Кіріспе
"l" дыбыстарын дауысты дыбыстар ретінде айту Л-дыбыстыландыру – тіл білімінде, жақыннан жақындатылатын (lateral approximant) дыбыс, мысалы /l/ немесе көбінесе велярланған /ɫ/, дауысты немесе жартылай дауысты дыбысқа ауысу процесі.
L vocalization, in linguistics, is a process by which a lateral approximant sound such as , or, perhaps more often, velarized , is replaced by a vowel or a semivowel.
Батыс герман тілдері
L дыбысының өзгеру мысалдары көптеген Батыс герман тілдерінде кездеседі, оның ішінде ағылшын, шотланд, голланд және кейбір неміс диалектілері де бар.
Ертедегі қазіргі ағылшын тілі
L дауыстылығы ерте заманғы ағылшын тілінен бері, ал және ол тізбектеріндегі короналды немесе велярлық дауыссыз дыбыстардың алдында немесе сөздің немесе морфеманың соңында пайда болды. Осы тізбектерде ал дыбысы ұзартылып , болып, дифтонгқа айналды, ал ол дыбысы ұзартылып , болып, дифтонгқа айналды.
At the end of a word or morpheme, it produced all, ball, call, control, droll, extol, fall, gall, hall, knoll, mall, pall, poll, roll, scroll, small, squall, stall, stroll, swollen, tall, thrall, toll, troll and wall. The word shall did not follow this trend, and remains today. Before coronal consonants, it produced Alderney, alter, bald, balderdash, bold, cold, false, falter, fold, gold, halt, hold, malt, molten, mould/mold, old, palsy, salt, shoulder (earlier sholder), smolder, told, wald, Walter and wold (in the sense of "tract of land"). As with shall, the word shalt did not follow the trend and remains today. Before , it produced balk, caulk/calk, chalk, Dundalk, falcon, folk, Polk, stalk, talk, walk and yolk. Words like fault and vault did not undergo L vocalization but rather L restoration. They had previously been L vocalized independently in Old French and lacked the in Middle English but had it restored by Early Modern English. The word falcon existed simultaneously as homonyms fauco(u)n and falcon in Middle English. The word moult/molt never originally had to begin with and instead derived from Middle English mout and related etymologically to mutate; the joined the word intrusively. L vocalization established a pattern that would influence the spelling pronunciations of some relatively more recent loanwords like Balt, Malta, polder, waltz and Yalta. It also influenced English spelling reform efforts, explaining the American English mold and molt as opposed to the traditional mould and moult. However, certain words of more recent origin or coining do not exhibit the change and retain short vowels, including Al, alcohol, bal, Cal, calcium, doll, gal, Hal, mal , Moll, pal, Poll, Sal, talc, and Val. While in most circumstances L vocalization stopped there, it continued in alk and olk words, with the disappearing entirely in most accents (with the notable exception of Hiberno English). The change caused to become , and to become Even outside Ireland, some of these words have more than one pronunciation that retains the sound, especially in American English where spelling pronunciations caused partial or full reversal of L vocalization in a handful of cases:
caulk/calk can be or falcon can be , or yolk can be or ; yoke as is only conditionally homophonous. The Great Vowel Shift changed L vocalized diphthongs to their present pronunciations, with becoming the monophthong , and raising to
The loss of in words spelt with alf, alm, alve and olm did not involve L vocalization in the same sense, but rather the elision of the consonant and usually the compensatory lengthening of the vowel.
Сөздің немесе морфеманың соңында ол all, ball, call, control, droll, extol, fall, gall, hall, knoll, mall, pall, poll, roll, scroll, small, squall, stall, stroll, swollen, tall, thrall, toll, troll және wall сөздерін жасады. Shall сөзі бұл үрдіске ілеспеді және бүгінге дейін сақталды. Короналды дауыссыз дыбыстардың алдында ол Alderney, alter, bald, balderdash, bold, cold, false, falter, fold, gold, halt, hold, malt, molten, mould/mold, old, palsy, salt, shoulder (бұрынғы sholder), smolder, told, wald, Walter және wold (жер учаскесі мағынасында) сөздерін жасады. Шал сөзі де бұл үрдіске ілеспеді және бүгінге дейін сақталды. алдында ол balk, caulk/calk, chalk, Dundalk, falcon, folk, Polk, stalk, talk, walk және yolk сөздерін жасады. Fault және vault сияқты сөздер L дауыстылығына ұшырамады, оның орнына L дыбысының қалпына келтірілуі болды. Бұрын олар ежелгі француз тілінде L дауыстылығына ие болған және орта ағылшын тілінде L дыбысынан айырылған, бірақ ерте заманғы ағылшын тілінде L дыбысы қайта қалпына келтірілген. Falcon сөзі орта ағылшын тілінде fauco(u)n және falcon деген екі сөз ретінде бір мезгілде болды. Moult/molt сөзі бастапқыда L дыбысына ие болған жоқ, оның орнына орта ағылшын тілінен алынған және этимологиялық жағынан mutate сөзімен байланысты; L дыбысы сөзге кейіннен қосылған. L дауыстылығы Balt, Malta, polder, waltz және Yalta сияқты салыстырмалы түрде жақында алынған сөздердің жазылуын айту әдісіне әсер ететін үлгі қалыптастырды. Ол сонымен қатар ағылшын тіліндегі орфографиялық реформаға ықпал етіп, дәстүрлі mould және moult сөздеріне қарсы американдық ағылшын тіліндегі mold және molt сөздерін түсіндіруге мүмкіндік берді. Алайда, жақында пайда болған немесе жаңадан жасалған кейбір сөздерде бұл өзгеріс байқалмайды және қысқа дауыстылар сақталады, соның ішінде Al, alcohol, bal, Cal, calcium, doll, gal, Hal, mal, Moll, pal, Poll, Sal, talc және Val. L дауыстылығы көбінесе осы жерде тоқтағанмен, alk және olk сөздерінде жалғасты, көптеген акценттерде L дыбысы мүлдем жоғалып кетті (Hiberno English ерекшелігінен басқа). Ирландиядан тыс жерлерде де, кейбір сөздердің дыбысын сақтайтын бірнеше айтылуы бар, әсіресе американдық ағылшын тілінде, онда орфографиялық айтылулар бірнеше жағдайларда L дауыстылығын ішінара немесе толыққанды өзгертуге әкелді: caulk/calk сөзі немесе , falcon сөзі немесе , yolk сөзі немесе айтылуы мүмкін; yoke сөзі шартты түрде гомофонды ғана. Ұлы дауыстылар ауысуы L дауысты дифтонгтарды қазіргі айтылуына өзгертті, олар монофтонгқа айналды және дифтонгқа дейін көтерілді.
At the end of a word or morpheme, it produced all, ball, call, control, droll, extol, fall, gall, hall, knoll, mall, pall, poll, roll, scroll, small, squall, stall, stroll, swollen, tall, thrall, toll, troll and wall. The word shall did not follow this trend, and remains today. Before coronal consonants, it produced Alderney, alter, bald, balderdash, bold, cold, false, falter, fold, gold, halt, hold, malt, molten, mould/mold, old, palsy, salt, shoulder (earlier sholder), smolder, told, wald, Walter and wold (in the sense of "tract of land"). As with shall, the word shalt did not follow the trend and remains today. Before , it produced balk, caulk/calk, chalk, Dundalk, falcon, folk, Polk, stalk, talk, walk and yolk. Words like fault and vault did not undergo L vocalization but rather L restoration. They had previously been L vocalized independently in Old French and lacked the in Middle English but had it restored by Early Modern English. The word falcon existed simultaneously as homonyms fauco(u)n and falcon in Middle English. The word moult/molt never originally had to begin with and instead derived from Middle English mout and related etymologically to mutate; the joined the word intrusively. L vocalization established a pattern that would influence the spelling pronunciations of some relatively more recent loanwords like Balt, Malta, polder, waltz and Yalta. It also influenced English spelling reform efforts, explaining the American English mold and molt as opposed to the traditional mould and moult. However, certain words of more recent origin or coining do not exhibit the change and retain short vowels, including Al, alcohol, bal, Cal, calcium, doll, gal, Hal, mal , Moll, pal, Poll, Sal, talc, and Val. While in most circumstances L vocalization stopped there, it continued in alk and olk words, with the disappearing entirely in most accents (with the notable exception of Hiberno English). The change caused to become , and to become Even outside Ireland, some of these words have more than one pronunciation that retains the sound, especially in American English where spelling pronunciations caused partial or full reversal of L vocalization in a handful of cases:
caulk/calk can be or falcon can be , or yolk can be or ; yoke as is only conditionally homophonous. The Great Vowel Shift changed L vocalized diphthongs to their present pronunciations, with becoming the monophthong , and raising to
The loss of in words spelt with alf, alm, alve and olm did not involve L vocalization in the same sense, but rather the elision of the consonant and usually the compensatory lengthening of the vowel.
alf, alm, alve және olm сөздеріндегі L дыбысының жоғалуы L дауыстылығымен бірдей мағынада болған жоқ, оның орнына дауыссыз дыбыстың жоғалуы және әдетте дауыстының ұзартылуы болды.
At the end of a word or morpheme, it produced all, ball, call, control, droll, extol, fall, gall, hall, knoll, mall, pall, poll, roll, scroll, small, squall, stall, stroll, swollen, tall, thrall, toll, troll and wall. The word shall did not follow this trend, and remains today. Before coronal consonants, it produced Alderney, alter, bald, balderdash, bold, cold, false, falter, fold, gold, halt, hold, malt, molten, mould/mold, old, palsy, salt, shoulder (earlier sholder), smolder, told, wald, Walter and wold (in the sense of "tract of land"). As with shall, the word shalt did not follow the trend and remains today. Before , it produced balk, caulk/calk, chalk, Dundalk, falcon, folk, Polk, stalk, talk, walk and yolk. Words like fault and vault did not undergo L vocalization but rather L restoration. They had previously been L vocalized independently in Old French and lacked the in Middle English but had it restored by Early Modern English. The word falcon existed simultaneously as homonyms fauco(u)n and falcon in Middle English. The word moult/molt never originally had to begin with and instead derived from Middle English mout and related etymologically to mutate; the joined the word intrusively. L vocalization established a pattern that would influence the spelling pronunciations of some relatively more recent loanwords like Balt, Malta, polder, waltz and Yalta. It also influenced English spelling reform efforts, explaining the American English mold and molt as opposed to the traditional mould and moult. However, certain words of more recent origin or coining do not exhibit the change and retain short vowels, including Al, alcohol, bal, Cal, calcium, doll, gal, Hal, mal , Moll, pal, Poll, Sal, talc, and Val. While in most circumstances L vocalization stopped there, it continued in alk and olk words, with the disappearing entirely in most accents (with the notable exception of Hiberno English). The change caused to become , and to become Even outside Ireland, some of these words have more than one pronunciation that retains the sound, especially in American English where spelling pronunciations caused partial or full reversal of L vocalization in a handful of cases:
caulk/calk can be or falcon can be , or yolk can be or ; yoke as is only conditionally homophonous. The Great Vowel Shift changed L vocalized diphthongs to their present pronunciations, with becoming the monophthong , and raising to
The loss of in words spelt with alf, alm, alve and olm did not involve L vocalization in the same sense, but rather the elision of the consonant and usually the compensatory lengthening of the vowel.
Қазіргі ағылшын тілі
Кейбір ағылшын тілінің диалектілерінің, соның ішінде Кокни, Эстуари ағылшын, Нью-Йорк ағылшын, Жаңа Зеландия ағылшын, Питтсбург, Филадельфия ағылшын және Австралия ағылшын тілдерінің ерекшелігі болып табылады, онда сөздің соңында (бірақ әдетте келесі сөз дауыстымен басталғанда және үзіліссіз айтылғанда) немесе дауыссыз дыбыс алдында жақын артқы дауыссыз дыбыс ретінде айтылады: , немесе . Нәтижесіндегі дыбыс әрқашан да дөңгелек болмайды. Нақты фонетикалық сапасы әр түрлі. Ол ағылшынның Шығыс Мидлендс диалектісінде кейде естіледі, онда «old» сөзі «old» деп айтылуы мүмкін. К. М. Петит (1985) бұл ерекшелікті Батыс Йоркширдің дәстүрлі диалектісінде атап өтті, бірақ ол жойылды деді. Алайда, соңғы онжылдықтарда l дауыстылығы Лондоннан және оңтүстік-шығыстан таралуда; Джон С. Уэллс алдағы жүз жылда Англияда стандартты айтылуға айналуы мүмкін деп мәлімдеді, оны Петит кітап шолуында сынға алды. Жалпы американдық акцентпен сөйлейтін кейбір адамдар үшін «before» (кейде «before») дыбысы дауыстыға айналуы мүмкін. Кокни, Эстуари ағылшын, Жаңа Зеландия ағылшын және Австралия ағылшын тілдерінде l дауыстылығы дауыстыға дейінгі дауыстылардың фонемиялық бірігуімен бірге болуы мүмкін, сондықтан «real», «reel» және «rill» сөздері, ағылшын тілінің көптеген диалектілерінде ерекшеленетін болса, бір-бірімен сәйкес келеді. Грэм Шоррокс Больтон, Манчестердің диалектісінде кең таралған l дауыстылығын атап өтті және «көптеген адамдар, мүмкін, осы сапаны Лакашир/Манчестерден гөрі Оңтүстік диалектілерімен байланыстырады» деп түсіндірді. Бристоль акцентіндегі буынды «l» дауыстылығы «w» дыбысына айналуы мүмкін, нәтижесінде «bottle» сөзі «bottw» деп айтылады. Алайда, гиперкоррекция нәтижесінде бастапқыда «l» дыбысымен аяқталатын кейбір сөздерге «w» дыбысы қосылды: Бристольдің бастапқы атауы «Bristow» болған, бірақ гиперкоррекция нәтижесінде «Bristol» деп өзгертілді. Плимутте де l дауыстылығы кездеседі, бірақ ол кейіннен Бристольдік «l» дыбысына айналмайды. Африка-американдық ағылшын диалектілерінде де l дауыстылығы болуы мүмкін. Алайда, осы диалекттерде ол мүлдем алынып тасталуы мүмкін: «fool» сөзі «foo» болып айтылады. Сан-Францискодан келген кейбір ағылшын тілінде сөйлейтіндер, әсіресе азиялық тегі барлар, сонымен қатар «l» дыбысын дауыстап немесе жойып жіберуі мүмкін.
In Cockney, Estuary English, New Zealand English and Australian English, l vocalization can be accompanied by phonemic mergers of vowels before the vocalized , so that real, reel and rill, which are distinct in most dialects of English, are homophones as
Graham Shorrocks noted extensive L vocalisation in the dialect of Bolton, Greater Manchester, and commented, "many, perhaps, associate such a quality more with Southern dialects, than with Lancashire/Greater Manchester." In the accent of Bristol, syllabic can be vocalized to , resulting in pronunciations like (for bottle). By hypercorrection, however, some words originally ending in were given an : the original name of Bristol was Bristow, but this has been altered by hypercorrection to Bristol. In Plymouth L vocalisation is also found, but without turning into the Bristol L afterwards. African American English dialects may have L vocalization as well. However, in these dialects, it may be omitted altogether: fool becomes Some English speakers from San Francisco, particularly those of Asian ancestry, also vocalize or omit .
Неміс тілі
Қазіргі стандартты неміс тілінің тұрмыстық түрлерінде, соның ішінде солтүстік Миссингште, кодадағы [х] дыбылын [ə] дыбылына айналдыруға орташа бейімділік бар, әсіресе, күнделікті сөйлеуде. Бұл көбінесе welche ("қай") немесе solche ("мындай") сияқты сөздерде кездеседі, ол Seuche ("ауру") деген сөзбен бірігіп кетеді. Аздап болса да, басқа арқалық және ерін-еріндік дауыссыз дыбыстардың алдында да осыған ұқсас құбылыс болуы мүмкін. Осыған ұқсас, бірақ әлдеқайда тұрақты даму көптеген австрия-бавариялық диалекттерде, Мюнхен мен Венаны қоса алғанда, байқалады. Мұнда, кодадағы этимологиялық [х] дыбылы барлық жағдайда [i] немесе [y] дыбылына айналады. Мысалы, стандартты неміс тіліндегі viel ("көп") бавариялық тіліндегі vui және веналық тіліндегі vü сөздеріне сәйкес келеді. Швейцария неміс тілінің берн диалектісінің көптеген түрлерінде, тарихи [х] дыбылы кодада [ə] дыбылына, ал тарихи [х] дыбылы (тек дауыстылар арасында кездеседі) [i] дыбылына айналған, ал дауыстылар арасындағы [х] дыбылы өзгеріссіз қалған. Дауыстың жоқтығы бұрынғы жоғары топтың ерекше белгісі болды. Ол әлі күнге дейін Берн таулы аймағында және Шварценбург аймағында қолданылатын диалекттерде кездеспейді. Мысалы, Берн неміс тілінде Биль қаласының атауы басқаша айтылады. [х] дыбылын [ə] дыбылына айналдыру, мысалы, Salz үшін [zəlts] деп айту, жақында Эмматал аймағына шоғырланған көптеген батыс швейцариялық неміс диалекттеріне таралуда.
This type of vocalization of , such as for Salz, is recently spreading into many Western Swiss German dialects, centred around Emmental.
Орта шотландтар
15 ғасырдың басында орта шотланд тілінде (әдетте, дауыстылар арасында және одан бұрын емес) және көбінесе жасыл түске өзгерді, содан кейін мысалы, барлығы aw-ға, тоқты cowt-қа, ful fou-ға (толық) және сирек жағдайда hald haud-қа (ұстау) өзгерді.
Қазіргі голланд тілі
Голландия тілінің солтүстік диалектілерін қолданушылардың көптегені [а] дыбысын сөз соңында күшті фарингеалды дауысты ретінде айтады.
Итало-роман тілдері
Ерте итальян тілінде, алдыңғы дауыссыз бен келесі дауысты арасында дауысталу болған: латынша florem > итальянша fiore, латынша clavem > итальянша chiave. Неаполитан тілі француз тіліне ұқсас үлгіні көрсетеді, яғни дауысталады, әсіресе, кейін. Мысалы, вульгарлық латынша altu > àutə; alter > àutə; calza > cauzétta (кішітеулік жұрнағы бар). Көптеген аймақтарда дауысталу әрі қарай дамып, буынға айналды, осылайша àvətə, cavəzetta болып өзгерді.
Иберо-роман тілдері
Батыс Иберия тілдері, мысалы испан және португал тілдерінде француз тіліндегідей өзгерістер болды, бірақ олар сирек кездесті: латын тіліндегі alter сөзі autro, кейін испан тілінде otro, ал португал тілінде outro болып өзгерді, caldus сөзі caldo түрінде сақталды, сондай-ақ vultur сөзі испан тілінде buitre, португал тілінде abutre сияқты бірқатар жүйелі емес өзгерістер де болды. Португал тіліндегі тарихи [l] дыбысы (сүректің соңғы буынында) көптеген бразилиялық диалекттерде [w] дыбысына айналды, және ол Альто-Миньо мен Мадейраның ауылдық аймақтарында да кең таралған. Осы диалекттерде mau (сын есім, "жаман") және mal (зат есім, "жамандық", "нашарлық") сөздері гомофондар болып табылады, екеуі де ~ деп айтылады, ал стандартты еуропалық португал тілінде бұл жұп сөздер антонимдер арқылы ғана ажыратылады (bom ~ және bem).
Оңтүстік славян тілдері
Стандартты серб-хорват тілінде тарихи түрде соңғы позициядағы әріптері серб тілінде әрқашан және көбінесе хорват тілінде де солай жазылады. Мысалы, Белград қаласының жергілікті атауы – Београд (Хорватияда Биоград деген қала да бар). Дегенмен, кейбір соңғы позицияларда және тек есімдерде хорват тілі басқа формалармен салыстыру арқылы әріпін сақтайды: stol, vol, sol – серб тіліндегі sto, vo, so-ға (сәйкесінше "үстел", "сарышұбыр" және "тұз" мағынасында). Бұл сипаттама сөйлемдерге (топао) немесе етістіктердің өткен шақтағы формаларына (стигао) қатысты емес, олар стандартты хорват және серб тілдерінде бірдей. Словения тілінде тарихи соңғы позициядағы әлі де l деп жазылады, бірақ көбінесе деп айтылады. Болгар тілінде жастар стандартты тілдегі L әрпін әсіресе бейресми жағдайда деп айтуға бейім. Мысалы, стандартты немесе ("біршама") орнына түрде жазылатын айтылуы кездеседі.
In Bulgarian, young people often pronounce the L of the standard language as , especially in an informal context. For example, pronunciations that could be transcribed as occur instead of standard or ('a little').
Польша және сорб тілдері
Поляк және сорб тілдерінде тарихи дыбыстардың барлығы дерлік өзгерген, тіпті сөздің басында және дауыстылар арасында да. Мысалы, "кішкентай" деген мағынаны білдіретін "mały" (поляк және сорб тілдерінде) көпшілік тарапынан (орыс тіліндегі "малый" сөзімен салыстырыңыз) осылай айтылады. Польша тілінде "wałczenie" деп аталатын бұл дыбысталу 16 ғасырда төменгі топтардың арасында алғаш пайда болды. 20 ғасырдың ортасына дейін бұл акцент мәдениетсіз деп есептелді, бірақ содан кейін бұл стигма біртіндеп жоғалып кетті. 21 ғасырда бұл дыбысталу әлі де шығыс поляк диалектілерінде, әсіресе Беларусь және Литвада, сондай-ақ Польшаның оңтүстігіндегі поляк-чех және поляк-словак тілдерінің аралас диалектілерінде қолданылады.
Украина және Беларусь тілдері
Украина және Беларусь тілдерінде, буынның соңғы бөлігінде, тарихи [г] дыбысы [в] дыбысына айналған (украин тілінде жазылған вовк және белорус тілінде воўк, қазір – дыбысының соңғы буын аллофоны ретінде талданады). Мысалы, украин және белорус тілдерінде "қасқыр" деген сөз вовк және воўк болып келеді, орыс тіліндегі вoлк сөзінен өзгеше. Осы өзгеріс өткен шақтағы етістерде де байқалады: орыс тілінде дал, украин тілінде дав, белорус тілінде даў – "берді". [Г] дыбысы есімдердің соңында (орыс және белорус тілдерінде стол, украин тілінде стіл – "дастарқан") және жұрнақтардың алдында (сөз ортасындағы тарихи [г] дыбысының алдында) сақталады: орыс, украин және белорус тілдерінде палка – "таяқ".
Орал тілдері
Прото-Урал тіліндегі *l прото-Самоид тілінде бірнеше жағдайда *j-ге айналған. Көптеген қазіргі Урал тілдерінде де *l дауыстануы байқалады:
Венгр тілінде бұрынғы тілдік жақтан дауысталған дыбыс (әлі де жеке графеммен [[венгр ly) жазылады) жартындауысқа айналған. Ұқсас құбылыс швед тілінде де бар, онда бастапқы */lj/ (lj арқылы жазылған) да /j/ болып айналған. Коми тілінің көптеген зирян диалектілері әр түрлі жолдармен сөз соңғы *l дыбысын дауыстайды, нәтижесінде , , немесе дауыстының ұзаруына әкелуі мүмкін. Вепс тілі де түпнұсқалық сөз соңғы *l дыбысын дауыстайды.
In Hungarian, former palatal lateral (still written by a separate grapheme [[Hungarian ly) has become a semivowel A similar phenomenon exists in Swedish, where initial */lj/ (written by lj) has also became /j/. Most Zyrian dialects of Komi vocalize syllable final in various ways, which may result in , , or vowel length. Veps also vocalizes original syllable final *l to .