Кіріспе
Алгалардың, саңырауқұлақтар мен өсімдіктердің ғылыми атаулары, өсімдіктерді сипаттауда қолданылатын терминология. Ботаникалық номенклатура – өсімдіктердің ресми, ғылыми атау беру жүйесі. Ол таксономиямен байланысты, бірақ одан өзгеше. Өсімдіктер таксономиясы өсімдіктерді топтастыру және жіктеумен айналысады, ал ботаникалық номенклатура осы процестің нәтижелеріне атаулар береді. Қазіргі ботаникалық номенклатураның бастауы – 1753 жылғы Линнейдің "Species Plantarum" еңбегі. Ботаникалық номенклатураға балдырлар, саңырауқұлақтар және өсімдіктер үшін Халықаралық номенклатура кодексі (ICN) басшылық етеді, ол Халықаралық ботаникалық номенклатура кодексінің (ICBN) орнын басады. Қазба өсімдіктер де осы номенклатура кодексімен қамтылады. Кодекс шегінде, адамдар белгілі бір мақсатпен өзгерткен немесе таңдап алған өсімдік сорттарына қолданылатын Халықаралық егістік өсімдіктер номенклатура кодексі (ICNCP) деген тағы бір ережелер жиынтығы бар (культиген қараңыз). Ботаникалық номенклатура басқа номенклатура жүйелерінен, мысалы, зоологиялық номенклатурадан тәуелсіз. Бұл жануарлардың өсімдіктермен бірдей туыс атауларын қабылдауы мүмкін екенін білдіреді (мысалы, өсімдіктерде Iris туысы және жануарларда Iris туысы бар).
terminology used in describing plants
Botanical nomenclature is the formal, scientific naming of plants. It is related to, but distinct from taxonomy. Plant taxonomy is concerned with grouping and classifying plants; botanical nomenclature then provides names for the results of this process. The starting point for modern botanical nomenclature is Linnaeus' Species Plantarum of 1753. Botanical nomenclature is governed by the International Code of Nomenclature for algae, fungi, and plants (ICN), which replaces the International Code of Botanical Nomenclature (ICBN). Fossil plants are also covered by the code of nomenclature. Within the limits set by that code there is another set of rules, the International Code of Nomenclature for Cultivated Plants (ICNCP) which applies to plant cultivars that have been deliberately altered or selected by humans (see cultigen). Botanical nomenclature is independent of other systems of nomenclature, for example zoological nomenclature. This implies that animals can have the same generic names as plants (e. g. there is a genus Iris in plants and a genus Iris in animals).
Тарих және қолданылу аясы
Ботаникалық номенклатураның ұзақ тарихы бар, ол бүкіл Еуропада латын тілі ғылыми тіл болған кезеңнен бұрын, Теофрастқа (б.з.д. 370–287 ж.), Диоскоридке (б.з.д. 40–90 ж.) және басқа грек жазушыларына дейін жетеді. Осы еңбектердің көпшілігі латын тіліне аударылып, бізге жеткен. Ботаника бойынша негізгі латын жазушысы Плиний Үлкен (23–79 ж.) болды. Орта ғасырдан бастап латын тілі Еуропадағы жалпыға ортақ ғылыми тілге (lingua franca) айналды. Өсімдіктер туралы жазылған білімнің көп бөлігі монахтардың, әсіресе бенедиктиндіктердің меншігінде болды, ал сол ертедегі шөпшілердің мақсаты негізінен дәрілік болды, өсімдіктер туралы ғылым емес. Мұндай ақпаратты кеңінен тарату үшін баспа машинасының (1450 ж.) ойлап табылуы қажет болды. Немец дәрігері және ботанигі Леонхарт Фукс ғылымға танымал өсімдіктердің саны тез өскенде, оларға латынша атау беруді бастаған деп есептеледі. Мысалы, ол өзінің "De Historia Stirpium Commentarii Insignes" (1542 ж.) еңбегінде Digitalis деген атауды енгізді. Маңызды оқиға – Линнейдің "Species Plantarum" (1753 ж.) еңбегінде өсімдік түрлері үшін биномдық атауларды қабылдауы. XIX ғасырда ғылыми номенклатураны реттеу үшін ережелердің қажеттілігі анық болды және Линней бастаған заңдар жүйесін жетілдіруге бағытталған бастамалар қолға алынды. Бұл ережелер одан әрі жетілдіріліп, жарияланды. Өсімдіктер үшін маңызды жылдар – 1867 жыл (Кандоль ережелері) және 1906 жыл (Ботникалық номенклатураның халықаралық ережелері, «Вена ережелері»). Соңғысы – 2018 жылы қабылданған Шэньчжэнь кодексі. Тағы бір маңызды жаңалық – «өсімдік» ұғымының шекарасын анықтау. Бірте-бірте өсімдіктерден тәуелсіз организмдер тобының саны көбейіп келеді. Дегенмен, осы организмдердің көпшілігінің ресми атаулары бүгінгі күнге дейін (ICN) арқылы реттеледі. Өсімдіктер мен жануарлар санаттарына оңай сәйкес келмейтін кейбір протестер ICN және ICZN ережелерінің бірін немесе екеуін де қарастырады. Бактериялар номенклатурасын реттеу үшін жеке Кодекс қабылданды – Бактериялар номенклатурасының халықаралық кодексі.
Қабылданған атаулар
Әртүрлі ботаникалық деректер базалары, мысалы, Plants of the World Online және World Flora Online атаудың қабылданғанын анықтайды, яғни, қабылданған түрлерді. Егер атау қабылданбаса, ол қабылданған атаудың синонимі болуы мүмкін және осы ретте тізімделеді. Тағы бір термин – бұл беймәлімдік, атаудың жеке екенін сенімді түрде анықтау мүмкін болмағандықтан қабылданбайтын атауды білдіреді. Мысалы, зақымдалған, дамымаған немесе қажетті ақпарат немесе сарапшылық болмаған үлгілер. Бұл бір нысан үшін көптеген, жарияланған атауларға алып келуі мүмкін.