Кіріспе
Норвегиялық саясаткер
Норвегиялық саясаткер Хакон Стин Ли (22 қыркүйек 1905 – 25 мамыр 2009) – Норвегияның Еңбек партиясының 1945 жылдан 1969 жылға дейін партия хатшысы қызметін атқарған норвегиялық саясаткер. Жалпы халықтан шыққан ол ерте жасында еңбек қозғалысына қатысып, партиялық жүйеде жылдам өрледі. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде қарсылық қозғалысы мен эмиграциядағы үкімет үшін белсенді жұмыс істегеннен кейін, соғыстан кейін партиядағы екінші ең жоғары лауазымға сайланды және оның қызмет еткен жылдары партия тарихындағы ең табысты кезең болды. Ли, Айнар Герхардсенмен бірге, соғыстан кейінгі Еңбек партиясының жетістіктерінің және Норвегияның әлеуметтік мемлекетінің негізін қалаушысы деп есептеледі. Сонымен қатар, ол норвегиялық оппозициялық саяхатшыларды, әсіресе коммунистерді бақылауды ұйымдастырғаны үшін де сынға ұшырады. Ли 100 жасқа толғаннан кейін де Норвегияның қоғамдық өміріне белсенді қатысты. 2008 жылы 103 жасқа толған күні "Slik jeg ser det nå" ("Қазіргі көзқарасымша") атты жаңа өмірбаяны жарық көрді.
the Norwegian politician
Haakon Steen Lie (22 September 1905 – 25 May 2009) was a Norwegian politician who served as party secretary for the Norwegian Labour Party from 1945 to 1969. Coming from humble origins, he became involved in the labour movement at an early age, and quickly rose in the party system. After actively working for the resistance movement and the exiled government during World War II, he was elected to the second highest position in the party after the war, and his years in office were the most successful in the party's history. Lie is widely considered – along with Einar Gerhardsen – to be the architect of the post war success of the Labour Party, and of the Norwegian welfare state. At the same time, he has also been the subject of criticism for organising surveillance of Norwegian opposition figures, in particular communists. Lie remained active in Norwegian public life, even after his 100th birthday, and in 2008 he celebrated his 103rd birthday with the release of a new biography, "Slik jeg ser det nå" (As I see it now).
Ерте өмір және білім
1905 жылғы 22 қыркүйекте Ослода (сол кезде Кристиания деп аталған) фин текті отбасында дүниеге келген ол Хокон Стин Лай болып суға шомылдырылды. Кейіннен ол Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде жазуын Хаконға өзгертті. Оның әкесі – өрт сөндіруші Андреас Ли (1870-1942), анасы – үй шаруасымен айналысқан Карен Халворсдаттер Гундеруд (1871-1952). Балалық шағын қуанышты деп еске алғанымен, отбасының жағдайы қиын болды, әкесі 1916 жылға дейін аптасына 120 сағат жұмыс істеуге мәжбүр болды. Әкесінің өрт сөндіру бекетінде, Санкт-Ханшуген ауданындағы бір бөлме мен ас үйде ата-анасымен, екі бауыры және екі қарындасымен бірге өсті. Ли 1921 жылы он алты жасында еңбек қозғалысына қатысты. Онда ол өмір бойы достасқан және бірге жұмыс істеген Мартин Транмель, Оскар Торп және Айнар Герхардсенмен танысты. 1923 жылы Еңбек партиясы Үшінші коммунистік интернационалдан шығып, жаңа құрылған Коммунистік партия мен қалған социал-демократтардың арасында жарылыс болғанда, Ли соңғы топқа қосылды. Екі фракция арасындағы қатыгез күрес оның өмір бойы коммунизмге қарсы тұруына зор ықпал етті. 1936-1939 жылдары Испания азамат соғысы кезінде фашистерге қарсы күрескендерге көмек көрсетуді ұйымдастырды және 1936-1937 жылдары қыста сол елге сапар шекті.
Екінші дүниежүзілік соғыс
1940 жылы сәуірде Германия Норвегияны басып алған кезде Ли дереу қарсылық қозғалысын ұйымдастыра бастады және елдің әртүрлі аймақтарынан еркін радио хабарларын таратуды өз мойнына алды. Екі ай бойы бұл жұмыс оны Норвегия бойынша үздіксіз қозғалыста ұстады. 1940 жылдың 7 маусымында король Хакон VII және үкімет елден Лондонға кеткен кезде, ол Вадсёде бұзылған хабар тарату құралын ауыстырып жатқан еді. Хакон елден қуылғанда, оның інісі Пер, ол да еңбек қозғалысының белсендісі, 1942 жылы Норвегияда тұтқындалды.
Партия хатшысы
1945 жылғы 20 маусымда Ли Норвегияға оралды. Сол жылы Еңбек партиясының ұлттық съезінде партия хатшысы болып сайланды. Герхардсен төраға және премьер-министр болып, біртіндеп "Ұлт атасы" ("Landsfaderen") рөлін атқарған кезде, Ли партиялық тәртіпті сақтап, саяси стратегияны жасырын түрде жүзеге асырды. Партия басшысы ретінде ол партияның келесі жылдары басымдыққа ие болуына көмектесті, 1945, 1949, 1953 және 1957 жылғы парламент сайлауларында абсолютті көпшілік орындар жеңіп алды. Соғыстан кейінгі жылдары елді қайта құру кезінде ол партияны орташа бағытқа бастауға көмектесті. Индустрияның жеке меншікте болуы мен мемлекеттік меншікте болуы бұрынғыдай идеологиялық емес, практикалық мәселеге айналды. Бұл саясат өте табысты болды; оның кезінде ел бұрын-соңды болмаған өсімді басынан өткерді, сондай-ақ жұмысшы табының жағдайы жақсарды. Ли өзінің қатал тактикасын қорғап, коммунизм демократияға да, партияға да қауіп төндірді деп мәлімдеді, тіпті: "Еңбек партиясы ешқандай жексенбілік мектеп емес! (Arbeiderpartiet er faen ingen søndagsskole!)" деп айтқан. Оның ісіне сыртқы жағдайлар да көмектесті. 1947 жылы қабылданған Маршалл жоспары және 1949 жылдан бастап Норвегияның НАТО-ға мүше болуы елді АҚШ-қа жақындатты. Сонымен қатар, 1968 жылы Чехословакияға Совет әскерлерінің басып кіруі Совет Одағының төндіретін қаупін көрсетті. Герхардсен коммунистерге және кеңес жақтастарына қарсы Лидің қатал тактикасынан, сондай-ақ Орталық комитеттегі сыртқы саясатты талқылауға тыйым салу әрекеттерінен көңілі тоңды. Ли болса Герхардсеннің Трайгв Булл сияқты маңызды солшылдарды қорғап жатқанына ашуланды. Буллдың сөзіне сүйенсек, 1957 жылдан кейін Ли мен Герхардсен бір-бірімен жақсы қарым-қатынаста болмады. 1967 жылғы партияның ұлттық съезінде Герхардсен Лиге ашық шабуыл жасады, ал Ли Герхардсенді "құрттай" ("Jeg skal knekke deg som en lus") "сынып тастаймын" деп қорқытқан. Кейін Герхардсен шабуылға өкініп, Лиге кешірім хат жіберді, бірақ Ли оған жауап бермеді. 1969 жылы Ли партия хатшысы қызметінен кетті, ал Герхардсен сол жылы саясаттан толығымен шеттеді. 1985 жылға дейін, бұрынғы қорғаныс министрі Йенс Кристиан Хаугедің тілегі бойынша ғана екеуі ресми түрде татуласты.
Кейінгі өмірі
Ли партиялық саясаттан зейнеткерлікке шыққаннан кейін де, тіпті жүз жылдық мерейтойынан кейін де қоғамдық пікір білдіруші ретінде және саясатта белсенді болды. Ол 1970 жылдардың басында Норвегияның ЕЭО-ға мүшелігіне қолдау көрсету науқанында жеңіліске ұшырады. Оның халықаралық жаңалықтармен үнемі қатар жүрудің ең жақсы жолы – апта сайынғы «The Economist» журналын оқу болды. Ол Израиль үкіметінің палестиналықтарға қатысты қазіргі саясатын және Батыс жағалаудағы еврейтік қоныстарды қатаң сынады. Ли Израильдегі «Мошав Норвег» (Янувқа өзгертілді) деп аталатын еврейтік қоныстың құрылысына донорлық қаражаттарды жұмылдырды, бұл Хурумдағы әуе апатында қаза болған 28 баланың естелігіне арналған. Ол бірнеше кітап жазды, соның ішінде даулы мемуарлық кітабы – «slik jeg ser det» («Менің көзқарасымша», 1975), онда ол Герхардсенге қатысты сын айтты. Сондай-ақ, ол өзінің ұстазы Мартин Транмельдің екі томдық өмірбаянын жазды: «Et bål av vilje» және «Veiviseren» («Ерлік шамшырағы», 1988 және «Жолбасшы», 1991). Норвегиялық еңбек қозғалысындағы Израильдің достастары (норв. Venner av Israel i Norsk Arbeiderbevegelse) оның құрметіне Израильде орман отырғызды.
Жеке өмір
Ли екі рет үйленген – алғаш 1929 жылы еңбекші жастар қозғалысынан танысқан Рагнхильд Халворсенмен (1905–91). 1951 жылы олар ажырасты, себебі ол Америкада болғанда Минни Доктерманмен танысып, ол болашақ әйелі болды, бұл оқиға жанжал тудырды. 1952 жылы Минни Доктерманға үйленді (1912–99). Ол үш қыз қалдырды: бірінші әйелінен – екеу, Гро (1932 ж.) және Турид (1938 ж.), екінші әйелінен – біреу, Карен (1952 ж.). Одан бөлек, ол бес немере және алты шөбере қалдырды.