Кіріспе

Лефканди (Λευκαντί) – Грекияның Эвбея аралында орналасқан жағалаудағы ауыл. Археологиялық қазбалар жергілікті тұрғындар Ксерополис деп атаған төбеде ежелгі қоныс болғандығын көрсетеді, ал жақын маңдағы бірнеше зираттар анықталған. Елді мекен Еврипос бұғазына қарап орналасқан, ал кішкентай шығанақтар табиғи белімдер құрайды. Зираттар елді мекеннің солтүстік-батысындағы төбелерде орналасқан; қазірге дейін анықталған учаскелер Шығыс зираты, Скобрис, Палия Периволия, Тумба және тағы да бірнеше кішігірім жерлеу орындары болып табылады. Бұл орын аралдың ежелгі екі ірі қаласы – Халкис пен Эретрияның арасында жатыр. Мұндағы қазба жұмыстарын Афинадағы Британ мектебі жүргізіп, 2007 жылдан бері жалғасуда (алдыңғы зерттеулер 1964–68, 1981–84 жылдары өткен). Лефкандидегі қоныс ерте қола дәуірінде басталып, қола және темір дәуірлерінде де жалғасқан, ал архаикалық кезеңнің басында (б.з.д. 7 ғасырдың басында) тоқтаған. Белгілі зираттар қоныстанудың расталған кезеңдерінің бір бөлігін ғана қамтиды, олар субмикендік және субгеометриялық кезеңдерге (шамамен б.з.д. 1050–800 жылдар, "грек қараңғы дәуірі") жатады. Лефкандинің тасталуы жақын маңдағы Эретриядағы қоныстану белсенділігінің күшеюімен бірге жүрді, және қазба жұмыстарын жүргізушілер бұл орын, шын мәнінде, ежелгі Эретрия екенін айтады. Кейбір ғалымдар Лефкандиді ежелгі Аргура қаласының орны деп санайды.

Лефкандидің археологияға қосқан үлесі

Бұл жердің маңыздылығы бірнеше факторға байланысты. Біріншіден, 1960 жылдары қазба жұмыстары кезінде табылған Соңғы Гелладикалық IIIC кезеңінің (б.з.д. 1200–1100/1075 жж.) маңызды тұрғын жай қабаттары осы кезең үшін керамикалық тізбекті құруға мүмкіндік берді, ол сол кезде жеткілікті дәрежеде зерттелмеген еді. IIIC елді мекені, сонымен қатар, Грекияның басқа аймақтарындағы, мысалы, Пелопоннес сияқты, көптеген қоныстар LHIIIB кезеңінің соңында (яғни Микен сарайлық кезеңінің аяқталуымен) тасталып кеткенімен қарама-қайшы келеді. Бұл жағдай Лефкандиді Орталық Грециядағы маңызды сарайдан кейінгі қоныстану орындарының тобына жатқызады, мысалы Митроу (елді мекен), Калаподи (қасиетті орын) және Элатея (құрым қабірлер). Сонымен қатар, аймақтағы көптеген зираттардан табылған заттар Кипр және Левантпен сауда байланысы болғанын көрсетеді.

Потенциалдық героин

Бұл жердің археологиялық маңызы 1980 жылы Эви Тулупаның Афинадағы Британ мектебімен бірлесіп жүргізген қазба жұмыстары кезінде ашылды. Қазба кезінде үлкен топырақ үйіндісінде екі шахталық қабір табылды. Бір қабірде ер және әйел адамның қалдықтары үлкен құрылымның астында сақталған, оны кейбіреулер hērōön (ἡρῷον) немесе "батырдың қабірі" деп атайды. Екінші қабірде төрт жылқының денесі болған, олар құрбандыққа шалынған болуы мүмкін. Екі жылқының аузынан темір жіптер табылды. Бұл құрылымның батырды еске алу үшін салынған hērōön екені, әлде жергілікті маңызы бар ерлі-зайыптылардың қабірі ме деген пікір қақтығысы бар. Ғимараттың қалай салынғаны туралы түрлі теориялар бар. Бұл монументалды ғимараттың б.з.д. 950 жылы салынған ескі және құрылымдық тұрғыдан күмәнді нұсқасы, оның ұзындығы 50 метр, ені 13,8 метр болғанын көрсетеді. Бұл шешімнің ерекшелігі – ағаш галереясы, ол екі ғасырдан кейін жиі кездесетін ғибадатхана архитектурасының перистазисін болжайды. Афинадағы Британ мектебінің жылдық басылымында жақында жарияланған құрылымдық жағынан сенімді шешім ғимараттың биіктігін төмендетіп, галереяны үйді қоршаған қоршауға дейін азайтады. Қабірдегі бір дене кремацияланған, күлі жіппен оралған күміс матаға салынып, Кипрден келген қола амфораға салынған. Амфорада аң аулау суреті бейнеленген және одан да үлкен қола тостағанға қойылған. Жанында қылыш және басқа да қабірлік заттар табылған. Күлдің ер адамға тиесілі екені саналады. Әйелдің денесі кремацияланбаған. Оның орнына, ол қабырғаға жақын жерге жерленген және электромадан жасалған сақина, қоладан жасалған оттық және Вавилоннан келген деп есептелетін, жерленген кезде мың жылдан астам болған горжет сияқты әшекейлермен безендірілген. Оның иығының жанынан піл сүйегі сапталған темір пышақ табылды. Бұл әйелдің ер адамның қалдықтарымен бір уақытта немесе кейінірек жерленгені белгісіз. Ғалымдар әйелдің күйеуімен бірге жерлену үшін құрбандыққа шалынғанын, бұл үнділік сати дәстүріне ұқсас болғанын болжайды. Басқа ғалымдар оның құрбандыққа шалынғанына нақты дәлелдердің жоқтығын атап өтіп, бұл әйелдің өзі қоғамда маңызды тұлға болған және оның өлімінен кейін ер адамның күлімен бірге жерленген болуы мүмкін екенін айтады.

Ксерополис

Археологиялық зерттеулер Микен дәуірінен бастап Қараңғы ғасырларға және тарихи кезеңге дейін үздіксіз қоныстанған елді мекенді ашты. Қазба жұмыстарын жүргізушілер бұл орынның Лелантия соғысы салдарынан Халкистен алысқа көшуге мәжбүр болған ежелгі Эретрия екенін ұсынады.