Кіріспе
Гуттондар (сондай-ақ Гуттон, Готон және т.б.) – 1 және 2 ғасырларда Рим дәуірінің жазушылары қазіргі Польша аумағында өмір сүрген герман тайпасы. Географ Птолемейдің олардың орналасқан жері туралы ең нақты сипаттамасында, олар Висла өзенінің шығысында болған. Гутондар готтардың және басқа да герман тілінде сөйлейтін халықтардың – Қара теңіз бен Төменгі Дунайдың солтүстігінде өмір сүрген, ал 3 ғасырда Рим деректерінде алғаш рет пайда болған – шығу тегін зерттейтін тарихшылар, филологтар және археологтар үшін ерекше қызығушылық тудырады. Гутондардың аты готтардың өз тіліндегі атауын көрсетеді деп саналады, ал осы екі тайпаның археологиялық қалдықтары, әдетте Вильбарк және Черняхов мәдениеттерімен байланыстырылады, олардың арасындағы маңызды байланыстарды көрсетеді.
The Gutones (also spelled Guthones, Gotones etc) were a Germanic people who were reported by Roman era writers in the 1st and 2nd centuries to have lived in what is now Poland. The most accurate description of their location, by the geographer Ptolemy, placed them east of the Vistula river. The Gutones are of particular interest to historians, philologists and archaeologists studying the origins of the Goths and other related Germanic speaking people, who lived north of the Black sea and Lower Danube, and first appear in Roman records in that region in the 3rd century. The name of the Gutones is believed to be a representation of the Goths' own name in their own language, and the archaeological remnants of these two groups of peoples, generally equated to the Wielbark culture and Chernyakhov culture respectively, show signs of significant contact.
Мүмкін куәліктер
Классикалық дереккөздерде гутондар туралы аз ғана мәлімет бар. Плиний Үлкені б.з.б. 4 ғасырда саяхатшы Пифейдің айтуынша, солтүстікте «гион» деп аталатын халық болған, олар «Метуонис» деп аталатын үлкен шығанақта қоныстанды және Абалус аралынан бір күндік теңіз сапарындағы янтарь сатып алған. Кейбір ғалымдар осы «гиондарды» гутондармен байланыстырады. Дегенмен, осы атауды өзгерту туралы басқа ұсыныстар да бар, мысалы, «ингуион» немесе «тевтон», оларды Плиний осы аймақта есімдерімен атаған. 15 жылы Страбон «бутон», лугийлер, семнон және тағы басқаларды Маркоман корольі Марободустың үстемдігіне бағынған көптеген халықтардың құрамында айтқан. «Бутон» есімі тек бір рет кездесетіндіктен, ал гутондар Тацитпен Марободус және лугийлер туралы айтылғандықтан, олар көбінесе гутондармен теңестіріледі және «Б» әрпі қате деп есептеледі. Тацит «Германия» еңбегінде гутондардың көршілері деп сипаттаған лугийлер кейде вандалдармен бір халық деп саналған. Лугийлер мен вандалдар да Вильбарк мәдениетінің оңтүстігінде орналасқан Пжеворск мәдениетімен байланысты. Тацит «Жылнамаларында» гутондардың Маркомандық жер аударылған жас Катуальдаға көмектескенін, осылайша Марободустың билігін құлатуға мүмкіндік бергенін баяндаған. Тарихшы Гервиг Вольфрам гутондардың біздің заманымыздың 1 ғасырында лугийлер мен вандалдардың тәуелділері болғанын, ал одан бұрын гутондар мен вандалдардың екеуі де маркомандардың бағынышында болғанын болжаған. 77 жылы Плиний Үлкені гутондарды Германияның германдық халықтарының бірі ретінде атады және бургундтар, варин мен каринмен бірге «вандили» деп аталатын үлкен топтың құрамына кірді, бұл, мүмкін, вандалдар болған. Плиний вандильдерді ингвеондар, иствеондар, ирминон және пеукинмен бірге бес негізгі «германдық рулардың» (germanorum genera) бірі ретінде жіктеген. Тациттің тағы бір еңбегінде, шамамен 98 жылы жазылған «Германия» кітабында гутондар немесе готонды көршілес ругийлер мен лемовилермен бірге ұқсас германдық халықтардың тобының бір бөлігі ретінде сипаттаған. Ол бұл топтың басқа германдық халықтардан ерекше ерекшеліктері болғанын айтқан. Бұл үш халық дөңгелек қалқандар мен қысқа қылыштар алып жүрген және Балтық теңізі мен лугийлер арасында қоныстанған. (Ол бұл аймақтағы вандалдарды атамайды.) Ол оларды «басқа германдық тайпаларына қарағанда сәл қатаң патшалар билік ететін» деп сипаттаған. 150 жылы жазылған «География» еңбегінде Птолемей гутондар/гитонды Висланың шығысында қоныстанғанын айтады, сондықтан оның географиялық анықтамаларына сәйкес, Германияда емес, «Сарматияда», венетер мен фендер арасында болған.
Джорданның Getica-мен салыстыру
І және ІІ ғасырдағы Гутондар жиі 6-ғасырдағы Готтар тарихымен салыстырылады, оны Джордан жазған, бүгінгі күні Гетика деп аталады. Оның кейбір бөліктері сенімсіз деп саналады. Мысалы, ол 1490 жылға дейін созылған деп мәлімдеген. Алайда, готтар Висладан келген деген пікірді көптеген тарихшылар, соның ішінде Питер Хизер және Гервиг Вольфрам, Гутондар мен готтар есімдерінің ұқсастығын ескере отырып, маңызды деп санайды. Хизер есімдердің ұқсастығын "кездейсоқ сәйкестік" деп толыққанды жобау қиын екенін айтады, өйткені Польша аймағынан шыққан 1-ғасырдың екі германдық халықтары – вандалдар мен ругийлердің есімдері де 3-ғасырда Карпаттардың оңтүстігінде кездеседі. Тарихшылар Джорданның баяндамасының қанша бөлігі классикалық көздер, мысалы, Птолемейді оқығаннан, ал қанша бөлігі готтық дәстүрлерден және оған егжей-тегжейлі растауға көмектескен басқа көздерден алынғаны туралы келіспейді. Гетикада (IV 25 және XVII) Джордан Исадан 1000 жылдан астам бұрын Висла маңындағы готтардың болуы туралы келесі мәліметтерді келтіреді. Бұл кезеңнің шамамен 5 ұрпаққа созылып, б.з.б. 1490 жылы басталған мерзімі тарихшылар тарапынан қабылданбайды. Тарихшылар оқиғаның басқа да аспектілерін де талқылайды: Ол Висла готтарын Гепидтердің, готтардың туыстарының ата-бабаларымен бірге, Висладағы Спезис атымен белгілі аралда өмір сүргенін сипаттады. Джорданның сөзіне қарағанда, осы екі туысқан топтың шығу тегі Скандзада (Скандинавияда) болған, олар үш қайықпен келген – гепидтер үшін біреуі, готтар үшін екеуі. Ол готтар алғашқы рет қоныстанған аймақтың Готискандза деп аталғанын және осы атау Джордан заманында да сақталғанын айтты. Джорданның мәліметінше, готтар кейіннен жағалауда "Ульмеруги" тайпасы қоныстанған аймаққа көшіп келген, олардың кейбір тарихшылар пікірінше, бірінші ғасырда Тацит атаған ругийлермен байланысты болуы мүмкін. Готтар оларды жеңіп, осы жерді басып алды. Балтық теңізінің жағасында тұратын Ульмеругилерді жеңгеннен кейін готтар басқа көршілеріне, вандалдарға бұрылып, олармен соғысып, жеңіске жетті. Вольфрам Гутондардың біздің заманымыздың 2-ші ғасырының басында вандалдық үстемдіктен азат болғанына сенеді. Осыдан кейін халық саны артып, готтарды басшылары Оюм деп аталатын Скифияның құнарлы аймағына жетеледі. Бұл аймақта олар Спали тайпасын жеңіп, Қара теңіздің солтүстігіндегі және Төменгі Дунайдағы аймақтарға көшті, онда римдік жазбаларда готтар үшінші ғасырда алғаш рет тілге алынған. (Джордан оларды мұнда үшінші ғасырдан бір мың жылдан астам бұрын Гета тайпасы ретінде келгенін айтады. Геттер мен готтардың теңестірілуі Якоб Гриммнен бері тарихшылар тарапынан қабылданбады.)
He described the Vistula Goths as having lived near the ancestors of the Gepids, who were relatives of the Goths, and lived on an island in the Vistula called Spesis. According to Jordanes, these two related groups had common origins in Scandza (Scandinavia), having come over in three boats — one for the Gepids and two for the Goths. He stated that the name of the area where the Goths first lived in this area was Gothiscandza, and that this name still existed in the time of Jordanes. According to Jordanes, the Goths then moved to an area near the coast inhabited by the "Ulmerugi", thought by some historians to be related to the Rugii named by Tacitus in this region in the first century. The Goths ejected them and took over this country. After defeating the Ulmerugi who lived near on Baltic coast, the Goths turned to other neighbours, the Vandals, who they fought and defeated. Wolfram believes that the Gutones did indeed free themselves from Vandalic domination at the beginning of the 2nd century AD. After this the population became bigger and the Goths were led by their leader to a fertile part of Scythia, which they called Oium. In this area they defeated a people called the Spali, before moving into the positions around the north of the Black Sea and Lower Danube in which Roman records first mention the Goths in the third century. (Jordanes however has them arriving here as the Getae, more than one thousand years earlier than the third century. The equation of the Getae and Goths has not been accepted by historians since Jakob Grimm.)
Шалқар өсіру
Гутондар, Тацит есімдерін атаған көршілері Ругий және Лемовийлермен бірге, археологтар тарапынан Вильбарк материалдық мәдениетімен байланыстырылады. Бұл мәдениет біздің заманымыздың бірінші ғасырынан бастап Померания және төменгі Висла аймағында қалыптасып, кейін оңтүстікке қарай кеңейген. Тарихшылар, Джорданның баяндамаларына сүйене отырып, осы оңтүстікке қарай жылжуды готтардың билік және халық санының өсуімен байланыстырды. Археологтар да Вильбарк мәдениеті жергілікті түрде дамығанымен, Скандинавиямен және готтардың кейіннен біздің заманымыздың 3-ші ғасырынан бастап үстемдік құрған Қара теңіз аймағымен мәдени және сауда байланысының айқын белгілерін көрсеткенін растады. Қазіргі ғалымдар Джорданды сенімді дерек көзі деп санамаса да, Висла аймағында готтардың пайда болуына қатысты әртүрлі гипотезалар әлі де ұсынылуда. Көпшілік көші-қонның орнына, готтардың уақыт өте келе шағын топтарда оңтүстікке жылжуы мүмкін деген пікір қалыптасқан. Олардың соңында үстемдікке ие болуы және көп халықты құрауы, әлдебір тараптан, олардың маңызды тас жолдардағы, әсіресе янтарь сауда жолындағы әскери бақылауының нәтижесі болуы мүмкін, сондай-ақ олардың өмір сүрген аймақтардағы түрлі текті көптеген халықтарды қабылдауынан туындаған болуы ықтимал.