Сурма тілдері: шығыс судандық тілдер тобының бір тармағы

Кіріспе

Шығыс судан тілдерінің кіші тобы Сурм тілдері – Шығыс судан тілдері отбасының бір тармағы. Бүгінде Сурм тілдерінде сөйлейтін халықтар көшпелі мал өсірушілер, отырықшы егіншілер және отты жағып егіс салушылар сияқты әртүрлі қызметтермен айналысады. Олар Оңтүстік Суданның жазықтарынан бастап Омо өзенінің жағалауына және 2300 метрден биік тауларға дейін әртүрлі жерлерде қоныстанған.

Бұрынғы зерттеулер

Сурмик тілдерін зерттеудің негізін қалаушылардың қатарында Харольд К. Флеминг пен М. Л. Бендер тұр. Эфиопиялық сурмик тілдерінің ең толық сипаттамалары Мурле (Аренсен 1982) және Тирма (Брайант 1999) тілдері үшін жасалған. Барлық сурмик тілдерінің тоналды, имплозивті дауыстылар мен ерекше дауысты ұзындығы бар деп саналады. Кейбіреулерінде тоғызға дейін дауысты дыбыс бар, ал толыққанды зерттеулер басқа сурмик тілдерінде де осының расталуын күтуге болады. Ме’ен және Квегу (кейде Коэгу деп те жазылады) тілдерінде шығарылатын дауыстылар жиынтығы кездеседі. Бұл тілдерде иеленуші және иеленілген нәрсенің санын білдіретін иеленуші есімдіктердегі жүйе бар (Unseth 1991). Атаулардың саны әдетте бірнеше морфемалармен белгіленеді, мұнда t/k жекеше және көпше түрін көрсетеді (Брайан 1959). Сын есімдер стативті салыстырмалы сөйлемдер арқылы жасалады. Мажангир (Мажанг деп те аталады) және Оңтүстік-Батыс Сурмик тілдері (Флеминг 1983) бірқатар ерекшеліктерді бөліседі, сондықтан олардың прото-сурмик тілінде қайта құрастырылуы мүмкін: салыстырмалы сөйлемдер (оларға сын есімдер де кіреді), көрсеткіш есімдер, үстеулер, сандар, генетивтер және иеленуші есімдер бастауыштарынан кейін келеді, зат есімдердің түзілуі және етістіктердегі бағыс белгілері жұрнақтармен көрсетіледі, VSO (етіс-бағыс-объект) сөздер тіркесімі баяндамалық негізгі сөйлемдерде басым. Аренсен және т.б. (1997) кейбір типологиялық ерекшеліктерді талқылайды. Алайда, Диммендаалдың кіріспесі басқаша талдау ұсынады (1998). Барлық сурмик тілдерінде жағдай жұрнақтарының бар екені анықталған (Unseth 1989). Олардың ешқайсысында нақты айғақ жоқ, бірақ кем дегенде Мажанг және Мурле кейде номинативтерді белгілейді, бұл кеңінен таралған аймақтық үлгінің бір бөлігі (König 2006). Сурмик халқының бастапқы географиялық отаны Оңтүстік-Батыс Эфиопияда, Маджи маңында деп есептеледі, ал әртүрлі топтар сол жерден тараған: мысалы, Мажангир солтүстікке қарай жылжыған, Мурле Туркана көлінің айналасында сағат тілімен көшіп келген (Аренсен 1983:56-61, Торней 1981), ал Мурси Омо өзенінің аңғарына кіріп, одан шығып кеткен. Сурмик тобындағы этнолингвистикалық үлгілер қатаң болған жоқ, адамдардың бір этнолингвистикалық топтан екіншісіне ауысқандығына көптеген дәлелдер бар (Торней 1981, Туртон 1979, Унсет және Аббинк 1998). Аббинк сурмик тілдерінің арасындағы сөздіктер мен туыстық жүйелерді, әсіресе сурмиктің оңтүстік-батыс түйінінен шыққандарды салыстыратын маңызды зерттеу жариялады (Abbink 2006). Сурмик зерттеулеріндегі лингвистикалық және антропологиялық зерттеулердің бастапқы нүктесі – Диммендаалдың (1998) редакциялаған кітабы, әсіресе библиографиялық мақала (Аббинк және Унсет 1998).

Much foundational fieldwork and analysis of Surmic languages was done by Harold C. Fleming and M. L. Bender. The most complete descriptions of Ethiopian Surmic languages are of Murle (Arensen 1982) and Tirma (Bryant 1999). All Surmic languages are presumed to be tonal, have implosive consonants, and have distinctive vowel length. Some have as many as nine vowel qualities, and more detailed study may confirm this in other Surmic languages, also. Me'en and Kwegu (also spelled Koegu) have sets of ejective consonants. The languages share a system of marking the number of both the possessed and the possessor in possessive pronouns (Unseth 1991). Number of nominals is typically marked on a number of morphemes, with t/k marking singular and plural (Bryan 1959). Adjectives are formed by stative relative clauses. Majangir (also called Majang) and Southwest Surmic languages (Fleming 1983) share a number of traits, so they are therefore presumably reconstructable in Proto Surmic: relative clauses (which include adjectives), demonstratives, adverbs, numerals, genitives, and possessive pronouns follow their heads, noun derivations and subject marking on verbs are marked by suffixes, VSO (verb–subject–object) order predominates in indicative main clauses. Some typologically exceptional points are discussed by Arensen, et al. (1997). However, Dimmendaal’s introduction proposes a different analysis (1998). All Surmic languages have been documented as having case suffixes (Unseth 1989). None of them have a marked accusative, but at least Majang and Murle sometimes mark nominatives, part of a broader areal pattern (König 2006). The original geographic home of the Surmic peoples is thought to be in Southwestern Ethiopia, somewhere near Maji, with the various groups dispersing from there: for example, the Majangir having moved north, the Murle having migrated clockwise around Lake Turkana (Arensen 1983:56 61, Tornay 1981), and the Mursi having moved into and out of the Omo River valley. Ethnolinguistic identities within the Surmic group have not been rigid, with ample evidence of people’s identities shifting from one ethnolinguistic group to another (Tornay 1981, Turton 1979, Unseth and Abbink 1998). Abbink has published a pioneering work comparing the vocabulary and systems of kinship among Surmic languages, particularly from the South West node of Surmic (Abbink 2006). The starting point for linguistic and anthropological research into Surmic studies is the book edited by Dimmendaal (1998), especially the bibliography article (Abbink and Unseth 1998).

Қайта құру

Прото-оңтүстік-батыс Сурмик және Прото-оңтүстік-шығыс Сурмик тілдерінің дыбыс жүйелерін Игезу (2001) қайта құрастырды. Унсет Proto Surmic тілі үшін жағдай жұрнақтарын қайта құруды ұсынды. Унсет Proto Surmic тілінде иелік көрсету жүйесін қайта жасады. Сондай-ақ, Унсет Proto Surmic тілі үшін себептік префиксті қайта құрастырды.

Тиісті әдебиет

Аббинк, Джон. 2006 ж. Оңтүстік-Батыс Эфиопиядағы Сурмик тілді халықтар арасындағы туыстық қатынастар мен қоғам: Ғылыми шолу. XV Халықаралық эфиопиялық зерттеулер конференциясының материалдары, ред. Сигберт Ухлиг, 9–14 бб. Висбаден: Otto Harrassowitz Verlag. Аббинк, Джон және Питер Унсет. 1998 ж. "Сурмик тілдері мен мәдениеттері: Библиография". Сурмик тілдері мен мәдениеттері, ред. Геррит Диммендаал, 127–142 бб. Кёльн: Köppe. Аренсен, Джонатан. 1983 ж. Таяқ пен шөп: Оңтүстік Судандағы үйлердің салыстырмалы түрлері. Даллас: Халықаралық мәдениеттер мұражайы. Аренсен, Джон, Ники де Йонг, Скотт Рэндал, Питер Унсет. 1997 ж. "Сурмик тілдеріндегі сұрақтар және Гринбергтің жалпылама заңдылықтары", Судан тілдерін зерттеудегі эпизодтық еңбектер 7:71–90. Бендер, М. Лайонел. "Сурма тілдері тобы: алдын ала баяндама". Африка тілдерін зерттеу, 7-қосымша, 11–21 бб. Брайан, Маргарет. 1959 ж. T/K тілдері: Жаңа субстрат. Africa 29:1–21. Брайант, Майкл. 1999 ж. "Тирмага грамматикасының ерекшеліктері". Техас университетінің (Арлингтон) магистрлік диссертациясы. Диммендаал, Геррит. 1998 ж. "Сурмик тілдерінің синтаксистік типологиясы: аймақтық және тарихи-салыстырмалы көзқарас", Сурмик тілдері мен мәдениеттері, ред. Геррит Диммендаал, 35–82 бб. Кёльн: Köppe. Флеминг, Гарольд. 1983 ж. "Сурмик этимологиясы", Нилоттық зерттеулер: Нилот халықтарының тілдері мен тарихы жөніндегі халықаралық симпозиумның материалдары, ред. Райнер Воссен және Марианна Беххаус Герст, 524–555. Берлин: Dietrich Reimer. Кёниг, Криста. 2006 ж. "Африкадағы белгіленген нақты есім", Тіл білімі 30.4: 655–732. Могес Игезу. "Сурмик тілдерінің фонетикасы мен фонологиясы: салыстырмалы зерттеу". PhD диссертациясы. Université Libre de Bruxelles, 2002 ж. Торнай, Серж. 1981 ж. "Омо Мурле жұмбағы", Этиопия-Судан шекаралық аймағының халықтары мен мәдениеттері, ред. М. Л. Бендер, 33–60 бб. (Солтүстік-Шығыс Африка зерттеулері, 10-монография). Шығыс Лансинг: Мичиган мемлекеттік университеті. Туртон, Дэвид. 1979 ж. "Саяхат оларды жасады: Мурсилер арасындағы аумақтық бөліну және этникалық идентификация", Л. Холы (ред.), 19–143 бб. (Квинс университетінің әлеуметтік антропология бойынша еңбектері, 4-том). Белфаст. Унсет, Питер. 1987 ж. "Кейбір Сурма тілдеріндегі типологиялық аномалия", Африка тілдерін зерттеу 18:357–361. Унсет, Питер. 1988 ж. "Оңтүстік-Шығыс Сурма тілдерінің жарамдылығы мен біртілдігі", Солтүстік-Шығыс Африка зерттеулері 10.2/3:151–163. Унсет, Питер. 1997 ж. "Сұраныс тудырған екі тілдің ('Сүри') ажыратылуы", Судан тілдерін зерттеудегі эпизодтық еңбектер 7:49–69. Унсет, Питер және Джон Аббинк. 1998 ж. "Сурмик топтары арасындағы этникалық рулық идентификация", Сурмик тілдері мен мәдениеттері, ред. Геррит Диммендаал, 103–112 бб. Кёльн: Köppe.

Abbink, Jon. 2006. Kinship and society among Surmic speakling people in Southwest Ethiopia: A brief comparison. Proceedings of the XVth International Conference of Ethiopian Studies, edited by Siegbert Uhlig, pp. 9–14. Wiesbaden: Otto Harrassowitz Verlag. Abbink, Jon and Peter Unseth. 1998. "Surmic Languages and Cultures: A Bibliography." Surmic Languages and Cultures, ed. by Gerrit Dimmendaal, pp. 127–142. Cologne: Köppe. Arensen, Jonathan. 1983. Sticks and straw: Comparative house forms in southern Sudan. Dallas: International Museum of Cultures. Arensen, Jon, Nicky de Jong, Scott Randal, Peter Unseth. 1997. "Interrogatives in Surmic Languages and Greenberg's Universals," Occasional Papers in the Study of Sudanese Languages 7:71–90. Bender, M. Lionel. "The Surma language group: a preliminary report". Studies in African Linguistics, Supplement 7, pp. 11–21. Bryan, Margaret. 1959. The T/K Languages: A New Substratum. Africa 29:1–21. Bryant, Michael. 1999. "Aspects of Tirmaga grammar." MA thesis, University of Texas at Arlington. Dimmendaal, Gerrit. 1998. "A syntactic typology of the Surmic family from an areal and historical comparative point of view," in Surmic Languages and Cultures, ed. by Gerrit Dimmendaal, pp. 35–82. Cologne: Köppe
Fleming, Harold. 1983. "Surmic etymologies," in Nilotic Studies: Proceedings of the International Symposium on Languages and History of the Nilotic Peoples, Rainer Vossen and Marianne Bechhaus Gerst, 524–555. Berlin: Dietrich Reimer. König, Christa. 2006. "Marked nominative in Africa," Studies in Language 30.4: 655–732. Moges Yigezu, "A comparative study of the phonetics and phonology of Surmic languages". Ph. D dissertation. Université Libre de Bruxelles, 2002
Tornay, Serge. 1981. "The Omo Murle Enigma," in Peoples and cultures of the Ethio Sudan Borderland, M. L. Bender (ed. ), pp. 33–60. (Northeast African Studies, Monograph 10). East Lansing: Michigan State University. Turton, David. 1979. "A Journey Made Them: Territorial Segmentation and Ethnic Identity Among the Mursi," in Segmentary Lineage Systems Reconsidered, Ladislav Holý (ed. ), 19–143. (Queen's University Papers in Social Anthropology, vol. 4). Belfast. Unseth, Peter. 1987. "A Typological Anomaly in Some Surma Languages," Studies in African Linguistics 18.357–361. Unseth, Peter. 1988. "The Validity and Unity of the Southeast Surma Language Grouping," Northeast African Studies 10.2/3:151–163. Unseth, Peter. 1997b. "Disentangling the Two Languages Called 'Suri'," Occasional Papers in the Study of Sudanese Languages 7:49–69. Unseth, Peter and Jon Abbink. 1998. "Cross ethnic Clan Identities Among Surmic Groups," in Surmic Languages and Cultures, Gerrit Deimmendaal (ed. ), pp. 103–112. Cologne: Koppe.