Кіріспе

14 ғасырдағы Катманду аңғарының патшасы Джаяштити Малла, сондай-ақ Джаяштитималла деп те жазылады, Непалдың он бірінші Малла патшасы болды. Оның аңғардағы толық билігі 1382 жылы Джаярджунадеваны тақтан түсіргеннен басталып, 1395 жылы қайтыс болғанға дейін жалғасты.

Туған жері және ерте өмір

Жаяшты Малланың тегі әлі де ғалымдар арасында пікірталас тудырып отыр. Көпшілік қабылдаған түсінік бойынша, ол Митила аймағындағы ақсүйек отбасынан шыққан адам болған және 1354 жылы Деваладеви оны Катманду алқабына Раджаладевиге үйлендіру үшін әкелген. Раджаладеви – оның немересі және Бхадгаонның тақ мұрагері еді. Кейбір ғалымдар оның Ашока Малланың ұлы болғанын айтады. 1366 жылы Девалакшмидеви қайтыс болғаннан кейін Жаяшты Малла саясатта белгілі бір рөл атқара бастады.

Өмірбаян

Сол кезде аңғар екі ақсүйек үйдің билігінде болды: Бхонта үйі, Банэпадағы резиденциясы және Трипура үйі, Бхадгаондағы резиденциясы. Жаяштитидің әйелі Раджалладеви Трипура үйінің басшысы еді, бірақ Деваладеви іс жүзінде басшылықты жүзеге асырды. 1347 жылы Жаяри Малланың қайтысынан кейін Деваладеви мен Бхонта үйі келісімге келді: Бхонта үйі патшаны ұсынатын болды, ал Деваладеви аңғарды іс жүзінде басқаратын болды. Осы келісімге сәйкес, 1348 жылы Бхонта үйінен Жайража патша атанды. Дегенмен, патшаның билігі Деваладевиге қарағанда әлсіз болды және ол тек Банепада толық құрметке ие болды.

Саясатта басымдық

1361 жылы Джаярджуна әкесінен де аз билікке ие болып, оның орнын басты. 1366 жылы Девалакшмидеви қайтыс болды, содан кейін Джаяштит Малла саясатта белсенді рөл атқара бастады. Оның билігі Раджалладевиге үйленгенімен ғана шектелмей, сарайдағы шенеуніктер мен ақсүйектерді өз жағына тарту қабілетінен де туындады. Патша Джаярджуна мен Джаяштиті арасындағы билік тепе-теңдігі күрделі болды. Джаярджуна монарх ретінде билік жүргізді, ал Жаясимха Рама премьер-министр болды, бірақ Джаяштиті аңғарға басымдықпен басшылық етті. Бхадгаон халқы Раджалладевиді өздерінің заңды патшайымы деп есептеді және Джаярджунаның билігін мойындамады.

Жауласпен шайқастар

1370 жылы Жаяшти Малла Патанға барып, жергілікті басшылар мен әміршілерге құнды сыйлықтар сыйлады және Патанды өз жағына тартты. Сол кездегі аңғардың премьер-министрі Жаясимха Рама, оның өсіп келе жатқан ықпалын шектеу үшін Жаяштиге қарсы көтеріліс жоспарлады. 1372 жылдың 3 мамырында Жаяшти Жаясимханы тұтқындады, бірақ Патан аристократиясы Жаясимханың жағына шығып, оны басып алу үшін Бхадгаонға қарай жорық жасады. Жаяшти Малла көтерілісшілерді жеңіп, Патанның 53 көрнекті басшысы қаза болды. Көтерілісшілер кейін басылып, 30 шілдеде Жаясимха Рама да босатылды. Жаясимха Рама тағы да Бхадгаонды басып алуға тырысты, 1374 жылдың 12 қыркүйегінде тағы бір шайқас болды. Жаяштидің қарсыласы Бхонталарға Патан және Фарпинг басшылары көмектесті. Сол шайқаста Жаяшти көптеген ақсүйектерді тұтқынға алды, содан кейін оның аңғардағы билігі артты.

Монархты орнынан алу

1381 жылғы 23 қарашада Жаяшти Малла, Патанның келісімімен, биліктегі Джаярджунаны Банэпаға қуғынға жіберді, осылайша ол Катманду аңғарындағы кез келген саяси қызметке қатысудан шеттетілді. Жаяшти Малла одан кейін бүкіл аңғарға билік етті. Джаярджуна Гокарнаға оралып, Бхадгаонға шабуыл жасау арқылы билігін қайтаруға тырысты, бірақ Жаяшти оны жеңіп, тұтқындады. Осыдан кейін Жаяшти Малла аңғардың де-факто патшасы атанды.

Билік

1382 жылдың 15 қыркүйегінде барлық ақсүйектердің куәлігінде Джаяштит Малла ресми түрде патша деп жарияланды. Оған Патан қаласында патшалық атақтар берілді, бірақ Бхадгауда ол әйелі Раджалладевидің тақ мұрагері болды. 1385 жылы Раджалладеви қайтыс болғаннан кейін ол Бхадгаонның толыққанды басшысы атанды. Раджалладеви қайтыс болғаннан кейін де Джаяштитіге көбінесе патшалық атақтармен емес, ханзада деп атады. Дегенмен, оны Бхонталар мен Патанның феодалдары жоғары бағалады. Билік еткен жылдарының соңында ол аймаққа деген бақылауын жоғалтты. Бхонталар Джаясимха Рама басшылығымен тәуелсіздік жариялады, ал Патанның жергілікті билеушілері де автономияға ұмтылды.

Әлеуметтік реформалар

Жаяшты Малла қасталық жүйеге сүйенген жұмыс орындарын белгілеген алғашқы билеуші деп есептеледі. Брахмандар діни қызметтер атқарып, әкімшілікте жоғары лауазымдарға тағайындалды. Брахмандар Предан, Маскей сияқты қызметтерге орналастырылды. Оқу білген буддалық бхикшулар дін қызметкерлері және ұстаздар болып жұмыс істесе, қалғандары ағаш шеберлері, тас қалаушылар және басқа да қолөнершілер ретінде еңбек етті. Заң қатаңдатылып, оны бұзғандар жазаланды. Осы еңбек бөлінісі жұмыссыздық мәселесін азайтып, адамдарды өз салаларында білікті еткен деп саналады. Ол сондай-ақ қылмыскерлерге қолданылатын жазалау жүйесін өзгертті. Осыдан бастап қылмыскерлер ұру немесе қорлау арқылы емес, айыппұл төлеу арқылы жазаланатын болды.

Экономикалық реформалар

Жаястхити Малла өзінің барлық мемлекеті бойынша бірыңғай өлшем жүйесін енгізді. Жерлерді өлшеу үшін тунга қолданылды, бұл халыққа жерді оңай сатып алуға және сатуға жағдай жасады.

Өнер, әдебиет және музыка

Жаяшты Малла көптеген храмдар салды және көптегенін жөндеді. Ол сонымен қатар жаназа рәсімдері туралы ережелер жасады. Ол Рама құдайының жақтасы болды және Рамаяна мен Бхаиравананда пьесаларын насихаттады.