Кіріспе

Орталық және Оңтүстік Африканың этникалық тобы – африкалық этникалық топ. Чокве аймағында екі ерекше маусым кездеседі: қазан мен сәуір аралығында жаңбырлы маусым, ал жылдың қалған уақыты құрғақ маусым. Бұл ауа райы ауыл өміріне зор әсер етті; Чокве халқы маусымдардың өзгеруіне қарай егін шаруалығымен, аң аулаумен, балық аулаумен айналысып, үйлер салды. Чокве халқының көптеген әртүрлі өнер туындылары бар, олардың көптеген мысалдары шетелдегі мұражайларда сақтаулы.

Демографиялық және тілдік ерекшеліктер

Шамамен 1,3 миллионға жуық деп есептеледі,

Көптегендер өз елдерінің ресми тілдерінде сөйлейді: Замбияда ағылшын, Демократиялық Конго Республикасында француз, Анголада португал (бірінші немесе екінші тіл ретінде). Чокве тайпасының көптеген көршілері бар, олардың ішінде солтүстікте – лунда, пенде, мбангани және кете; шығыста – мингу, лвена, лучази, мбвела және мбунда; батыста – холо, мбунду, имбангала, сонго және овимбунду; оңтүстікте – кваньяма тайпалары бар. Бұл этностардың көпшілігі Чокве тайпасымен тарихи байланыста, сондай-ақ көптеген дәстүрлерді ортақ бөліседі және ұқсас тілдерде сөйлейді. Бастапқыда Лунда ақсүйектерінің қызметінде болған бұл тайпа, бірқатар азаматтық даулардың, соның ішінде биліктегі патшаға салық төлеуден бас тартудың нәтижесінде Лунда олигархиясынан бөлініп шықты. Сауда және байлықтары арқасында олар көршілес тайпалардан қарағанда жақсы жағдайға ие болды. 1900 жылға қарай Чокве тайпасы Лунда патшалығын (Мвата Янво деп те аталады) толығымен құлатты. Осыдан кейін Чокве тілі мен әлеуметтік-саяси ықпалы Анголаның солтүстік-шығысында және бұрынғы Лунда патшалығының басқа 11 тайпасында үстемдік құра бастады. 19 және 20 ғасырлардағы отаршылдық дәуірде, батыстан еуропалықтардың және шығыстан суахили арабтарының қақтығыстары күшейген кезде, Чокве тайпасы қарсылық әскери көтеріліс ұйымдастырып, солтүстік Анголаға, Конгоға және Батыс Замбияға қарай кеңейді. Португалдар 1830 жылдарға дейін Чокве тайпасымен байланыс жасаған жоқ, содан кейін Чокве тайпасы балауыз, каучук және азу тісімен сауда жасауды бастады. Ақырында португалдар Анголаның солтүстігінде, Конго мен Замбияда Чокве тайпасының үстемдігіне нүкте қойды. Осы өзгерген жағдайға жауап ретінде Чокве тайпасы арасындағы азаматтық наразылық зорлық-зомбылыққа ұласты. 1961 жылы Анголада соғыс басталды, ол 1975 жылы португалдар елден кеткен кезде аяқталды. Португалдармен болған соғыс аяқталғанымен, Анголаның көптеген түрлі қауымдастықтары арасындағы азаматтық соғыстар туындаған билік вакуумына байланысты жалғасты. Бұл соғыс толыққанды бейбіт келісіммен аяқталған жоқ.

Құлдық

18-19 ғасырларда Чокве тайпасы құл болып түскендер мен өздері құл сатып алып, іштен де, сырттан да ұстап алғандарға бөлінді. Анголаның Лунда ақсүйектері Чоквелерді бұрынғы саяси билікке қарсы тұру үшін, жаңа отаршылдық әсерге қарсы күресу үшін әскер ретінде пайдаланды. Бірақ Чокве халқы қару-жараққа ие болған соң, Лунда ақсүйектерін құлатты және 19 ғасырдың екінші жартысынан бастап 20 ғасырдың басына дейін шетелдік тайпаларды өз плантацияларында құлдарға айналдырды. Кейін Чокве халқы зорлық-зомбылыққа қатысып, қаржылай пайда табу үшін көптеген құлдарды тұтқындап, кемеге мінгізіп жіберді, сондай-ақ қолөнерден түскен табысқа құл әйелдерді сатып алып, өз үйлерінде ұстады. Колониялық нарықтардағы құл саудасының сұранысы мен кірісі артып, көптеген құлдар тұтқындалды немесе Чокве бақылауындағы аумақтардан өтті. Олар португалдармен бірлесіп, құл ер адамдардың батысқа, порттарға қарай қозғалысын жалғастырды, ал әйелдер көбінесе өздерінде қалдырды.

Қоғам және мәдениет

Чоквелер қолөнер бұйымдарымен, оның ішінде себеттермен, қыш ыдыстармен, маскалармен ойылып жасалған заттармен, мүсіндермен, орындықтармен және басқа да қолөнермен аймақтық тұрғыдан ерекше көзге түседі. 18-шы және 19-шы ғасырлардағы биліктері шешек және басқа да аурулардың салдарынан құлдырауға бет бұрды, бұл Анголаның орталық аймақтарының кең аумақтарындағы тұрақтылықты бұзды. Чокве мәдениетінде басшылар да, ауылдық топтар да кездеседі. Ауылдар шаршы пішіндес үйлерден немесе дөңгелек шөптен тоқылған үйлерден тұрады, ал олардың орталық алаңы ауыл тұрғындарының жиналатын орны болып табылады.

Патшалық өнерлері

Патшалық әміршілердің арасында қолданылатын көптеген заттар әміршілердің өздерін, сондай-ақ патшалық ата-бабаларын және әйел патшалық тұлғаларын бейнелейді. Мүсіндер, орындықтар, тақтар, найзалар, таяқтар, түтікшелер, тамекі шашуға арналған ыдыстар, салтанатты балталар, сыбызғылар, әшекейлер, тарақтар, ыдыстар және мүйіздер сияқты патшалықты бейнелейтін көптеген заттар бар.

Әдет-ғұрыптар

Чоквелер көптеген түрлі рухтарға сенді, соның ішінде хемба (с.) (көп. махамба), яғни ата-баба рухы немесе табиғат рухы, оған табыну арналады. Махамбаға келгенде, Чокве оларды ағаштар, термит үйінділерінің бөліктері, қарапайым мүсіндер және маскалар түрінде бейнелейді. Күнделікті өмірде қорғаныш алу үшін, сондай-ақ, егер культтің жақтасы оларды ренжітсе немесе ұрпақтар арасында дау туындаса, оларды жұбату үшін осы рухтардың бейнелеріне дұғалар, құрбандықтар мен сыйлықтар жіберіледі. Чоквелер екі түрлі махамбаны ажыратады: махамба макулуана – ата-бабаларды бейнелейтін рухтар, олар екі термит үйіндісімен көрсетіледі, және махамба ипивиа – паразиттік немесе зұлым рух, ол адамға ие болып, оған жабыса алады. Кейде паразиттік рухтар сырттан келген болуы мүмкін және олар ең қауіптілерінің бірі, себебі олар ауруларға себеп болуы мүмкін, сонымен қатар оларды ынақтыру өте қиын. Чокве рәсімінде маска кию үшін, алдымен белгілі бір талаптар орындалуы керек. Чокве маска киюшілері, киетін ырымдық маскаға түкіру арқылы оны тазартады, құрбандық етеді және ата-баба рухына тілек білдіреді деп санайды. Түкірудің тағы бір себебі – рухтардың сенімін жеңіп алу, олардан зұлымдыққа қарсы қорғаныш алу және оларды жою үшін жасалады. 2013 жылы Миссисипи штатының Джексон қаласының мэрі болған, бұрынғы Жаңа Африка Республикасының басшысы Чокве Лумумба өзінің есімін Чокве халқынан алған. Оның ұлы Чокве Антар Лумумба 2017 жылы Джексон қаласының мэрі болып сайланды.