Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
тіл
the language
Хуамбиса, сондай-ақ вампис деп те аталады, Перу және Эквадордың жергілікті халқы. Олар Живароандық халықтардың бірі болып табылады, Хуамбиса тілінде сөйлейді және Мараньон мен Сантьяго өзендерінің жоғарғы ағысында тұрады. 1980 жылдары олардың саны шамамен 5000 адамды құрады.
The Huambisa, also known as the Wampis, are an indigenous people of Peru and Ecuador. One of the Jivaroan peoples, they speak the Huambisa language and live on the upper Marañón and Santiago rivers. They numbered about 5,000 people in the 1980s.
Тарих
15-16 ғасырларда Хуамбиса тайпасы Инка империясының бірнеше шабуылдарына тап болды. Олар Инкаларды тұрақты түрде тойтарып, осы процесте қарсылықтың күшті мәдениетін қалыптастырды. 1530 жылдары испандықтар Инка империясын бағындырғаннан кейін, олар да Хуамбисаны қаратуға тырысты. Хуамбиса тайпасы алғаш рет 1549 жылы испандықтармен кездесті, ал келесі он жылда конкистадор Хуан де Салинас олардың отанына бірнеше шабуыл ұйымдастырды. Испандықтар Хуамбиса халқының арасында қоныстар мен енкомиенда жүйесін орнатып, нәтижесінде халық саны азайды. Дегенмен, 16 ғасырдың соңына қарай Хуамбиса тайпасы испандықтардың қоныстарын талқандап, өз жерлерін қайтадан бақылауға алды. 1930 жылдарға дейін Хуамбиса тайпасы өз жерлеріне еніп келген ақ түсті қоныс салушыларға шабуылдар жасады. 1980 жылдары Хуамбиса тайпасы атамекендеріне заңды иелік ету құқығын алды, осылайша Оңтүстік Америкадағы еуропалық отарлауға дейін жерлерін сақтап қалған сирек халықтардың біріне айналды.
In the 15th and 16th centuries, the Huambisa faced several incursions by the Inca Empire. They consistently fended off the Inca, developing a strong culture of resistance in the process. After the Spanish conquered the Inca Empire in the 1530s, they too made attempts to subjugate the Huambisa. The Huambisa first encountered the Spanish in 1549, and through the next decade the conquistador Juan de Salinas launched several incursions in their homeland. The Spanish established settlements and the encomienda labor system among the Huambisa, which resulted in a population decline. However, by the end of the 16th century, the Huambisa decimated the Spanish settlements and regained control of their land. As late as the 1930s, the Huambisa launched attacks on white settlers encroaching on their land. By the 1980s, the Huambisa gained legal recognition of their ownership of their ancestral lands, making them one of the few indigenous peoples in South America who retain the territory they had prior to European colonization.
Мәдениет
Хуамбиса халқының көпшілігі өздерінің дәстүрлі хуамбиса тілінде сөйлейді, бұл чичам тілдерінің бірі, бірақ олардың көпшілігі испан және кечуа тілдерін де біледі. Олар негізінен егіншілікпен айналысады, егін өсіреді, әсіресе банан және маниок, сондай-ақ темекі, мақта және басқа да өсімдіктерді кесу және өртеу әдісімен өсіреді. Олар аулау мен балық аулау арқылы да тамақтанады. 1980 жылдарға қарай Хуамбисаның шамамен 5000 өкілі болды, олардың көпшілігі ата-бабаларының жерінде тұрды. Олар негізінен бір-бірінен саяси тәуелсіз шағын әулеттік қауымдастықтарда өмір сүреді. Әр қауым әдетте 80 футқа 40 фут болатын, сабанмен жабылған ұзын үйлерде бірге тұрады.
The Huambisa mostly speak their traditional Huambisa language, one of the Chicham languages, but many know Spanish and Quechua. They are primarily agriculturists who grow crops, especially plantains and cassava but also tobacco, cotton, and other plants, using slash and burn methods. They supplement their diets with hunting and fishing. As of the 1980s there were approximately 5,000 Huambisa, mostly living in their ancestral territory. They primarily live in small patrilineal communities that maintain political independence from one another. Each community lives together in a thatched longhouse, typically 80 feet long by 40 feet wide.