Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
14 ғасырдағы Катманду аңғарының патшасы Джаяштити Малла, сондай-ақ Джаяштитималла деп те жазылады, Непалдың он бірінші Малла патшасы болды. Оның аңғардағы толық билігі 1382 жылы Джаярджунадеваны тақтан түсіргеннен басталып, 1395 жылы қайтыс болғанға дейін жалғасты.
14th century King of Kathmandu Valley
Jayasthiti Malla, also spelled Jayasthitimalla, was the eleventh Malla king of Nepal. His absolute rule over the valley began after deposing Jayarjunadeva in 1382 until his death in 1395.
Туған жері және ерте өмір
Жаяшты Малланың тегі әлі де ғалымдар арасында пікірталас тудырып отыр. Көпшілік қабылдаған түсінік бойынша, ол Митила аймағындағы ақсүйек отбасынан шыққан адам болған және 1354 жылы Деваладеви оны Катманду алқабына Раджаладевиге үйлендіру үшін әкелген. Раджаладеви – оның немересі және Бхадгаонның тақ мұрагері еді. Кейбір ғалымдар оның Ашока Малланың ұлы болғанын айтады. 1366 жылы Девалакшмидеви қайтыс болғаннан кейін Жаяшты Малла саясатта белгілі бір рөл атқара бастады.
The ancestry of Jayasthiti Malla is still a topic of debate among scholars. The generally accepted narrative is that he was a person of noble birth in the Mithila region, and was brought to Kathmandu valley by Devaladevi in 1354 to marry Rajaladevi, her granddaughter and the heir apparent of Bhadgaon. Some scholars state that he was a son of an obscure figure Ashoka Malla. Jayasthiti Malla started to play a prominent role in politics after the death of Devalakshmidevi in 1366.
Өмірбаян
Сол кезде аңғар екі ақсүйек үйдің билігінде болды: Бхонта үйі, Банэпадағы резиденциясы және Трипура үйі, Бхадгаондағы резиденциясы. Жаяштитидің әйелі Раджалладеви Трипура үйінің басшысы еді, бірақ Деваладеви іс жүзінде басшылықты жүзеге асырды. 1347 жылы Жаяри Малланың қайтысынан кейін Деваладеви мен Бхонта үйі келісімге келді: Бхонта үйі патшаны ұсынатын болды, ал Деваладеви аңғарды іс жүзінде басқаратын болды. Осы келісімге сәйкес, 1348 жылы Бхонта үйінен Жайража патша атанды. Дегенмен, патшаның билігі Деваладевиге қарағанда әлсіз болды және ол тек Банепада толық құрметке ие болды.
The valley was then controlled by two nobles houses: House of Bhonta, residence in Banepa, and the House of Tripura, residence in Bhadgaon. Jayasthiti's wife, Rajalladevi, was the head of House Tripura but Devaladevi acted as the de facto head. In 1347, after the death of Jayari Malla, Devaladevi, and the House Bhonta came to an agreement such that a king would be provided by the Bhontas but Devaldevi acted as the de facto ruler of the valley. Following the agreement, in 1348, Jayaraja of Bhonta House became the King. However, the king had comparatively less authority than Devaladevi and was fully respected only in Banepa.
Саясатта басымдық
1361 жылы Джаярджуна әкесінен де аз билікке ие болып, оның орнын басты. 1366 жылы Девалакшмидеви қайтыс болды, содан кейін Джаяштит Малла саясатта белсенді рөл атқара бастады. Оның билігі Раджалладевиге үйленгенімен ғана шектелмей, сарайдағы шенеуніктер мен ақсүйектерді өз жағына тарту қабілетінен де туындады. Патша Джаярджуна мен Джаяштиті арасындағы билік тепе-теңдігі күрделі болды. Джаярджуна монарх ретінде билік жүргізді, ал Жаясимха Рама премьер-министр болды, бірақ Джаяштиті аңғарға басымдықпен басшылық етті. Бхадгаон халқы Раджалладевиді өздерінің заңды патшайымы деп есептеді және Джаярджунаның билігін мойындамады.
Jayaraja was succeeded by his son Jayarjuna in 1361 who held even less authority than his father. Devalakshmidevi died in 1366 and Jayasthiti Malla started to play prominent part in politics. His authority came not only from being married to Rajalladevi but also from his ability to persuade the courtiers and nobles in his favor. King Jayarjuna and Jayasthiti had an intricate balance of power. Jayarjuna reigned as the monarch, with Jayasimha Rama as the prime minister, but Jayasthiti held a significant control over the valley. The citizens of Bhadgaon treated Rajalladevi as their legitimate queen and did not recognize the authority of Jayarjuna.
Жауласпен шайқастар
1370 жылы Жаяшти Малла Патанға барып, жергілікті басшылар мен әміршілерге құнды сыйлықтар сыйлады және Патанды өз жағына тартты. Сол кездегі аңғардың премьер-министрі Жаясимха Рама, оның өсіп келе жатқан ықпалын шектеу үшін Жаяштиге қарсы көтеріліс жоспарлады. 1372 жылдың 3 мамырында Жаяшти Жаясимханы тұтқындады, бірақ Патан аристократиясы Жаясимханың жағына шығып, оны басып алу үшін Бхадгаонға қарай жорық жасады. Жаяшти Малла көтерілісшілерді жеңіп, Патанның 53 көрнекті басшысы қаза болды. Көтерілісшілер кейін басылып, 30 шілдеде Жаясимха Рама да босатылды. Жаясимха Рама тағы да Бхадгаонды басып алуға тырысты, 1374 жылдың 12 қыркүйегінде тағы бір шайқас болды. Жаяштидің қарсыласы Бхонталарға Патан және Фарпинг басшылары көмектесті. Сол шайқаста Жаяшти көптеген ақсүйектерді тұтқынға алды, содан кейін оның аңғардағы билігі артты.
In 1370, Jayasthiti Malla went to Patan and gave valuable gifts to the local leaders and chiefs and brought Patan to his side. The then prime minister of the valley, Jayasimha Rama, plotted a rebellion against Jayasthiti in order to curb his growing influence. Jayasthiti imprisoned Jayasimha in 3 May 1372 but the aristocracy of Patan sided with Jayasimha and marched towards Bhadgaon in an attempt to seize it. Jayasthiti Malla promptly defeated the rebels and fifty three prominent leaders of Patan were killed. The rebels then surrendered, and Jayasimha Rama was also freed on 30 July. Jayasimha Rama again attempted to seize Bhadgaon and on 12 September 1374, another battle was fought. Jayasthiti's opponent, the Bhontas, were aided by Patan and the leaders of Pharping. Many nobles were taken as prisoner by Jayasthiti in that battle and subsequently his authority increased in the valley.
Монархты орнынан алу
1381 жылғы 23 қарашада Жаяшти Малла, Патанның келісімімен, биліктегі Джаярджунаны Банэпаға қуғынға жіберді, осылайша ол Катманду аңғарындағы кез келген саяси қызметке қатысудан шеттетілді. Жаяшти Малла одан кейін бүкіл аңғарға билік етті. Джаярджуна Гокарнаға оралып, Бхадгаонға шабуыл жасау арқылы билігін қайтаруға тырысты, бірақ Жаяшти оны жеңіп, тұтқындады. Осыдан кейін Жаяшти Малла аңғардың де-факто патшасы атанды.
On 23 November 1381, Jayasthiti Malla, with the consent of Patan, exiled the reigning monarch Jayarjuna to Banepa which excluded the latter from being involved in any sort of political activities in Kathmandu valley. Jayasthiti Malla then exercised his authority over the entire valley. Jayarjuna attempted to regain his control by returning to Gokarna and attacking Bhadgaon but Jayasthiti defeated and arrested him. Jayasthiti Malla then became the de facto king of the valley.
Билік
1382 жылдың 15 қыркүйегінде барлық ақсүйектердің куәлігінде Джаяштит Малла ресми түрде патша деп жарияланды. Оған Патан қаласында патшалық атақтар берілді, бірақ Бхадгауда ол әйелі Раджалладевидің тақ мұрагері болды. 1385 жылы Раджалладеви қайтыс болғаннан кейін ол Бхадгаонның толыққанды басшысы атанды. Раджалладеви қайтыс болғаннан кейін де Джаяштитіге көбінесе патшалық атақтармен емес, ханзада деп атады. Дегенмен, оны Бхонталар мен Патанның феодалдары жоғары бағалады. Билік еткен жылдарының соңында ол аймаққа деген бақылауын жоғалтты. Бхонталар Джаясимха Рама басшылығымен тәуелсіздік жариялады, ал Патанның жергілікті билеушілері де автономияға ұмтылды.
Jayasthiti Malla was formally proclaimed as the king on 15 September 1382 in the presence of all noblemen. He was given royal titles in Patan but in Bhadgaon, he was the heir apparent of his wife, Rajalladevi. Rajalladevi died in 1385 and he became the official head of Bhadgaon as well. Even after the death of Rajalladevi, Jayasthiti was not usually addressed with the royal titles and only as a prince. However, he was well respected by the Bhontas and the feudal lords of Patan. During the later years of his reign, he lost significant control over the valley. Bhontas declared independence, with Jayasimha Rama as the leader, and the local lords of Patan also attempted to be autonomous.
Әлеуметтік реформалар
Жаяшты Малла қасталық жүйеге сүйенген жұмыс орындарын белгілеген алғашқы билеуші деп есептеледі. Брахмандар діни қызметтер атқарып, әкімшілікте жоғары лауазымдарға тағайындалды. Брахмандар Предан, Маскей сияқты қызметтерге орналастырылды. Оқу білген буддалық бхикшулар дін қызметкерлері және ұстаздар болып жұмыс істесе, қалғандары ағаш шеберлері, тас қалаушылар және басқа да қолөнершілер ретінде еңбек етті. Заң қатаңдатылып, оны бұзғандар жазаланды. Осы еңбек бөлінісі жұмыссыздық мәселесін азайтып, адамдарды өз салаларында білікті еткен деп саналады. Ол сондай-ақ қылмыскерлерге қолданылатын жазалау жүйесін өзгертті. Осыдан бастап қылмыскерлер ұру немесе қорлау арқылы емес, айыппұл төлеу арқылы жазаланатын болды.
Jayasthiti Malla is generally considered the first ruler to define jobs based on caste system. The Brahmins were to conduct priestly functions and given high posts in the administration. Brahmins were appointed as Pradhan, Maskey, etc. Literate Buddhist Bhikshus were to act as priests and preceptors and the rest were to work as carpenters, masons, and other artisans. The law was made strict and punishment was given to those who did not adhere to it. This division of labor is considered to have reduced unemployment problems and also made people skillful in their respective jobs. He also changed the system of punishment for criminals. From then onward, criminals were to be punished by imposing fines and not with beating and abusive behaviors.
Экономикалық реформалар
Жаястхити Малла өзінің барлық мемлекеті бойынша бірыңғай өлшем жүйесін енгізді. Жерлерді өлшеу үшін тунга қолданылды, бұл халыққа жерді оңай сатып алуға және сатуға жағдай жасады.
Jayasthiti Malla introduced a uniform system of measurement throughout his kingdom. Measurement of lands were done using Tunga which allowed for people to buy and sell lands easily.
Өнер, әдебиет және музыка
Жаяшты Малла көптеген храмдар салды және көптегенін жөндеді. Ол сонымен қатар жаназа рәсімдері туралы ережелер жасады. Ол Рама құдайының жақтасы болды және Рамаяна мен Бхаиравананда пьесаларын насихаттады.
Jayasthiti Malla built multiple temples, and renovated many. He also made regulations about the funeral process. He was a devotee of Lord Rama and encouraged the plays of Ramayana, and Bhairavananda.