Кіріспе

Қазіргі Непалды қалыптастырған шайқастар сериясы Непалдың бірігуі – шағын патшалықтар мен 22 патшалықтан (Baise Rajya) және 24 патшалықтан (Chaubisi Rajya) тұратын бөлінген мемлекеттерден 1743 жылы (1799 Б.ж.) бастау алған қазіргі Непал мемлекетін құру процесі болды. Бірігу науқанының басты тұлғасы – Горха патшасы Притви Нараян Шах. 1768 жылдың 25 қыркүйегінде ол Непал Корольдігінің құрылуын ресми түрде жариялады және астанасын Горхадан Катманду қаласына көшірді. Шах әулеті бұрынғы Непалдың аймақтарындағы соғысқан түрлі патшалықтарды батыста Сатледж өзеніне, ал шығыста Сикким-Жалпайгуриге дейін кеңейтіп, ұлттық мемлекетке айналдырды. Горха империясынан бұрын Катманду аймағы Непал Мандаласының атымен Непал деп белгілі болған.

Өмірбаян

Қазіргі Непал аймақтары бірігуге дейін көптеген тәуелсіз мемлекеттер ретінде шашырап жатқан. Сол кездегі Непал мандаласы деп аталған Катманду аңғарының өзі үш тәуелсіз мемлекетті қамтыды: Кантипур, Лалитпур және Бхадгаон. Аңғардың оңтүстігіндегі Макуанпурды Сен әулеті биледі. Аңғардың шығысында салыстырмалы түрде ірі екі мемлекет болды: Виджаяпур және Чауданди. Бұл екі мемлекет те бір кезде Макаванпурдың құрамында болған, бірақ Мукунда Сена өз мемлекетін ұлдары мен туыстары арасында бөліп, бұрынғы үлкен Макаванпурды түрлі княздықтарға айналдырды. Тришули және Бхери өзендері арасындағы Гандаки аймағында Чаубиси княздықтары орналасқан. Батысқа қарай, Карнали аймағында Байсе княздықтары болды. Байсе және Чаубиси сөздері сәйкесінше жиырма екі және жиырма төрт мемлекетті білдіреді, бірақ аймақтардың жиындық атауларымен мемлекеттердің нақты саны сәйкес келмеді. Байселер бір кезде Синджа аңғарынан Хас Маллалар билеген Хаса мемлекетінің бір бөлігі болған, одан кейін ол бөлініп кетті. Чаубиси княздықтары түрлі саяси бірлестіктерге қарасты. Кейбіреулері Сеналарға, кейбіреулері Хас Маллаларға, ал кейбіреулері Шахилерге тиесілі болды. Бұл княздықтарда үнемі өзгерістер мен тұрақсыздық болды. Шетелдік шабуылдардан қорғану және өзара даму үшін бірнеше мемлекеттер одақтар құрды. Алайда, сол кездегі экономикалық және географиялық жағдайларға байланысты мемлекеттер арасындағы даулар мен шайқастар жиі болып тұрды. Аңғардың Малла патшалары бір-бірімен үздіксіз қақтығыстар мен ұсақ жанжалдарға түсіп, бірнеше рет дауларын шешу үшін Горханың араласуын сұрады.

Нувакот

Притви Нараян Шахтың аннексиялық науқаны жақын орналасқан Нувакот патшалығынан басталды. Нувакот Горха патшалығының шығыс шекарасын белгіледі және Тибет пен Катманду арасындағы сауда жолының бір бөлігі болды. Сонымен қатар, ол Катманду аңғарына батысқа қарайғы есік болды. Притви Нараян Шахтың әкесі Нара Бхупал Шах 1700 жылы Нувакотты басып алуға тырысты, бірақ сәттілікке жете алмады. Ол кезде Нувакоттың әкімшілік басқаруы Кантипурдың (қазіргі Катманду) қолында болды. Кантипур басып алуға қарсы Нувакотты қолдады. Жеңіліске ұшырағаннан кейін Нара Бхупал Шах әрекеттен бас тартып, әкімшілік билікті үлкен ұлы Притви Нараян Шахқа және оның үлкен әйелі Чандрапрабхаватиге тапсырды. Таққа отырған жылы Притви Нараян Шах Қажы Бирадж Тапа Магар басшылығымен Горхали әскерлерін Нувакотқа шабуыл жасау үшін жіберді. Бірақ бұл науқан сәтсіз аяқталды. Содан кейін Калу Панде Горхали армиясының бас қолбасшысы болып тағайындалды. Калу Панде Притви Нараян Шахқа басқа аймақтардан әскер жинап, тұрақты армия құруды кеңес берді. Жаңадан нығайтылған Горхали әскерлері 1744 жылы үш жағынан Нувакотқа шабуыл жасап, 1744 жылдың 26 қыркүйегінде төбедегі бекіністі басып алды. Алайда, келесі жылы Кантипур патшасы Джая Пракаш Малла Каширам Тапа басшылығымен күш жіберіп, Налдум шайқасында Горхали әскерлерін жеңіп, бекіністі қайтарып алуға тырысты. Каширам кері шегінді және Горхалилер Нувакотты толық бақылауға алды.

Танахан

Притви Нараян Шах Нувакотпен айналысып жатқанда, батыстағы кішкентай Танахун патшалығы патшаның болмауынан пайдаланып, Горкха патшалығына шабуыл жасады. Танахун әскері Чепе өзенін кесіп өтіп, Сырханшокты басып алды. Бірақ Нувакот пен Горкхадан келген күштер бірігіп шабуылдаушыларды жеңіп, Ламджунгты қатты әлсіретті. Притви Нараян Шах осы мүмкіндікті пайдаланып, Танахунды басып алып, қосып алуды жоспарлады. Дегенмен, оған ашық шабуыл жасаудан бас тартуға кеңес берілді, себебі Танахун патшасы Трибикрам Сен оның әкесінің ескі досы еді. Сондықтан Притви Нараян Шах Трибикрам Сенді достық сапармен Тришули өзенінің жағасына шақырды да, оны тұтқынға алды. Трибикрам Сен Нувакотқа қамалды, ал Танахун өркендеп келе жатқан Горкха империясына ресми түрде қосылды.

Макванпур және Харихарпур

Притви Нараян Катманду алқабын алу мақсатының бір бөлігі ретінде алдымен Катманду алқабын қоршаған барлық патшалықтар мен княздіктерді жаулап алуды жоспарлаған болатын. Қауіпті сезінген Макванпур патшасы Дигбардан Сен мен оның министрі Канак Сингх Банья 1762 жылы 17 тамызда шабуыл жасаған Горхалилер қоршауына ұшырамай тұрып, отбасыларын қауіпсіз жерге жіберді. Соғыс сегіз сағатқа созылды. Макуанпур басып алынғанда, Дигбардан мен Канак Сингх Харихарпур Гадиге қашып кетті. Макуанпурды басып алғаннан кейін, Горхали күштері Катмандудан оңтүстікке қарай Махабарат тау жотасындағы стратегиялық форт - Харихарпур Гадиді алуға жоспарлады. Ол Катманду аңғарына басқа жолды басқаратын. 1762 жылы 4 қазанда Горхалилер Харихарпурды шабуылдады. Сол жердегі сарбаздар Горха әскерлеріне қарсы ерлікпен күресті, бірақ ақыр соңында қалмақты босатуға мәжбүр болды. Бұл шайқаста Харихарпурдың 500-ге жуық сарбазы қаза тапты. Мир Қасымның әскерлері 1763 жылдың қаңтарында Макуанпурға келіп, Горхалидің Макуанпур бекінісі айналасында орнатқан үш қорғаныс позициясының бірі Дадхуа Гадиге шабуыл жасады. Гургин ханның 3500 сарбазы 400-дей горкшалық сарбаздан Дадхуа Гадиді басып алды. Екі күш Киртипурдың солтүстік-батысындағы Тянгла Фант жазығында шайқасты. Қалу Панде шайқаста қаза тауып, Притви Нараян қасиетті адам кейпіне еніп, тірі қашып кетті. 1764 жылы Притви Нараян екінші рет Киртипурға шабуыл жасады. Шабуыл жасағын Притви Нараянның ағасы Сурапратап Шах басқарды. Горхалилер тағы да жеңілді, ал Сурапратап қалаға шабуыл жасап жатқанда оң көзіне жебе соғып, көзінен айырылды. Лалитпурдың абыройынан шыққан Дануванта Шахтың жағына өтіп, Горхалилерді қалаға кіргізді. Киртипур шайқасындағы жеңісі Шахтың Катманду аңғарын иеленуге екі онжылдық күшін мүмкін етті. Киртипур құлағаннан кейін, Шах 1768 жылы Катманду қаласын басып алды. Сол жылы ол Лалитпурды да басып алды. 1769 жылы ол Бхактапурды басып алып, Непал аңғарының жаулап алуын аяқтады. Рама Кришна Кунуарға жазған хатында патша Притви Нараян Шах Киртипурдағы Каджи Калу Панде өліміне қатты наразы болды және Калу Панде өлімінен кейін Катманду аңғарыны жаулап алу мүмкін емес деп ойлады. Катманду алқабын басып алғаннан кейін, патша Притви Нараян Шах өзінің хатында 1768 жылы Катманду, Лалитпур және Бхактапурды (яғни сол кездегі Непал алқабы) басып алуда Рамкришнаның ерлігі мен даналығын мақтады. Сол сияқты, Калу Пандедің үлкен ұлы Вамшарадж Панде 1769 жылы 14 сәуірде болған Бхактапур шайқасында Горхали жағында шабуылға бастаған армия командирі болды.

Патшалығы солтүстіктен оңтүстікке қарай тарағаннан кейін, ол Кантипурды кеңейтілген елдің астанасы етті, ол кезде Горха патшалығы (Горха Самраджя) деп аталды. Одан әрі, Притви Нараян Шах Катманду алқабын басып алғаннан кейін, өзінің Горха мемлекетіне жақын кіші феодалдық иеліктердің британдық үстемдікке түсуіне жол бермеу үшін алқаптың оңтүстігіндегі басқа да кіші аумақтарды жаулап алды.

Сен патшалығы

Патша Притви Нараян Шах Сардар Рама Кришна Кунуарды Кирант аймағының – Палло Кирант (Лимбуан), Валло Кирант және Мадж Кирант (Хамбуан) аймақтарын басып алуға жіберді. 1772 жылғы 29 тамызда Рам Кришна өз серігі, қолбасшы Әбіман Сингх Баснятпен бірге Кирант патшасы Карна Сеннің жеріне және Саптари аймағына шабуыл жасау үшін Дудхоши өзенін кесіп өтті. Ол Арун өзенінен өтіп, Чайнпурға жетті. Кейін ол Кирант аймағының билеушілерін жеңіп алды. Патша Притви Нараян Шах Кирант аймағының билеушілеріне қарсы жеңісі үшін Рама Кришна Кунуарға 22 жұп Ширпау (ерекше бас киім) сыйлады.

Притви Нараян Шахтың өлімі

1775 жылы Горкха патшалығын Непал патшалығына кеңейткен жаулап алушы патша Притви Нараян Шах Нувакоттың Девигат қаласында қайтыс болды. Шығыс Непалдың Четри әулетінен шыққан сарайдың тапқыр кеңесшісі Сваруп Сингх Карки, Непалдың ханзадасы Бахадур Шаһты тұтқындау үшін армиямен Нувакотқа жорық жасады. Бұл ханзада әкесі, бұрынғы патша Притви Нараян Шаһтың қайтысына күйініп жүрген еді. Сваруп Сингх, жаңадан таққа отырған патша Пратап Сингх Шаһтың келісімімен Бахадур Шаһ пен ханзада Дал Мардан Шаһты қамауға алды. Пратап Сингх Шаһтың дұрыс пен бұрысты ажырата алмауы айтылды. Сол жылы өткен Паджани (жаңару) рәсімінде Сваруп Сингх, Абиман Сингх Баснят, Амар Сингх Тапа және Парашурам Тапамен бірге кажы дәрежесіне көтерілді. 1832 жылғы Фалгун айында ол Бахадур Шаһ, Дал Мардан Шаһ және Гуру Гаджрадж Мишраны үш ауыр қылмыс бойынша елден қууға қол жеткізді. Патша Пратап Сингхтың билігінде Сваруп пен Горкханың белгілі Панде әулетінің өкілі Вамшарадж Панде арасында үнемі бәсекелестік болды. Бикрам Самват 1833 жылғы Бадра Вади 3 Родж 6 (яғни 1776 жылғы 2 тамыздағы жұма) күні жасалған құжатта, ол Вамшарадж Пандемен бірге Деван атағын алғандығы көрсетілген. 1777 жылғы 22 қарашада патша Пратап Сингх Шах қайтыс болды, оның кенже ұлы Рана Бахадур Шах Непалдың патшасы болды. Сарбажит Рана Магар, Балбадра Шаһ пен Вамшарадж Пандемен бірге кажы болып тағайындалды, ал Далжит Шаһ бас Чатрия болып сайланды. Тарихшы Дилли Раман Регми Сарбажиттің Непалдың бас ханы (Непал премьер-министріне тең) болып тағайындалғанын айтады. Тарихшы Ришикеш Шах Сарбажиттің 1778 жылы қысқа мерзімге Непал үкіметінің басшысы болғанын мәлімдейді. Кейін Непалдың ханзадасы Бахадур Шаһ пен королева Раджендра Лакшми арасында бәсекелестік туды. Бұл бәсекелестікте Сарбажит королеваның жақтастарын басқарды, ал Шрихарш Пант Бахадур Шаһтың жақтастарын басқарды. Сарбажит басқарған бардарлар тобы Раджендра Лакшмиге Бахадур Шаһқа қарсы құлақтанды. Раджендра Лакшми өзінің жаңа кеңесшісі Сарбажиттің көмегімен ханзада Бахадур Шаһты қамауға алды. Бахадур Шаһты құтқаруға келген Гуру Гаджрадж Мишра Бахадур Шаһтың елден кетуіне келісім берді. Сонымен қатар, оның қарсыласы Шрихарш Пант брахмандарға тыйым салынған жазалаудың орнына елден қуылды. Қытай әскері Нувакоттағы Горкха сарайының жанындағы муссондық су тасқынына ұшыраған Бетравати өзенін кесіп өтуге тырысқанда үлкен сәтсіздікке ұшырады. Фуканган әскерлерін қорғауға ниеттеніп, Нувакотта келіссөздер жүргізуді қалаған кезде, жағдай тұрақсыз болды. Келісім Қытай тарапына көбірек пайда келтірді және Непалдың Қытай императорына салық төлеуі керек екенін белгіледі.

Дата BS бойынша сипаттамасы
1742 1799 Притхви Нараян Шах (ПНС) әкесі қайтыс болғаннан кейін Горкханың патшасы болды
1742 1800 Нувакоттың бірінші шайқасы. ПНС шайқаста жеңіледі.
1743 1801 ПНС Бенарастан қару алып келіп, армияны даярлады
1743 1801 Біріктіру басталады
1744 1801 Нувакоттың екінші шайқасы. Ол аннексияланды, бірақ 1745 жылы Катмандуға қайтарылды.
1754 Долаха, Синдупалчок, Дахачок және Нальдум қосылды.
1757 1814 Критипурдың бірінші шайқасы. ПНС шайқаста жеңіледі. Калу Панде қайтыс болды.
1758 Горкха Катмандумен бейбітшілік келісімін жасады
1759 Шивапуриді басып алды
1761 Чауле мен Кахуле басып алынды
1762 Макуанпур, Синдули қосылды
1763 Фарпинг, Бисанху, Дулихель, Банепа, Санга, Раникот, Нала, Паревакот және Кавиласпур қосылды
1764 Критипурдың екінші шайқасы.
1765 Балажу, Лутикот басып алынды
1766 Критипур басып алынды, Салимпа басып алынды.
1767 Гурха сарбаздары Катманду патшасына көмекке келген британдық сарбаздарды Синдулиде жеңді
1768 Британдық Үндістан Бара, Парса және Хилвалды иеленді
1768 Гурхалар аумақты қайта иеленді. Бетия қосылды.
1768 1825 Катманду, Патан қосылды
1769 1826 Бхатгаун қосылды
1769 1826 Катманду астана деп жарияланды
1771 Каски және Сапта-Гандаки аймағы қосылды
1771 Манпанг, Чанг, Дархунг, Манмул, Ранрунг, Джаммире, Грихакот, Кянгми, Бхиркот, Гараху, Пайню, Дувакот қосылды.
1773 Рава, Цисанху, Дингла қосылды
1774 Маджува, Калум, Махадинга Паува қосылды
1774 Чайнпур, Вижайпур, Тиста өзеніне дейінгі аймақ қосылды
1775 1831 ПНС қайтыс болды. Пратап Сингх Шах патша болды. Раджендра Лакшми біріктіруді қолға алды.
1782 1839 1839 BS. Ламджунг пен Танаху қосылды.
1785 1842 Раджендра Лакшми 1842 BS жылы қайтыс болды. Бахадур Шах біріктіруді қолға алды.
1786 1843 Бхери ара қосылды
1789 1846 Джумла қосылды
1790 1847 Доти, Кумаун және Шринагар, Гарвал, Хиндур, Бесахр, Чамба 12 және 18 Такурай (қазіргі Үндістан) қосылды (1847 BS)
1792 1849 Непал – Сино соғысы басталды
1757 1871 Британдық Үндістан Бутуалды басып алды. Бірақ Гурха әскері келесі айда оны басып алады. Бұл Непал мен Англия арасындағы соғысқа әкеледі. Кумаун мен Гадвал Британдық Үндістанның бақылауына өтеді. (1814)
1815 1872 Сугаули шарты жасалды
1860 1917 Жанга Бахдур Непалға Британдық Үндістаннан (Ная мулук) Тераидың бір бөлігін қайтаруға жетістікке жетті.