Кіріспе

1928-1932 жылдардағы Кеңес Одағының экономикалық саясаты. Кеңес Одағындағы алғашқы бесжылдық жоспар (I пятилетний план, первая пятилетка) – бір елдегі социализм саясатына негізделген, Коммунистік партияның Бас хатшысы Иосиф Сталин іске асырған экономикалық мақсаттардың тізімі. 1926 жылы Леон Троцкий Орталық Комитеттің сәуір айындағы пленум отырысында ұлттық индустрияландыру бағдарламасын және жылдық жоспарларды бесжылдық жоспарлармен алмастыруды ұсынған бірлескен баяндама жасады. Оның ұсыныстарын Орталық Комитеттің көпшілігі қабылдамады, ол кезде «тройка» бақылауында болды және Сталин сол кезде оны сынға алды. Сталиннің бесжылдық жоспарының нұсқасы 1928 жылы іске асырылып, 1932 жылға дейін қолданыста болды. Кеңес Одағы 1928 жылы Иосиф Сталиннің басшылығымен бесжылдық жоспарлар сериясіне енді. Сталин Кеңес Одағының ішкі саясатын жақсарту мақсатымен кейіннен «жоғарыдан төңкеріс» деп аталатын реформаны бастады. Саясаттың негізгі бағыттары – қарқынды индустрияландыру және ауыл шаруашылығын ұжымдастыру. Сталин Жаңа экономикалық саясатқа сәйкес аралас экономиканы жойып, орнын алмастыруды көздеді. Кейбір ғалымдар Леон Троцкий мен Сол қанаттағы оппозицияның жаппай индустрияландыру бағдарламасы Троцкийдің жер аударылуынан кейін Сталиннің алғашқы бесжылдық жоспарының негізі ретінде пайдаланылғанын айтады. Тарихшы Шила Фицпатриктің сөзіне сүйенсек, ғылыми қоғамдастықтың пікірі бойынша, Сталин индустрияландыру және ұжымдастыру сияқты мәселелерде Сол қанаттағы оппозицияның ұстанымдарын өз мүддесі үшін қолданған. Жоспардың жалпы мақсаты – Кеңес Одағын әлсіз, нашар ұйымдастырылған аграрлық экономикадан қуатты индустриалды державаға айналдыру еді. Сталиннің түрлі министрліктері арқылы іске асырылған осы жоспардың масштабты және идеалистік көзқарастары жоспарлаушылар мен құрылысшыларды, еңбек жоспарларын орындау барысында, нақты жағдайларды ескермеуге итермеледі, ал орындамаған жағдайда олар ауыр жазаға тартылуы мүмкін еді.

Колхоз және шаруалар қарсылығы

1929 жылы Сталин жоспарды мыңдаған гектар жерді алып жатқан және жүздеген мың шаруалар жұмыс істейтін колхоздық ұжымдық шаруашылық жүйелерін құруды қамтитын етіп өзгертті. Колхоздарды құру, негізінен, кулактарды сынып ретінде жойды (декулакизация). Бұның тағы бір салдары – шаруалар өздерінің шаруашылықтары ұжымдастырылған кезде оларды мемлекетке тапсырудың орнына, өздерінің шаруашылық малдарын өлтіру арқылы қарсылық көрсетті. Сталиннің ұжымдастыру саясатына қарсылық көрсету Украина, Ресей, Қазақстан, сондай-ақ Солтүстік Кавказ аймақтарында ашаршылыққа себеп болды. КСРО-ның барлық жерінде қоғамдық машина және трактор станциялары құрылды, ал шаруаларға ауыл шаруашылығын жүргізу үшін осы қоғамдық тракторларды жалға алуға рұқсат етілді, бұл бір шаруаға шаққандағы азық-түлік өнімдерін арттыру мақсатында болды. Шаруаларға жерінен артық қалған азық-түлікті сатуға рұқсат етілді. Алайда, үкімет жоспаршылары жергілікті жағдайды ескермеді. 1932 жылы астық өндірісі орташа көрсеткіштен 32%-ға төмен болды, ал азық-түлікпен қамтамасыз ету 44%-ға артты. Ауыл шаруашылығы өндірісі соншалықты бұзылды ki бірнеше ауданда ашаршылық басталды. Жоспардың жылдам индустрияландыруға сүйенгендіктен, маңызды мәдени өзгерістер де бірге жүруі керек еді. Бұл жаңа әлеуметтік құрылым қалыптасқанда, халықтың көп бөлігі арасында қақтығыстар туындады. Түркіменстанда, мысалы, кеңестік коллективтеу саясаты олардың өндірісін мақтадан азық-түлік өнімдеріне ауыстырды; орыс қоныс аударушыларына ең жақсы жерлер берілді, ал қазақ және қырғыз көшпелілері ауыл шаруашылығына жарамсыз топыраққа қоныстануға мәжбүр болды. Мұндай өзгеріс бұрыннан бар қоғамда наразылық тудырды, ал 1928-1932 жылдар аралығында түрікмен көшпелілері мен шаруалары пассивті қарсылық сияқты әдістер арқылы осындай саясатқа келіспейтіндерін көрсетті, ал Қырғызстан аймағында партизандық қарсылық та болды. Шығыстан 1924 жылы алғашқы соғыс қатері пайда болды. 1927 жылы Ұлыбритания сияқты көптеген батыс мемлекеттері Кеңес Одағымен дипломатиялық қарым-қатынасты үзіп бастағанда соғыс қаупі туды. Бұл кеңес үкіметінің арасында Батыс Кеңес Одағына қайтадан шабуыл жасауға дайындалып жатыр деген қорқынышқа себеп болды; Ресей Азамат соғысы кезінде шетелдік державалар Ресей аумағының бөліктерін басып алған еді. Батыстан басып алудан қорқып, кеңес үкіметі соғыс жүргізу әлеуетін арттыру және батыс державаларымен бәсекелесу үшін жылдам индустрияландыру қажеттігін сезінді. 1927 жылғы соғыс қатерімен бірге Кеңес Одағының шаруалары арасында наразылық та өсті. Бұл наразылық 1920 жылдардың басындағы ашаршылықтан, сондай-ақ шаруаларға қатысты зұлымдықтардың күшеюінен туындады. Сол кезде құпия полиция (ОГПУ) Кеңес Одағындағы саяси қарсыластарды ұстай бастады. Осы шиеленістердің бәрі жас Кеңес Одағын құртуға қауіп төндірді және Иосиф Сталинді қажет болған жағдайда сыртқы және ішкі қауіптерге қарсы тұру үшін ауыр өнеркәсіпті тез индустрияландыруға мәжбүр етті.

Ауыр өнеркәсіптің қарқынды өсуі

Бірінші Кеңес бесжылдық жоспарының басты мәселесі – 1928 жылдың қазанынан 1932 жылдың желтоқсанына дейінгі Кеңес Одағының қарқынды индустрияландыруы болды, бұл Ресейдің индустриялық дамуы үшін ең шешуші кезең деп есептелді. Ленин өзінің өмірінің соңына дейін коммунизмге көшу үшін жаңа мемлекет құрудың маңыздылығын түсінді және: «Заманауи өнеркәсіп – осы өзгерістің кілті, енді отанымызды машиналардың күшімен қайта жарату уақыты келді» деген сөздерін айтқан. 1928 жылдан бастап қарқынды өсуге жағдай жасалды және ауыр өнеркәсіптің құрылысымен бұл үрдіс одан әрі жеделдеді, нәтижесінде ауылдан қашқан шаруалардың тұрмысы жақсарды. Большевиктердің қарқынды индустрияландыру қажеттілігінің себебі – Батыстан соғыс қаупі. Егер Кеңес Одағы мен Батыс арасында соғыс болған жағдайда, кеңестіктер әлемдегі ең дамыған өнеркәсіптік елдермен күресуге тиіс болар еді. Осы индустрияландыру соғыс болған жағдайда қорғаусыз қалмас үшін жасалды. Мүмкін болатын соғыстың қажеттіліктерін қамтамасыз ету үшін Кеңес басшылары өндіріс бойынша шындықтан алыс квоталар белгіледі. Осы талаптарды орындау үшін, өнімді өндіруге мүмкіндік беретін мекемелерді жылдам салу қажет болды. 1928–1932 жылдар аралығында бұрын оқшауланған аймақтарда ірі өнеркәсіптік орталықтар пайда болды. Бұл зауыттар соғыс өндірісімен ғана шектеліп қоймай, механикаландырылған егіншілікке қажетті тракторларды да өндірді. Сталинград трактор зауыты батыстық одақтастардың көмегімен салынды және Ресей, Беларусь және Украинаның қарқынды индустрияландыруында маңызды рөл атқарды. Бұл оқшауланған аймақтардың ішінде Магнитогорск, Днепр және Нижний Новгород бар еді. Ресейдің ең қарқынды индустрияландырылған аймақтарының бірі – Магнитогорск 1743 жылы негіделген, бірақ 1930 жылдардың басында Сталиннің басшылығымен дамыды. Оның жоспары – оны бір ғана өнеркәсіптік қалаға айналдыру. Бұл қала Ресейдегі ең ірі болат өндірушісі болуға және сол кезде АҚШ-тағы өндіріс деңгейімен теңесуге тиіс еді. Кеңес тарихының осы кезеңінде ауыр өнеркәсіп өндірісінің 350%-ға өсуі күтілді. Осы үлкен экономикалық өсуге қол жеткізу үшін Кеңес Одағы ауыр өнеркәсіптің қажеттіліктерін қанағаттандыру үшін маңызды ресурстарды қайта бағыттауға мәжбүр болды. Бірінші бесжылдық жоспардың жалпы инвестициясының 80%-ы өнеркәсіп саласына жұмсалды. Ауыр өнеркәсіпке қажет емес бағдарламалар Кеңес бюджетінен қысқартылды, ал өнеркәсіптік қаржыландыруды қайта бөлудің нәтижесінде азық-түлік сияқты негізгі тауарлар тапшылыққа ұшырады. Кеңес Одағы индустрияландыруға қажетті жұмысшыларға қолжетімді азық-түліктің басым бөлігін беруге шешім қабылдады. Осы қарқынды индустрияландырудың нәтижесінде Кеңес Одағында жаңа жұмысшы табы пайда болды. Бұл жаңа қоғам – технологиялық прогреске ұмтылатын индустриялық жұмысшы табы болуға тиіс еді. Осы кезеңде өнеркәсіптегі жұмыс күші 1928 жылы 3,12 миллионнан 1932 жылы жоспардың соңында 6,01 миллионға дейін өсті. Кеңес Одағы Бірінші бесжылдық жоспар кезеңінде өнімділікті арттыру үшін, жетілмеген машиналардың болмауына байланысты, «ұдарлық еңбек» қозғалысын қолдады.

Ауыл шаруашылығын ұжымдастыру

Ресейдегі ауыл шаруашылығын ұжымдастыру Лениннің Жаңа экономикалық саясат кезінде басталды. Кеңес ауыл шаруашылығын ұжымдастырудың бір себебі – жаңа зауыттар үшін өнеркәсіптік жұмысшылардың санын арттыру еді. 1929 жылы Бірінші бесжылдық жоспармен (FYP) басталған жаппай ұжымдастыру – үкіметтік мәжбүрлеу арқылы шаруашылықтарға белгілі бір көлемдегі ауыл шаруашылығы өнімдерін тапсыру жүйесі болды. Ауылдар ұжымдастыруға келісуге тиіс болды: кейбір ұжымдастыру жоспарлаушылары ауылдар қосылғанша аяқталмайтын, созылмалы мәжілістер өткізді; тағы бір тактика – қорқыту мен мәжбүрлеу. Жаппай ауыл шаруашылығын ұжымдастыруды көбінесе орта және шаруалар қолдады. «Контрреволюциялық» деп есептелген кулактар атылып немесе жер аударылып, ұжымдастыруға қарсылық көрсеткендер шалғай аймақтарға айдалып, қалғандары сол аймақтағы егістікке жарамсыз жерлерге қоныстандырылды. 1930 жылы Сталин ұжымдастыру елге көмектеседі деп мәлімдегенімен, бұл – асыра сілтеу дәуірі еді. Ұжымдастыру жеткіліксіз жоспарланған: нұсқаулардың жетіспеуі және шындыққа сай келмейтін квоталар болды. Қазақстанның шаруалары ұжымдастыруға қарсы шығып, наразылық білдірді, ал Сталин квоталарды көтерді, яғни шаруалар тамақтана алмай, психологиялық тұрғыдан күйреп қалды. Астығын бермегендер Кеңес заңын бұзған деп есептелді, бұл аштыққа әкеп соқты. Қайтыс болғандардың саны 6-7 миллионға жетеді деп бағаланады. Бірінші бесжылдық жоспардың соңына қарай ауыл шаруашылығын ұжымдастыру өнім мен пайданың минимал өсуін көрсетті.

Тұтқындар еңбегі

Бірінші бесжылдық жоспардың мақсаттарына қол жеткізу үшін Кеңес Одағы өсіп келе жатқан тұтқындар еңбегін пайдалана бастады. Алғашқыда Кеңес басшылары тұтқындар санын азайтуға тырысты, осылайша осы ресурстарды бесжылдық жоспарға қайта бағыттауға болады деп ойлады. Бұл заң көптеген қауіпті қылмыскерлердің түрмеден еңбек лагерлеріне шығарылуына себеп болды. Бірақ бесжылдық жоспар іске асырылу барысында коммунистік басшылар тұтқындар еңбегінің қажеттілігін және пайдасын түсінді. Осы кезде Кеңес басшылары түрмедегілер санын арттыруға ұмтылды. Бұл Кеңес Одағының қарқынды индустрияландыру үшін тегін жұмыс күшін алуға жасаған әрекеті еді, бірақ осының салдарынан Кеңес Одағында көптеген кінәсіз адамдар түрмеге қамалды. Көп ұзамай АҚШ сияқты батыс елдері осы еңбекпен өндірілген тауарларға бойкот жариялай бастады.

Бірінші бесжылдықтың табыстары

Жоспарда белгіленген мақсаттардың көпшілігі толық орындалмаса да, экономиканың бірнеше салалары өнімдерінің айтарлықтай өсуін көрсетті. Мысалы, капитал тауарлары 158%-ға, тұтыну тауарлары 87%-ға, ал жалпы өнеркәсіптік өнім 118%-ға өсті. Сонымен қатар, ауыл шаруашылығы жоспар ішінде көптеген қиындықтарға тап болса да, Кеңес үкіметі ауылдық жерлерде колхоздарды ұйымдастыруға және шаруа қожалықтарында жұмыс істеуге қала тұрғындарынан 70 мыңнан астам еріктілерді жұмылдырды. Бірақ, бірінші бесжылдық жоспардың ең маңызды нәтижесі – Кеңес Одағының экономикалық және өнеркәсіптік державаға айналу жолына түсуі болды. 1933 жылдың басында Сталин жоспарды табысқа жеткендік деп жариялады, бұрыннан жоқ бірнеше ауыр индустриялардың құрылғанын және жоспардың бес жылдың орнына төрт жыл үш айда орындалғанын атап көрсетті. Бұл жоспар батыстың кейбір медиа өкілдері тарапынан да мақтауға ие болды. Уолтер Дюранти, «Нью-Йорк Таймс» газетінің тілшісі, оның баяндамалары кейіннен күмәнді деп танылса да, 1932 жылы бірінші бесжылдық жоспарды жариялағаны үшін Пулитцер сыйлығын алды. Дюрантидің бесжылдық жоспардың көптеген жетістіктерін жариялауы, 1933 жылы Франклин Рузвельттің Кеңес Одағын ресми түрде мойындауына тікелей себеп болды. Бірінші бесжылдық жоспар Кеңес Одағын Екінші дүниежүзілік соғыста жеңіске жетуге дайындауды да бастады. Егер алғашқы бесжылдық жоспар және одан кейінгі жоспарлар болмағанда, Кеңес Одағы 1941 жылы неміс басқындығына дайын болмас еді. Жоспардың қарқынды индустрияландыруының және болашақ соғысқа аз бейімделген аймақтарда қару-жарақ өндіруші кәсіпорындарды стратегиялық түрде салуының арқасында, Кеңес Одағы 1945 жылы немістерді жеңу үшін қажетті қару-жарақтың бір бөлігін өндіре алды.

Бірінші бесжылдықтың сәтсіздіктері

Бірінші жоспарда индустрияландыру үшін шындыққа сай келмейтін квоталар белгіленді, олар іс жүзінде ондаған жылдар бойы орындалмады. Индустрияландыруға жасалған күшті итермелеу квоталарды үнемі қарауға және түзетуге алып келді. 235,9 пайыздық өнімге жету және еңбек күшін 110 пайызға арттыруды күткен квоталар, оларға берілген мерзім ішінде орындалуы мүмкін емес еді. Жоспарлардың мақсаттары нақты қойылмады, ал қойылғандары үнемі өзгертіліп отырды. Бір квота орындалған сайын, ол қайта қаралып, көлемі үлкейтілді. Гитлер, ресейліктердің ресей еместерге қарағанда адам өміріне құрметсіздік танытуын, Барбаросса операциясын жүргізудің және ресейліктерден бастапқы жеңістерге қол жеткізудің бір себебі ретінде көрсетті. Троцкий "Сатылған революция" атты еңбегінде Сталиннің артық авторитарлық саясаты Бірінші бесжылдық жоспардың іске асырылуына кедергі келтіргенін айтты. Ол, жоспарды жасаған бірнеше инженер мен экономист кейіннен "шет мемлекеттің тапсырмасымен әрекет еткен, қасақана зардап келтірушілер" деп айыпталып сотталғанын атап өтті.