Кіріспе
Тарихи орын немесе мұражайлық орын – саяси, әскери, мәдени немесе әлеуметтік тарихтың маңызды бөліктері мәдени мұра ретінде сақталған ресми жер. Тарихи орындар әдетте заңмен қорғалады және көптегендері ресми тарихи мәртебе алған. Тарихи орын – жергілікті, аймақтық, ұлттық немесе жаһандық маңызы бар кез келген ғимарат, ландшафт, нысан немесе құрылыс болуы мүмкін. Көбінесе мұндай орынның жасы кем дегенде 50 жыл болуы керек.
A historic site or heritage site is an official location where pieces of political, military, cultural, or social history have been preserved due to their cultural heritage value. Historic sites are usually protected by law, and many have been recognized with official historic status. A historic site may be any building, landscape, site or structure that is of local, regional, national, or global significance. Usually this also means the site must be at least 50 years or older.
Жіктеу, жазу және сақтау
Тарихи мұраны сақтау жергілікті басқару органдарының заңнамасына байланысты. Кейбір елдерде барлық жіктемеленген нысандарды басқаруға ұлттық орган жауапты болса, ал басқаларында – аймақтық мекемелер. Азаматтық құқық сарапшысы Эстефания Эрнандес Торрес, оның докторлық диссертациясы тарихи мұра мен мүлікті тіркеу мәселелеріне арналған, былай дейді: «Тарихи мұраны құрайтын иемденуге лайық құндылықтар мәдениетке қол жеткізудің бір жолы болғандықтан, оларды қорғау – өркениетті қоғамдардың басты мақсаты». Дегенмен, Эрнандестің сөзіне қарағанда, қорғау күрделі болуы мүмкін, әсіресе мүлікті сатып алу немесе беру кезінде, себебі оның қорғалатын статусы кейде жаңа иелеріне белгісіз болады. Әртүрлі үкіметтер мен халықаралық ұйымдар (ЮНЕСКО немесе Еуропалық Одақ сияқты) дайындаған тізімдер әдетте өте толық заңнама аясында жасалады, ол мемлекеттік органдар, сақтау мекемелері (мемлекеттік немесе жеке), мүлік иелері (жеке меншік болған жағдайда) және азаматтардың қатысуы арасындағы қарым-қатынастарды қарастырады. Тарихи және фактілік мәліметтерден өзге, нысанның тарихи, мәдени немесе көркемдік маңызы туралы мәліметтер, сондай-ақ оны пайдалану және сақтау құны туралы да бағалаулар бар. Көптеген тарихи нысандарды олардың иелері (мысалы, үйлер, қонақүйлер, мұражайлар) шарттармен бірге пайдалана беруге болады, бұл шарттар нысанды қадағалайтын органмен айқындалады. Көбінесе бұл шарттар сатып алу немесе жалға алу шартының бөлігі болып табылады және мүлікті сақтап қалу үшін оларды орындау маңызды. Мұндай шарттардың бірі – тиісті сақтау мекемесінің мерзімдік тексеру сапарларын жүргізуі болуы мүмкін. Басқа жағдайларда, егер жеке меншік нысаны жеке тұлғаның меншігінде болса және жіктемеден бұрын алынған болса, сақтау және қайта жаңғырту жұмыстары, немесе кемінде оларды қаржыландыру мемлекеттік органдар мен сақтау мекемелерінің міндетіне жүктеледі. Қайта жаңғырту және жаңарту жұмыстары (ішкі және сыртқы) мүліктің тарихи элементтерін қалпына келтіруге және сақтауға қатысты болмаса, барлық жағдайда қатаң түрде тыйым салынады. Гарсия мұра мен туризм арасындағы қарым-қатынас қазіргі уақытта өте жақын екенін, бұл тарихи нысандарды сақтауға кіріс және тұрақты даму арқылы үлкен үлес қосатынын айтады.
ЮНЕСКО-ның дүниежүзілік мұра орындары
Дүниежүзілік мұра орны – Біріккен Ұлттар Ұйымының Білім, ғылым және мәдениет ұйымы (ЮНЕСКО) басқаратын халықаралық конвенциямен заңдық түрде қорғалатын тарихи орын. Дүниежүзілік мұра орнына көбінесе көптеген саяхатшылар келеді. Көбінесе танылатын орындардың ішінде Қытайдағы Тыйым салынған қалаға жылына 14 миллион адам, Қытайдағы Гулангюға жылына 12,4 миллион адам және АҚШ-тағы Ұлы Түтінді Тауларға жылына 11 миллион адам келеді.
Құрама Штаттардағы сақтау
Құрама Штаттарда Ұлттық тарихи орындар тізілімі 90 000-нан астам маңызды нысандарды есепке алады. Олардың шамамен үш пайызы, яғни 2600-ға жуық нысан, ресми түрде Ұлттық тарихи ескерткіштер (NHL) деп танылған, Нью-Йорк, Массачусетс және Пенсильвания штаттарында NHL-дердің саны ең көп. АҚШ Ұлттық паркі қызметі 1966 жылғы Ұлттық тарихи мұраны сақтау туралы заңға сәйкес тарихи нысандарды сақтауды жүзеге асырады. Әр штаттың үкіметінде NHL нысандарын күтіп-ұстау және жаңа нысандарға қатысты өтініштерді қарауды бақылайтын штаттық тарихи мұраны сақтау кеңсесі бар. Бұған қоса, барлық нысандар ресми тіркелуге алдында Ұлттық паркі қызметінің және оның арнайы кеңесші кеңесінің, сондай-ақ Ішкі істер министрінің мақұлдауынан өтуі тиіс.
Басқа өңірлерде сақтау
Дүние жүзіндегі 179-ға жуық елде тарихи ескерткіштерді тіркеу жүйесі бар, олардың мақсаты – оларды есепке алу, сақтау немесе оның екеуі де болуы мүмкін. Бұған қоса, Еуропа және Кариб аймақтары сияқты кейбір аймақтарда бірнеше елді қамтитын тарихи тізілімдер кездеседі.