Кіріспе
Қытайдан келген шұжықтың түрлі-түрлі нұсқалары. Қытай шұжығы – Қытайда шыққан көптеген шұжық түрлерін білдіретін жалпы атау. Қытай шұжығының оңтүстік талғамы көбінесе кантон тіліндегі атауымен (немесе ) белгілі.
Chinese sausage is a generic term referring to the many different types of sausages originating in China. The southern flavor of Chinese sausage is commonly known by its Cantonese name (or ) .
Түрлері
Майлы немесе жұқа шұжықтарды таңдауға болады. Жаңа шошқа етінен бастап, шошқа бауырынан, қаз бауырынан, тіпті күріш бауырынан жасалған түрлі-түрлі шұжықтар бар. Әдетте, бауыр қосылған шұжық, бауырсыз шұжықтан қараңғырақ болады. Соңғы кезде кейбір елдер тауық етінен жасалған қытай шұжығын да шығарады. Дәстүрлі түрде олар екі негізгі түріне бөлінеді. Кейде оны орап, дим-самға бумен пісіреді. Лап чхенг (кантон тілінде, немесе) – құрғатылған, қатты шұжық, көбінесе шошқа еті мен шошқа майынан жасалады. Оны әдетте түтіндейді, тәттілендіріп, раушан суымен, күріш шарабымен және соя соусымен дәмдейді. Юн чан – қаз бауырынан жасалады. Сян чан – шикі және толық шұжық, ірі тілімделген шошқа еті мен ерітілмеген шошқа майынан тұрады. Дәмі өте тәтті. Нуоми чан – ақ түсті шұжық, оның құрамында желімді күріш пен дәмдеуіштер болады, ол қабықшаға салынып, пісірілгенге дейін бумен немесе қайнатылады. Кейбір қытай мәдениеттерінде нуоми чанға корей сундайы сияқты қан байланыстырғыш ретінде қосылады. Сюэ чан – негізгі құрамында қан бар қытай шұжығы. Байроусюэ чан – солтүстік-шығыс Қытайда танымал, қан қоспасына шайылған ет қосылған шұжықтың бір түрі. Гуан чан – жаңа еттен жасалған, ұзын, қызыл шұжық.
Өңірлік
Қытай шұжығы Қытайдың оңтүстік провинциялары Гуандун, Фуцзянь, Цзянси, Сычуань және Хунань, сондай-ақ Гонконг пен Тайваньда көптеген тағамдардың құрамына қосылады. Сычуань шұжығына қызыл бұрыш ұнтағы, Сычуань бұрышы ұнтағы және Пиксиан соя соусы қосылып, оған ерекше дәм береді. Мұндай тағамдардың екі кең таралған мысалы – қуырылған күріш және ло май гаи (糯米雞). Дәстүрлі, қаптамасы жоқ шұжықтар көбінесе көше базарларында немесе жаңа базарларда сатылады.
Хонгчанг
Қытайдың солтүстік-шығысында, әсіресе Хэйлунцзян провинциясының ең ірі қаласы Харбинде, Хонгчан – кең таралған аймақтық тағам. Бұл поляк "елдік" киелбасасы (kielbasa) және литвалық скиландис (skilandis) сияқты, іріктелген еттен жасалған, темекіленген, дәмді қызыл шұжық. Оның дәмі басқа қытай шұжықтарынан көбірек "еуропалық" сипатқа ие. Хонгчан алғаш рет 1909 жылдың наурыз айында Харбин қаласының Даоли ауданында орналасқан, орыс капиталмен құрылған Чурин шұжық фабрикасында литвалық жұмысшылар тарапынан өндірілген. Оның тағы бір атауы – Лидаоси, бұл орыс тіліндегі «колбаса литовская» (kolbasa «litovskaâ») сөзінен, яғни «литвалық шұжық» деген мағынаны білдіреді. Харбин стиліндегі шұжық кейіннен Қытайда, әсіресе солтүстік аймақтарда танымал болды. Сонымен қатар, оңтүстік қытай шұжықтарына ұқсас тәтті кептірілген түрі де жасалады. Қытай тілінде Хонгчан термині Қытайдағы басқа қызыл түсті шұжықтарды да білдіруі мүмкін. Мысалы, Шанхайдың Үлкен Хонгчаны – бұл фалукорвтың (Falukorv) бейімделген түрі. Ал тілде Харбиннің түпнұсқасын нақты атау үшін жоғарыда айтылған «Лидаоси» қолданылады.
Вьетнам
Вьетнам тілінде қытай шұжығы lạp xưởng немесе lạp xường деп аталады. Ол қарапайым омлеттерден бастап күрделі негізгі тағамдарға дейін түрлі тағамдарға қосылады. Шұжықтардың тұзды дәмі болғандықтан, оларды басқа ингредиенттермен бірге мөлшермен қолданып, дәмді теңестіреді. Шұжықтар шошқа етінен (lạp xưởng heo) немесе тауық етінен (lạp xưởng gà) жасалады, соңғысы азырақ майлы болады. Тунг ло мо (Cham: ꨓꨭꩂ ꨤꨟꨯꨱꨥ tung lamaow) – Вьетнамның оңтүстігіндегі шам (мұсылман) халқы сиыр етінен дайындаған ұқсас шұжық.
Мьянма
Бірман тілінде шұжық "кьет у гяунг" (тауық шұжығы; ) немесе "ует у гяунг" (шошқа шұжығы; ) деп аталады. Мьянмада жасалған шұжықтар Сингапур немесе Қытайдағы шұжықтарға қарағанда неғұрлым етті және тығыз болады. Олар көбінесе қуырылған күрішке және қуырылған көкөністерге, әсіресе капустаға қосылады.
Филиппин
Филиппинде қытай шұжығы кейбір қытай-филиппин тағамдарының, мысалы, siopao bola bola құрамына кіреді. Оны кейде жергілікті шұжық Chorizo de Macao (кейде "қытай шұжығы" деп те аталады) деп жаңылыстырып, орнына қолданады. Бірақ Chorizo de Macao қытай шұжығынан туындамаған, оның атауы Филиппинде қытай тағамдарымен байланыстырылатын жұлдызды бұрыш (аниc) қолданылуынан шыққан.
Тайвань
Тайвань да осыған ұқсас шұжықтарды өндіреді, бірақ олар кантондық шұжықтар сияқты сирек кептіріледі. Май мен ет эмульсияланған болуы мүмкін, сондай-ақ қанттың мөлшері артық қолданылып, нәтижесінде тәттірек дәм пайда болады. Мұндай шұжықтарды көбінесе жергілікті мал өсірушілер (касаптар) дайындап, базарларда сатады немесе үйде жасап жейді. Бұл қытай шұжығының түрі мандарин тілінде "сянчан" деп аталады, бұл сөздің тікелей мағынасы – "хош иісті шұжық".
Сингапур
Сингапур дәстүрлі қытай шұжықтарына қарағанда пайдалырақ болуы мүмкін жаңашыл қытай шұжықтарын өндіреді. Мысалы, төмен майлы, төмен натрийлі және жоғары талшықты қытай шұжықтары бар.
Тайланд
Тай тілінде қытай шұжығы тайлық қытай қауымдастығының арасында басым тіл болып табылатын теочев диалектісіндегі (贯肠, kwan chiang in Teochew) атымен – кун чианг (กุนเชียง) деп аталады. Оны тайлық қытай қауымдастығы көптеген қытай тағамдарында, сондай-ақ кейбір тай тағамдарында, мысалы, кун чианг ямында – осы шұжықтан жасалған тай салатында қолданады. Жылан балықтан (pla chon; ปลาช่อน) жасалған қытай шұжығы да бар.
Басқа өңірлер
Қытай шұжықтары Азиядан тыс жерлердегі азиялық супермаркеттерде көбінесе вакуумдік қаптамада қолжетімді, бірақ кейбір қытайлық дүкендері қаптамасы жоқ түрлерін де сатады. Мұндай шұжықтар көбінесе шетелден ет өнімдерін әкелуге тыйым салынғандықтан, жергілікті өндірісте жасалады. Мысалы, Канадада сатылатын көптеген қытай шұжықтары Ванкувер мен Торонтодағы бірнеше өндірушілердің өнімдері болып табылады. Гавайиде де лап чхенг өте танымал, себебі Гавайиде көптеген қытайлар оны жергілікті ас мәдениетіне енгізген.