Кіріспе
Еврей Киелі кітаптарының пайғамбары Хабакук, Киелі кітаптың пайғамбары Хабакук немесе Хабакук, шамамен б.з.д. 612 жылы өмір сүрген, пайғамбар. Оның болжамдары мен дұғасы Еврей Киелі кітаптарындағы он екі кіші пайғамбардың арасындағы сегізінші кітап – Хабакук кітабында жазылған. Ол яһудилер, христиандар және мұсылмандар тарапынан құрметке ие. Хабакук туралы барлық ақпарат оның атымен аталған Киелі кітап кітабынан алынған, өзі туралы ешқандай өмірбаяндық мәлімет берілмеген, тек "пайғамбар" деген атауы ғана көрсетілген. Киелі кітаптан тыс, ол ғасырлар бойы христиан және раввиндік дәстүрлерде еске алынады.
Habakkuk, a biblical prophet
Habakkuk, or Habacuc, who was active around 612 BCE, was a prophet whose oracles and prayer are recorded in the Book of Habakkuk, the eighth of the collected twelve minor prophets in the Hebrew Bible. He is revered by Jews, Christians, and Muslims. Almost all information about Habakkuk is drawn from the book of the Bible bearing his name, with no biographical details provided other than his title, "the prophet". Outside the Bible, he is mentioned over the centuries in the forms of Christian and Rabbinic tradition.
Атауы
Еврей жазбаларында Хабаккук есімі тек Хабаккук 1:1 және 3:1 тарауларында кездеседі. Масореттік мәтінде ол (стандартты Ḥavaqquq, Тибериялық Ḥăḇaqqûq) деп жазылған. Бұл есім басқа жерде кездеспейді. Септуагинта оның есімін грек тілінде Ἀμβακοὺμ (Ambakoum) деп, ал Вулгата латын тілінде Abacuc деп жазған. Аталған есімнің этимологиясы нақты белгілі емес, және оның түрі еврей тілінде баламасы жоқ. Бұл есім, мүмкін, аккад тіліндегі khambbaqu (ḫâmbaququ) – хош иіс шығаратын өсімдіктің атауымен, немесе еврей тіліндегі «құшақтау» мағынасын беретін түбірмен байланысты болуы мүмкін.
Өмір
Аввакум туралы оның атымен аталған Киелі кітапта айтылғаннан басқа ештеңе белгілі емес, немесе сол кітаптан шығарылатын қорытындылар ғана бар. Оның өмірбаянынан басқа ешқандай мәлімет берілмеген, тек "пайғамбар" деген лақабы ғана айтылған. Көптеген басқа пайғамбарлар туралы олардың туған қаласы, кәсібі, әке-шешесі немесе руы сияқты қосымша ақпараттар келтіріледі. Бірақ Аввакум үшін мұның ешқайсысы да сенімді дерек емес. Оның қай жерде тұрғаны белгісіз болғанымен, ғалымдар оның пайғамбарлық жазған кезінде Иерусалимде болған деген тұжырымға келген. Одан әрі зерттеулер оның пайғамбарлық уақытын шамамен анықтауға және оның қызметі мен өмірі туралы болжамдар жасауға мүмкіндік берді. Киелі кітаптан өзге, ғасырлар бойы христиан және раббилік дәстүрлерде көптеген болжамдар айтылған, бірақ қазіргі ғалымдар мұндай әңгімелерді қияли және апокрифтік деп есептейді.
Киелі кітаптағы оқиға
Хабакук кітабы халдейлер (вавилондықтар) туралы бес болжамнан тұрады, ал халдейлердің билікке көтерілуі шамамен б.з.д. 612 жылы болғандықтан, оның сол шамада белсенді болғаны айтылады, бұл оны Еремия мен Софонияның дерлік бір замандасы етеді. Дегенмен, еврей деректері оны осы екі пайғамбармен, олар көбінесе бірге есептеледі, бірге тізімдемейді, сондықтан ол бұл пайғамбарлардан сәл ертерек болған болуы мүмкін. Оның кітабының соңғы тарауы ән болғандықтан, кейде ол Сүлейменнің ғибадатханасында музыканттар болып қызмет еткен Леви тайпасының мүшесі болған деп саналады.
Шығармалары
Аввакумға жатқызылған жалғыз туынды – оның атымен аталатын Киелі кітаптың шағын кітабы. Аввакум кітабы халдейлер (бабылдықтар) туралы бес болжам мен Құдайға мадақ айтудан тұрады. Көптеген ғалымдар кітаптың стилін жоғары бағалап, авторы зор әдеби қабілетке ие болған деп санайды. Кітаптың құрылымы ойдың параллельдігі арқылы мәтіннің бөлімдерін жақтауға қолданылатын хиазм құрылымын ұстанады. Аввакум басқа пайғамбарлардан ерекшелігі – Құдайдың іс-қимылдарына ашық сұрақ қоюында. Бірінші тараудың басында пайғамбар халқының арасындағы теңсіздікті көріп, Құдайдың неге араласпайтынын сұрайды: "Ием, мен қанша уақытқа дейін көмекке шақырып, жауап алмаймын? Немесе "Зорлық!" деп айғайласам, сен құтқармайсың ба?"
Қабірлер
Хабакуқтың соңғы тыныс алатын жері бірнеше орында деп есептеледі. Бесінші ғасырдағы христиан тарихшысы Созомен Хабакуқтың қабірлік қалдықтары Села қаласында табылғанын, олардың орналасқан жерін Құдай Елеутерополис епископы Зебеннге түсінде көрсеткенін айтқан. Қазір Израиль мен Ирандағы бір-бір жер осы пайғамбардың жерленген орны деп санайды.
Исраилдегі қабір
Хабакуқтың жерленген жері яһуди дәстүрі бойынша Солтүстік Израильдің Жоғарғы Ғалилея аймағындағы төбеде орналасқан, Кадарим және Хукок ауылдарына жақын, Сафедтен оңтүстік-батысқа қарай шамамен алты шақырым, ал Табор тауынан солтүстікке қарай он екі шақырым жерде. 20-шы ғасырда салынған кішкентай тас ғимарат қабірді қорғайды. 12-шы ғасырға дейін сонатын дәстүр Хабакуқтың қабірі осы жерде деп санайды, бірақ бұл қабір Яқуқтың жергілікті шейхіне де тиесілі болуы мүмкін, оның есімі "Хуккок" деп аталатын Киелі кітаптағы орынмен байланысты, оның ивритше айтылуы мен жазылуы "Хабакуққа" ұқсас. Осы жердегі археологиялық қазбалардың нәтижесінде Екінші ғибадатхана дәуіріне жататын бірнеше жерлеу орындары табылды.
Парсы ғибадатханасы
Иранның батысындағы Туйсеркан қаласының оңтүстік-шығысындағы мазар да Хабакумның жерленген жері деп есептеледі. Оны Иранның мәдени мұра, қолөнер және туризм ұйымы қорғайды. Ұйымның Хамадан облысына арналған нұсқаулығында Хабакум Сүлеймен ғибадатханасының қорғаушысы болған деп саналады, және оны вавилондықтар тұтқындап, бірнеше жыл түрмеде ұстағандығы айтылады. Ұлы Кир босатып жібергеннен кейін ол Екбатанаға барып, қайтыс болғанға дейін сол жерде тұрды, және бүгінгі Туйсеркан аумағындағы жерге жерленді. Мұсылман жергілікті халқы Хабакумды Хабагуг және Хаягуг деп атайды. Айналасындағы қасиетті орын Сәлжүк империясының кезеңінен (11-12 ғасырлар) болуы мүмкін; ол сегізбұрышты қабырға және конус пішіндес күмбезден тұрады. Қасиетті орынның астында үш қабаттан тұратын жасырын подвал бар. Қасиетті орынның ауласының ортасында Хабакумның жерленгені айтылатын қабір орналасқан. Қабірдің үстіндегі тасқа иврит және парсы тілдерінде пайғамбардың әкесі Шиуа Ловит, ал анасы Лешо Намит есімдері жазылған. Мұсылмандар мен яхудилер оған құрмет көрсету үшін барады.
Христиандық
Шығыс православиелік литургиялық күнтізбесінде оның мерекесі 2 желтоқсанда. Рим-католик шіркеуінде он екі кіші пайғамбар қарашаның төртінші және бесінші апталарында, яғни литургиялық жылдың соңғы екі аптасында Римдік Бревиарда оқылады, ал оның мейрамы 15 қаңтарда аталады. 2011 жылы ол басқа кіші пайғамбарлармен бірге 8 ақпанда Армения Апостолдық шіркеуінің қасиеттілер күнтізбесінде еске алынды. Хабакук сонымен қатар мүсіндерде де бейнеленген. 1435 жылы флоренциялық суретші Донателло Флоренцияның қоңырау мұнарасы үшін пайғамбардың мүсінін жасады. Басының пішініне байланысты "Зукконе" ("Үлкен Бас") деп аталған бұл мүсін қазір Museo dell'Opera del Duomo-да сақталады. Римдегі Санта-Мария-дель-Пополо базиликасында 17 ғасыр суретшісі Бернинидің Хабакук мүсіні орналасқан, ол барокко стилінде жасалған. 1800 және 1805 жылдар аралығында бразилиялық мүсінші Алейядиньо өзінің "Он екі пайғамбар" туындысының бір бөлігі ретінде Хабакуктан самын тастан мүсін жасады. Мүсіндер Конгоньяс қаласындағы Сантуарио до Бом Исус до Матосиньос ғибадатханасының алдындағы алаң мен монументалды баспалдақ бойында орналасқан.
Әл-Мамунның сарайындағы Әли әл-Рида талқылауы
Құранда аты аталмаса да, Хабакук (حبقوق) ислам пайғамбары ретінде танылады, себебі ол соңғы пайғамбар Мұхаммедтің және Құдай сөзі – Құранның келуін Хабакук кітабында жариялаған деп сендіріледі. Әл-Мамунның сарайында, Аббасид халифалары тұсында Мұхаммедтің ұрпағы және сол заманғы басты ислам ғалымы Имам Әли әл-Ридхадан, Мұхаммедтің Тора арқылы пайғамбар екенін дәлелдеуді сұрады. Имам Ридха: «Сен Хабакук пайғамбарды білесің бе?» деді. Ол: «Иә, білемін» деді. Әл-Ридха: «Ал сіздердің кітабыңызда осылай делінген: «Алла Тағала Фаран тауына сөз түсірді, және көктер Мұхаммедтің және оның үмбетінің мақтауымен толды. Оның аты су үстінде де, құрлық үстінде де оны тасиды. Ол киелі үйдің [Иерусалимдегі ғибадатхананың] қирауынан кейін бізге жаңа кітап әкеледі». Осы кітап – Құран. Мұны білесің бе және оған сенесің бе?» деді. Ехсиларх: «Бұл сөзді Хабакук пайғамбар айтқан, біз оның айтқандарын жоққа шығармаймыз» деді.
Пайғамбарлық екендігінің қосымша дәлелі
Құранда жиырма бес шамасындағы пайғамбардың ғана есімі айтылса, ал тағы бірнешеуіне ишара жасалғанмен, Ислам дінінің басты қағидасы – Алланың көптеген пайғамбарларды жібергені, бірақ олардың есімдері кітапта көрсетілмегені. Сондықтан, мұсылмандар дәстүрлі түрде Құран мен хадисте есімдері айтылмаған еврей пайғамбарларын да Алланың заңды пайғамбарлары деп қабылдауда еш қиындық көрмейді, әсіресе Құранда былай делінген: «Біз Мұсаға Тәуратты, ішінде басшылық пен жарық бар күйінде жібердік. Оған бойынсұнған пайғамбарлар, яһудилерге үкім шығарды, сондай-ақ, оларға сеніп тапсырылған Алла кітабының бір бөлігін сақтап, куәлік еткен ғалымдар мен раввиндер де (сол үкімді орындады)». Бұл аятты мұсылмандар жиі «пайғамбарлар» деген сөз тіркесінде еврей кітаптарының «неви’им» бөліміндегі барлық пайғамбарлық тұлғаларға, яғни Мұса мен Һароннан кейінгі Израильдің барлық пайғамбарларына сілтеме жасалған деп түсіндіреді. Осылайша, ислам авторлары өз еңбектерінде Хабакукты пайғамбар ретінде жиі атап, оның есімін айтқаннан кейін мұсылмандар пайғамбарларға арнап айтатын сәлемдемелерді қолданады. Мысалы, ортағасырлық тәпсірші Наджм әл-Дин әл-Түфи (716 һ.ж./1316 ж.б.) Хабакук кітабының таңдамалы аяттарына түсініктеме беріп, пайғамбардың «оның сәулесі жарыққа айналады» (Хабакук 3:4) деген сөзі исламның таралуына ишара етеді, ал «оның даңқы қалаға келеді, оның күші оның сарайларында көрінеді» (Хабакук 3:4) деген сөзі Мұхаммедтің Ясриб қаласында болуына және ансарлардан алған көмегіне қатысты екенін айтқан. Сондай-ақ, «өлім оның алдынан жүреді» (Хабакук 3:5) деген сөзі де түсіндірілген. Хабакук 3:5–6 аяттарына ортағасырлық ислам ойшылдары да ұқсас түсініктемелер берген. Бұл аятты ғалымдар Хабакук 3:3–4 аяттарына анық сілтеме деп түсіндіреді. Басқа бір жерде сол ғалым Хабакук 3:4, 15 аяттарын былай түсіндірген: «Жер оның жарығымен нұрланады, оның жылқылары теңізге шапқылап кіреді», – деп, бұл пайғамдық Мұхаммедтің келуіне қатысты екенін айтқан. Ибн Кутайба келтірген Хабакук пайғамдығы, еврей әдебиетінің канондық емес әдебиетінен алынған: «Сен садақтарыңа толы боласың, уа, мақтаулы (Мұхаммед)!». Бұл соңғы пайғамдық Хабакукқа жатқызылған және кейінгі ғалымдар, мысалы, Ибн әл-Жаузи мен Ибн Қаййим әл-Жаузия да оны айтқан.