Кіріспе

Бискели (Bisceglie) – Италияның оңтүстігіндегі Апулия аймағындағы Барлетта-Андрия-Трани провинциясындағы 55 251 тұрғыны бар қала және муниципалитет. Муниципалитет провинция бойынша төртінші, ал аймақ бойынша он төртінші ең көп халқы бар қала. Бұл аймақта тарихқа дейінгі дәуірден бері адамдар қоныстанған, кем дегенде екі үңгір неолит дәуірінде адамдардың болғанын көрсететін іздерді сақтап қалған. Қала атауы, болжам бойынша, латын тіліндегі "vigilae" – "күзет мұнаралары" деген сөзден шыққан, бұл Рим империясы кезінде Адриатика теңізіндегі маңызды орналасуын көрсетеді. Қазіргі қаланың тамыры XI ғасырда итало-нормандардың қоныстануымен байланысты. Бүгінде бұл маңызды ауыл шаруашылығы орталығы, негізінен тоқыма өнеркәсібі дамыған және туристік мақсаттағы бағыт. 2001 жылы қала жоғары экологиялық және сапа стандарттары үшін «Көк ту» (Blue Flag) жағажай сертификатын алды. Скаллетте және Салселло жағажайлары да 2003, 2005 және 2006 жылдары сертификатталған.

Физикалық география

Қала солтүстіктегі Трани және оңтүстіктегі Молфетта муниципалитеттері арасында Адриатика теңізінің жағалауында шамамен 7,5 километрге созылады. Көбінесе жазық жер жағалау бойымен теңізге қарай біртіндеп төмендейді, бұл флора мен фаунаның өркендеуіне жағдай жасайтын қолайлы микроклиматты шағын аңғарлармен белгіленген. Қала Корато, Руво ди Пулья және Терлицци муниципалитеттеріне қарай ішкі аймаққа қарай кеңейеді, сонда Мурге платосының етегіне жетеді. Бискелиенің биіктігі теңіз деңгейінен 16 метрге дейін өзгереді және негізінен жағалау мен Болонья-Лечче темір жолы арасындағы жолақты алып жатыр, ал Сант'Андреа ауданындағы жұмыс және өнеркәсіптік аймақтардағы кейбір төбелер темір жолдан тысқары орналасқан. Қаланың ескі бөлігі, бұрын порт алабының жанында бірігетін екі аңғармен шектелген, кейінірек салынған айналағы қалалық құрылыстан биік орналасқан.

Климат

Қаланың климаты Жерорта теңізіне тән, қысы ылғалды континенттік, ал жазы ыстық және ылғалды. Температураның өзгеруі Адриатика теңізінің әсерімен жұмсатылады. Жағалау қаласы болғандықтан, салыстырмалы ылғалдылық жыл бойы жоғары деңгейде сақталады, орташа алғанда 70%-дан 90%-ға дейін құрайды. Солтүстік-шығыстан соғатын суық жел ағындары қыста температураны төмендетіп, кейде аз мөлшерде қар жаудырады. Жаңбыр көбінесе қыс айларына шоғырланған, және оның мөлшері өте өзгергіш.

Атауы

Бір теория бойынша, қаланың атауы оның латынша атауы Vigiliae ("күзет") дегеннен шыққан, бұл атау жағалау бойындағы күзет мұнараларының тізбегі болғандықтан қалаға берілген. Қаланың жергілікті тарихына арналған бірнеше еңбектің авторы Марио Космайдың сөзіне сәйкес, "Помпео Сарнелли Бискеглинің Пирр соғысы кезінде римдіктермен құрылғанын болжады. Римге қызмет ету үшін аймақтар теңізді күзету үшін бақылау пункттерін орналастырған, содан Vigiliae, ал кейіннен Bisceglie деген ат пайда болды".

Тарихқа дейінгі кезең

Бискели аймағында адамдар тас дәуірінен бері қоныстанған. Палеолит дәуірінде неандертальдықтар аймақтағы үңгірлерде, Бискели маңындағы Санта-Кроче үңгірінде және Нардо маңындағы Кавалло үңгірінде мекен еткен. Адам қызметінің куәлігі ретінде көптеген тастан жасалған қару-жарақтар мен құралдар, жойылған жануарлардың – тас дәуірінде өмір сүрген арыстан, аю, өгіз, жылқы және қашықтан келген түрлер – мүйізтұмсық, гиена, бұғы сияқты жануарлардың қалдықтары, сондай-ақ қазір Тарантоның Ұлттық археологиялық мұражайында сақталатын Санта-Кроче үңгірінен табылған неандерталь адамына тән қисайған сан сүйегі табылды. Зембро үңгірінен неолит дәуіріне тән керамикалық қалдықтар да анықталды. Қола дәуірінде аймақта долмендер деп аталатын ескереорнек құрбандық алаңдары салынды. Чианка долмені (жергілікті диалекттегі «chienghe», яғни тас плитасы деген сөз) 10 метрлік дәлізден тұрады, ол 2 x 1,6 метрлік жерлеу камерасына жетелейді. Итальян физиологы және антиквары Анджело Поссо оны алғаш сипаттаған ғалым деп мәлімдеді, ол 1901 жылдың тамыз айында жергілікті шаруаның көрсетуімен оны тапқан. Ол оны «Италиядағы ең үлкен және жақсы сақталған долмен» деп атады. Жақын орналасқан Албароса долменінің жағдайы нашар деп сипатталады. Б.з. үшінші ғасырында Пирр соғысынан кейін аймақ Римнің билігіне көшті, бірақ жаңа жолдармен кесілгенімен, ол транзиттік аймақ болып қала берді және маңыздылығы шектеулі болды. Рим дәуіріне жататын маңырау SS16 тас жолының жанындағы Пьяцца Витторио Эммануэле II алаңындағы бақта табылған. Осы кезеңде бұл жерде Vigiliae («Қыран») деп аталатын елді мекен болған.

Орта ғасырлар

Батыс Рим империясының құлдырауымен Бискели аумағы діни ғибадатханалармен қатар орналасқан, биік қабырғалармен қоршалған шағын үйлер жиындарымен ерекшеленді. Рим дәуірінен келе жатқан Джано (Janus) шаруашылығы және Чириньяно, Паккьяно, Сагина және Заппино елді мекендері осы типтегі үйлермен белгілі болды. VII ғасырдың басынан 800 жылға дейін Бискели аумағы Канозаның ломбард гастальдының билігінде болды. 700 шамасында ежелгі, топтық табыну орны болған Джано шаруашылығы бай монастырға айналды, ал 789 жылы Паккьяно елді мекенінің бір бөлігі әйгілі Санта-София монастырына сатылды. Жағалау бойында, қалың және өсімдіктерге толы, қайықтарды қорғауға қолайлы бір жер болды, оны жергілікті тұрғындар Vescègghie деп атады, бұл айналаға тараған жабайы емендердің атынан шыққан. Бұл жер шаруалар үшін теңізге шығудың табиғи жолы болды, олар бірте-бірте шағын теңізшілер ұжымын құрды. Осыдан Вескеггие деген шағын балықшылар ауылы пайда болды, сол кезде Адриатика жағалауындағы Джовинаццо және ішкі аймақтағы Терлицци сияқты ломбардтардың басқа да елді мекендері құрылды. 800 жылдан бастап аймақ Транның ломбард гастальдының бағынысында болды, ол сол кезде гүлденген Адриатика қаласы еді. Содан кейін, шамамен отыз жыл бойы Бари жерін сарациндер басып алды, одан кейін ломбардтар мен византиялықтарға өтті.

Нормандықтар

Қазіргі заманғы қала тарихы 11 ғасырда басталады. 1000 жыл шамасында нормандар Адриатика жағалауына десант түсірді. 1042 жылы Роберт Гискар Трани және оның төңірегін вассалы Петр I Траниге берді, ол Бискелие мен Барлеттаны бағындырды. Ол, кейбір үй иелерінен қорғау сұрағаннан кейін, теңіз жағасында пайда болған үйлерді бекіте бастады. 1060 жылы қаланың ең көне ядросы, қабырғалармен қоршалған, сақшы мұнарасымен жабдықталды. Осы кезеңде Әулие Мавр, Сергий және Панталемонға құлшылық ету енгізілді, және олар Бискелиенің жаңа қамқоршылары болды. 1063 жылы Папа Александр II Бискелие епископтығын құрды және собордың құрылысын бастады. 1071 жылы Роберт Гискар Бискелиені Трани графы Петр II-ге қайта тапсырды. 1167 жылы епископ Амандо қасиетті реликвияларды, бұрын Сагина ауылындағы мазарда сақталған, собор ғимараты аяқталған қала қабырғаларының ішіне тасымалдауға бұйрық берді. Жаңадан пайда болған қалалық елді мекеннің әртүрлі қызметтерінің ішінде, Далмация және Албания жағалауларымен, сондай-ақ Эгей аралдарымен және Кипр аралымен пайдалы сауда үшін теңізшілік қызмет маңызды болды. Кейіннен, Киелі Рим императоры Фридрих II басты мұнараға іргелес қамал салуды бұйырды. Сонымен қатар, Гогенштауфендер бүкіл аумақты сақшы мұнараларымен нығайтты. Сақталған мысалдарды Гаветино мұнарасынан, Сант-Антонио мұнарасынан және Заппино мұнарасынан табуға болады. Анжудың Капетиялық үйі тұсында Бискелие Монфорт графтарының феодалына айналды. 1324 жылы ол Амелио дель Бальцоға, ал кейін 1326 жылы Неаполь королі Карл II мен оның інісі Филипптің ұлы Анжулық Робертке өтті. Адриатика теңізінің және одан тыс жерлердің порттарымен өркендеген саудаға қарамастан, жас қала Неапольдің Иоанна I тұсында Пулияны бөліп тастаған күрделі және қанды күрестердің ортасында болды. 1360 жылы Джеймс Бо Бискелие графы болды. 1381 және 1405 жылдар аралығында Бискелие графы Раймондо Дель Бальцо Орсини болды. 1384 жылдың қыркүйегінде Франция королі Карл V-тің ағасы, Анжу герцогы Людовик I және Неапольдің Карл III ұзақ партизан соғысына қатысты, ал 13 қыркүйекке қараған түні Неаполь күштері қабырғаларды бұзып, Бискелиені тонады. Осы оқиға кезінде Анжу герцогы Людовик I жараланып, бірнеше күннен кейін, 20 қыркүйекте қайтыс болды. 1405 жылдан 1414 жылға дейін Неаполь королі Ладислав I графтықты ұстады және оны еңбегі сіңген әскери қызметі үшін Лоренцо Котиньолага сеніп тапсырды. Осы кезеңде Неаполь королевасы Иоанна I Бискелиеге бірнеше жеңілдіктер берді, оның ішінде оның арсеналындағы галераларды қаруландыруды бекітті.

Дін тарихы

800 жыл шамасында Бискелье епархиясы құрылды. Ол 1818 жылдың 27 маусымында таратылды, оның аумағы мен атағы Трани-Бискелье митрополиттік архиепископиясына қосылды.

Үш қамқоршы қасиеттіге құлшылық ету

Армандо, Бискелье епархиясының епискобы, дәстүр бойынша, император Траян заманында екі асыл римдік рыцарь, Сергий мен Панталемон, Белемдік Маврдың, христиандықты уағыздаған епископтың сөздеріне көнді. Жаңа сенімге келген үш адам тұтқындалып, 117 жылдың 27 шілдесінде өлім жазасына кесілді. Олардың шейіт болғаннан кейін қалдықтары Сагина ауданындағы Бискелье аймағына жеткізілді, онда христиан әйел Текла де Фабиис оларды өзі салғызған мазарға қойды. Бірте-бірте, үш қасиетті әулиенің құрметі жаңадан құрылған Бискелье теңіз жағалауындағы ауылда тарала бастады. 1167 жылдың 9 маусымында епископ Амандо басшылығымен үш шейіттің қасиетті қалдықтары Бискелье қабырғаларының ішіне әкелінді және бастапқыда қамалдың жанындағы Сан-Фортунато шіркеуінде сақталды. Кейін сүйектері Сан-Бартоломео шіркеуіне, ал соңында 1167 жылдың 30 шілдесінде Бискелье соборындағы жерге жеткізілді. Мұнда олар арнайы салынған криптадағы үш алтастың астындағы үш тас құмыраға қойылды. Бұл киелі оқиғаға жергілікті және аймақтық шіркеу басшылары, оның ішінде Канна, Полиньяно а Маре және Руво ди Пулья епископтары (Баридің суфрагандары), Виэсте епискобы (Сипонтоның суфраганы) және Трани архидиаконы, сондай-ақ басқа да кіші лауазымды шенеуніктер мен көптеген қара халық қатысты. Қалдықтардың табылғандығы (inventio) және оларды тасымалдау (translatio) туралы есеп, сонымен қатар салтанатты рәсімдер туралы мәліметтер Acta Sanctorum, шілде томы 6, 352-374 беттерде кездеседі.

Көлік

Бискели темір жол станциясы оны Рим, Болонья, Анкона, Фоггия, Бари, Лекче және Таранто қалаларымен байланыстырады.