Кіріспе

Еуропадағы маңызды фарфор фабрикаларының бірі – Manufacture nationale de Sèvres. Ол Францияның О-де-Сен департаментіндегі Севр қаласында орналасқан. 1740 жылы құрылған Винсенс фарфорының мұрагері, ол 1756 жылы Севрге көшірілді. 1759 жылдан бері француз коронасының немесе үкіметінің меншігінде. Бүгінгі күні де өндірісінің басым бөлігі заманауи бұйымдар жасауға бағытталған. 2010 жылы ол Cité de la céramique құрамына, Ұлттық керамика мұражайымен бірге енді, ал 2012 жылдан бастап Лимож қаласындағы Адриен Дубуше Ұлттық мұражайымен бірікті.

Шығу тегі

1740 жылы Людовик XV-нің Польшада туған әйелі, королева Мария Лещинскаяның қолдауымен Винсенс фабрикасы құрылды. Королева Мария, патшайым болған жылдары фарфорды жақсы көретін. Луйн герцогінің естеліктерінде айтылғандай, 1748 жылдың сәуір айында компания оған ұсынған алғашқы түрлі-түсті фарфор гүлдері сияқты тұрақты тапсырыстар арқылы Версальде фарфорды насихаттаған – бұл Chantilly фарфоры және Германиядағы Meissen фарфорымен бәсекелесу мақсатында жасалған. Содан кейін Людовик XV-тің сүйіктісі Мадам де Помпадур 1751 жылы оның демеушісіне айналды. 1756 жылға қарай фабрика Мадам де Помпадурдың бастамасымен оның Белльвю сарайының жанында Севрде салынған ғимаратқа көшірілді. 130 метр ұзындығы және төрт қабатты биіктігі бар ғимарат 1753 және 1756 жылдар аралығында сәулетші Лоран Линде «де ла Гуярд» деген ферманың орнында салынды. Төртінші қабатта ескі патшалық шыны жасаушылардан алынған сағатпен қапталған фронтонмен еңселенген орталық павильон болды, ал екі ұзын қанат әр шетіндегі бұрыштық павильондармен аяқталды. Павильонның алдында темір қоршаумен қоршалған «қоғамдық» аула орналасқан. Бұл алаң ай сайын екі рет қонақтарға арналған кештер өткізу үшін әшекейленді. Ғимараттың бірінші қабатында саз қоры, кітаптар және шикізат қоймалары болды. Бірінші қабатта қалыптаушылар, гипстеушілер, мүсіншілер, оюшылар және пештер орналасқан. Екінші қабатта мүсіншілер, токарлар, жөндеушілер және қаптаушылар жұмыс істеді. Соңында, суретшілер, алтын жалатырлар және жануарлар мен фигуралар жасаушылар шатырда жұмыс істеді.

Жан-Клод Шамбелан Дюплесси 1748 жылдан 1774 жылы қайтыс болғанға дейін Винсенс фарфор фабрикасының және Севрдегі оның ізбасарының көркемдік директоры болды. 1759 жылы фабрика корольге сатылды, бірақ Мадам де Помпадурға оны бақылауға толық еркіндік берілді. Дизайн және өндіріс екеуі де жоғары сапалы болған кезең басталды, бұл француз фарфорының беделін нығайтты. Жеңіл-жарық Рококо стиліне көбірек мән берілді, көбінесе оны фарфор пішініне емес, суретке шектеу арқылы.

Қатты пасталы фарфордың дамуы

Бастапқыда фабрика жұмсақ порцелан өндірді. 1768 жылы Бордо химигі Виларис және оның досы Жан Батист Дарне француз топырағында каолиннің алғашқы кен орынын Лимож қаласының оңтүстігіндегі Сент-Ириэ-ла-Першеде тапты. 1771 жылдың 13 ақпанында Корольдік ғылым академиясының графы де Ти де Милли академияға қатырғы паста порцелянының жасалуы туралы есеп жіберді. Бұл есеп 1777 жылы «Порцелан өнері» энциклопедиясының 7-томында жарияланды. Бұл жұмыс Германияның әртүрлі мануфактураларын, әсіресе Мейсенді зерттеуінен туындады. «Осы уақытқа дейін Францияның Севр фабрикалары тек шыны порцеланды ғана өндірді, оның нағыз порцелан сипаттары шамалы ғана». 1770 жылдан кейін Севрде қатырғы паста порцеланы өндіру басталды, бірақ жұмсақ паста да жалғастырылды және тек 1804 жылы тоқтатылды. Винсенн белгілі бір мөлшерде боялған тақталар жасап, оларды жиһаз жасаушыларға жиһазға енгізу үшін сатты, бірақ Севрде олар өндірістің маңызды бөлігіне айналды. Фигуралар көбінесе жылтырланбаған бисквит порцеланынан жасалды, бұл Винсенннің «жаңалық» еді. Луи Саймон Бойзо 1774 және 1800 жылдар аралығында директор болды. Француз революциясынан бұрын-ақ неоклассицизмнің бастапқыда қатаң стилі Ескі Режимнің сарайлары үшін сәнді және әсем тауарларға айнала бастады. Бұл тенденция Наполеон билікке келгеннен кейін күшейді, бұл француз порцелан фабрикалары үшін қиын кезең болды. Империя стилі әсем алтынмен, жарқын түстермен және әскери жеңістерге сілтемелермен ерекшеленді; Наполеонның Мысырға жасаған сәтсіз жорығы «Нео-Мысыр» тауарларына сұраныс тудырды. 1800 жылы Наполеон, Ішкі істер министрі ретінде, Александр Бронгняртты Севрде директор етіп тағайындады; ол 47 жыл бойы қызмет етіп, көптеген өзгерістер енгізді. Фабрика үстелге қоятын ыдыстар мен вазалар және үстелдің орталық безендірілуі сияқты үлкен декоративтік бұйымдарға назар аударды, олардың көп бөлігі үкімет тарапынан дипломатиялық сыйлықтар ретінде пайдаланылды немесе тарту етілді. Империя стилі ғасырдың аяқталуымен бірге күрделене түсті және француз стилінде «Викториялық» талғамның көптеген аспектілерін дамытты. 1852 жылдан 1870 жылға дейінгі Екінші Империя кезінде Севрде Луи XVI стилі қайта жаңғырды, көбінесе одан да көп боялған және алтынмен қапталған. Фабрикада сақталған көптеген ескі қалыптар қайта қолданылды. Генри Виктор Регно 1854 жылы директор болды. 1875 жылы фабрика Франция мемлекетінің арнайы салған ғимараттарына көшірілді, олар Сент-Клауд паркінің жанында орналасқан. Ол әлі күнге дейін сол жерде орналасқан, «Тарихи ескерткіш» ретінде тіркелген, бірақ әлі де жұмыс істеп тұр. 1870 жылдан кейін Севр жапон стилінің жұмсақ нұсқасына көшті, ал 1897 жылы жаңа көркемдік директор А. Сандье жаңа модерн стильдерін енгізді, содан кейін шамамен он жылдан кейін арт-деко стильдері пайда болды. 1920 жылы Севр шарты, Бірінші дүниежүзілік соғыстың соңында Осман империясы мен одақтастар арасындағы бейбіт келісім, фабрикада қол қойылды.

Патшалық мануфактурасындағы әйелдер

1748 жылы Винсенс фабрикасында мадам Гравант басшылығымен жиырма жас қыздан тұратын "гүл өнеркәсібі" құрылды. Ол 1753 жылға дейін қызметін жалғастырды, содан кейін әйелдерге фабрикаға кіруге тыйым салынды. 1756 жылы Севрде екі жүз ер адам жұмыс істеді.

"Осыдан кейін [гүл өнеркәсібінен] кейін Винсенс және Севрде жұмысын жалғастырған бірнеше әйелдер енді үйден жұмыс істеді, тауарларды алып, күн сайын үйге жеткізіп, қайтадан фабрикаға әкелді, бояған және жылтыратқан нәзік бұйымдарын сындырып алу қаупіне қарамастан."

Порцелан өндірісі

Зауыт өзінің бастапқы кезінен бері сақталған үлкен қалыптар коллекциясын ұстап тұрады және ескі және жаңа пішіндердің өндірісін үйлестіреді. Ваза сияқты "қуыс" ыдыстарды жасаудың негізгі әдісі - сыр құю (слип-кастинг). Каолин дәстүрлі түрде Лимож қаласының жанындағы Сент-Ириекс аймағынан әкелінетін. Бүгінде оның көптеген көздері бар. Каолин пастасына, күйдірілгеннен кейін эмаль ретінде жағылатын глазурь негізінен Марконяк пегматитінен, фельдшпат пен кварцтан жасалады. Севрдің көк түсі – мануфактураның ерекше түсі. Ол глазурьге қосылған кобальт оксидінен тұрады.

19 ғасырдағы пештер

Керамист Амброаз Милет 1883 жылы 53 жасында фабрикадан кеткенге дейін паста пештерінің директоры және фабриканың бас шебері болды. Амброаз Милеттің маңызды міндеттерінің бірі – 1877 жылы алты үлкен Анагама пештерін салу еді. Бұл пештер бүгінде француздық тарихи ескерткіштер тізіміне енген. Пештер цилиндр пішіндес денеден тұрады және үш деңгейге бөлінген. Ең төменгісі «бірінші лаборатория» деп аталады, диаметрі 2,6 м, биіктігі 3 м. Ортаңғы деңгей «екінші лаборатория» деп аталады, диаметрі 2,6 метр, биіктігі 2 метр. Жоғарғы деңгей – 2 метрлік түтін қондырғысы. Оттық – бірінші лабораторияның төменгі жағында орналасқан, биіктігі 1 метр, ені 0,58 метр және тереңдігі 0,29 метр болатын ашық тесік. Бірінші және екінші лабораториялар арасындағы күмбезде ортада үлкен түтін құбыры және шетінде 9 кішкентай түтін құбыры бар. Бұл түтікшелер отты бағыттап, қызған газдарды шығарады. Жалынды бөлу үшін «түтін сақшылары» деп аталатын торлар орналастырылған. Екінші лабораторияның түбіндегі қосымша оттық температураны одан әрі көтеруге көмектеседі. Пеште жылуды тиімді тарату үшін төрт оттық бар. Пешті қыздыру үшін тек қайың ағашы қолданылады. Оның күшті және жылдам жануы біркелкі, жалыны ұзақ, күлі аз. Осы ағаш ғана пешті қажетті жоғары температураға жеткізе алады (шағын оттарда 800°C, негізгі отта 1300°C-қа жуық). Ағаш бұтақтарының ұзындығы 73 см. Пеште шикі порцеланды 15–16 сағатта, ал шыны немесе глазурланған порцеланды 11–12 сағатта пісіруге болады. Бір рет қыздыру үшін 25 текше метр ағаш қажет, ол 48 сағат бойы арнайы техникамен күйдіріледі, температураны көтеру үшін. Содан кейін пеш 15–20 күн бойы салқындап тұрады. Пеш есігін жабатын қабырға пештің ішіндегі бұйымдарды шығару үшін бөлшектеледі. Бір уақытта жүздеген бұйым пісіріледі, олардың нақты өлшемдеріне байланысты. Осы процесте порцеланға басқа әдістермен қол жеткізе алмайтын ерекше эмаль сапасы беріледі. Бұған пештегі жылудың біркелкі таралуы және өте баяу салқындату процесі себеп болады. Бұл пештер, басқа да мүмкіндіктермен қатар, үлкен бұйымдар жасауға қабілетті, бұл Севрдің артықшылығы болып табылады. Ағашпен соңғы үлкен қыздыру 2006 жылдың қазан айында жүзеге асырылды. «Жалынмен сынақ» («Epreuve du Feu») көрмесі үшін 180-ге жуық бұйым жасалды, олар таратылмас бұрын мануфактураның париждік галереясында қойылды. Пештің жану процесі тікелей теледидардан көрсетілді. Келесі қыздыру туралы хабар мануфактураның ресми сайтында жарияланады. Осы ерекше қыздырулардан басқа, фабрика заманауи өндіріс үшін электр пештерін пайдаланады.

Қазіргі өндіріс

2009 жылға дейін Manufacture nationale de Sèvres француз мәдениет және коммуникация министрлігі басқаратын "Service à compétence nationale" (ұлттық қызмет) болды. 2009 жылғы 26 желтоқсандағы жарлықтың нәтижесінде 2010 жылғы 1 қаңтардан бастап фабрика "Sèvres Cité de la céramique" (Севр керамика қаласы) қоғамдық ұйымын құрды, сонымен қатар "Musée national de la céramique" ұлттық музейімен бірікті. 2012 жылдың 1 мамырында "Musée national de la porcelaine Adrien Dubouché" де осы қоғамдық ұйымға қосылды, оның атауы "Cité de la céramique Sèvres et Limoges" (Севр және Лимож керамика қаласы) деп өзгертілді. 1740 жылы құрылғандықтан, қоғамдық ұйымның міндеті – ескі үлгілердің көшірмелері мен заманауи туындыларды қоса алғанда, қолөнер шеберлігін пайдалана отырып, керамикалық өнер туындыларын жасау болып табылады. Ол мемлекеттік қажеттіліктер үшін де, коммерциялық сату үшін де өнімдер шығарады және керамика саласындағы технологиялық және көркемдік зерттеулерді дамытумен айналысады. Оның жұмысы жоғары сапалы қолөнерді сақтай отырып, өнеркәсіптік масштабтағы жаппай өндіріске ден қоймай, жоғары құнға бағаланған өнімдерге бағытталған. Фабриканың туындылары тек екі галереяда көрсетіледі: біреуі Севрде, екіншісі Париждің орталығында, 1-ші округте, Лувр мен Comédie Française арасында орналасқан. Фабрика сонымен қатар әлемде көптеген көрмелер ұйымдастырып, қазіргі заманғы өнер фестивальдеріне қатысады.

Белгілі суретшілер

Өзінің сапасы мен мәртебесіне байланысты, фабрика әрқашан ең жақсы керамистерді өз тартады. Олардың ең белгілілері: