Неміс алхимигі Иоганн Фридрих Бёттгер және фарфор құпиясы
Johann Friedrich Böttger
Жоханн Фридрих Бёттгер – неміс алхимигі, 1708 ж. Еуропада қатты фарфор жасау құпиясын ашқан. Мейсен фабрикасының негізін қалаушы, фарфор өндірісінің дамуына үлкен үлес қосты.
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Неміс алхимигі (1682–1719)
German alchemist (1682–1719)
Иоганн Фридрих Бёттгер (сондай-ақ Бёттчер немесе Бёттигер; 4 ақпан 1682 – 13 наурыз 1719) – неміс алхимигі. Бёттгер Шлайц қаласында дүниеге келді және Дрезден қаласында қайтыс болды. Ол 1708 жылы қатты паста порцелянын жасау құпиясын ашқан алғашқы еуропалық деп есептеледі, бірақ ағылшын өндірушілері немесе Эренфрид Вальтер фон Цирнхаус бұрын порцелан жасаған деген таластар бар. Әрине, 1710 жылы құрылған Мейссен фабрикасы Еуропада порцеланды көп көлемде өндірген алғашқы кәсіпорын болды, ал Бёттгер рецепті компаниясы үшін коммерциялық құпия ретінде сақтағандықтан, Еуропаның басқа аймақтарында да тәжірибелер жалғасты.
Johann Friedrich Böttger (also Böttcher or Böttiger; 4 February 1682 – 13 March 1719) was a German alchemist. Böttger was born in Schleiz and died in Dresden. He is normally credited with being the first European to discover the secret of the creation of hard paste porcelain in 1708, but it has also been claimed that English manufacturers or Ehrenfried Walther von Tschirnhaus produced porcelain first. Certainly, the Meissen factory, established 1710, was the first to produce porcelain in Europe in large quantities and since the recipe was kept a trade secret by Böttger for his company, experiments continued elsewhere throughout Europe.
Өмірбаян
Бейсенбі күні, 5 ақпан 1682 жылы Иоганн Фридрих Бёттгер Шлейцте ата-анасының үшінші баласы ретінде крещение рәсімінен өтті. Оның әкесі Шлейцте монета соғу шебері болған. Анасы Магдебург кеңесінің мүшесі Пфлюгтың қызы болған. 1682 жылы отбасы Магдебургке көшті. Сол жылы әкесі қайтыс болды. 1685 жылы анасы қала басшысы және инженер Иоганн Фридрих Тиманнға тұрмысқа шықты. Бұл жас Бёттгердің жан-жақты білім алуына үлкен ықпал етті. 1700 жылдары Берлиндегі дәрігер Зорнның 18 жастағы химия шәкірті Бёттгер, сонымен қатар философ тасын іздеген алхимик, жеке өзінде Alltinktur немесе Goldmachertinktur (тікелей аудармасы: алтын/жасаушы/эссенция) табу үшін өзін құлыптап алды. Бұл алхимиктердің құпия заты, кез келген ауруды емдеуге және қара металдарды алтынға айналдыруға қабілетті, сол кезде кең таралған түсінік болған. Оның әрекеттері ұзақ уақыт құпия сақталмады, көп ұзамай ол алхимиядағы шебер ретінде танылды. Пруссия королі Фридрих I (алтынға деген шексіз құштарлығымен белгілі) бұл туралы білгенде, Бёттгерді күзетуге алуды өтінді. Бёттгер қашып кетті, бірақ ұсталды және Дрезденге қайтарылды. Саксония монархы Польшаның Август II (сонымен қатар Август II Күшті, алтынға деген шексіз құштарлығымен белгілі, бірақ әрқашан ақшасы жетіспейтін) Бёттгерден қара металдарды алтынға айналдыру үшін "Goldmachertinktur" деп аталатын затты жасауды талап етті. Тұтқындыққа алынып, зынданға қамалған Бёттгер көптеген жылдар бойы "алтын жасау эссенциясын" жасауға және осылайша бостандыққа шығуға тырысып, көптеген зиянды қоспалармен жұмыс істеді. 1704 жылы, ешқандай прогресс байқалмағандықтан, монарх ғалым Эренфрид Вальтер фон Цирнхаусты жас алтын өндірушіге бақылау жүргізуге бұйырды. Бастапқыда Бёттгер фон Цирнхаустың жеке тәжірибелеріне қызығушылық танытпады, бірақ өзінің нәтижелері болмағандықтан және өміріне қауіп сезінетін болғандықтан, 1707 жылдың қыркүйегінде ол баяу ынтымақтаса бастады. Ол фарформен айналысуды қаламады, оны фон Цирнхаустың ісі деп есептеді, бірақ монархтың бұйрығымен және, мүмкін, фарфордың құпиясын ашу оның жалғыз қалған мүмкіндігі деп ойлағандықтан (сол кезде алтыннан кейін екінші орында тұрғандықтан), монархтың ашкөздігін қанағаттандыру және өзінің өмірін сақтау үшін, ол шын жүректен ынтымақтаса бастады. Фон Цирнхаус Бёттгерді өз тәжірибелеріне қатыстырғандықтан, оны көптеген алхимик авантюристтерді басып алған тағдырдан сақтап қалды. 1707 жылдың желтоқсан айында король олардың тәжірибелерінің барысын тексеру үшін фон Цирнхаус үшін жабдықталған жаңа зертханаға барды, ол қазіргі Брюль террасасында орналасқан. Фон Цирнхаустың басшылығымен және Фрайбергтен келген кеншілер мен металлургтердің көмегімен әртүрлі саз балшықтарымен тәжірибелер жүргізілді. 1708 жылы екі партия минералдардың жарамды екені анықталғанда маңызды жетістікке қол жеткізілді: Шнебергтен алынған өте нәзік, таза ақ саз балшығы – каолин және алюминий флюс материалы ретіндегі алебастр. Жылдар бойы тәжірибе жүргізгеннен кейін тағы екі маңызды ингредиент – Қытай тасы (жазылған жанартау минералы) және кварц (20%) табылды. Барлығы араластырылып, кем дегенде 1300 градусқа дейін қыздырылғанда, күтілген нәтижелерге қол жеткізілді. Август Күшті фон Цирнхаусты патшалық кеңесіне және әлі құрылмаған мануфактураның директоры етіп тағайындады. Ол "фон Цирнхаузенге 2561 талер төленсін" деп жарлық шығарды. Фон Цирнхаус өндіріс басталғаннан кейін ғана бұл атақты алуға өтініш білдірді. 1708 жылдың 11 қазанында фон Цирнхаус кенеттен қайтыс болғаннан кейін жоба тоқтатылды. Порцеланның тарихы б.з.д. 200 жылға дейін жетеді. Мың жыл өткен соң, Қытайда мөлдір порцеланды жасау сәтті аяқталды, ал қытай порцеланы Еуропаға сауда арқылы танылып, таң қалдыру мен қызғаныш тудырды, бірақ оның құрамы мен өндіріс әдісі құпия болып қалды. Порцелан күміс пен алтынмен тең бағаланды және оны "ақ алтын" деп те атады. 20 наурыз 1709 жылға дейін, Мелхиор Штайнбрюк Дрезденге келгенге дейін порцелан жұмыстары тоқтатылды. Штайнбрюк фон Цирнхаус отбасының тәрбиешісі болды және енді мұражайды басқаруға жауапты болды. Ол, сондай-ақ, порцелан жасаудың формуласын да тапты. 20 наурыз 1709 жылы Штайнбрюк нотариус куәлігінде активтер тізімін қол қойды және Бёттгермен кездесті, ол 28 наурыз 1709 жылы корольге порцеланның өнертабысы туралы хабарлады. Бёттгер Еуропадағы алғашқы порцелан фабрикасының басшысы болды. Оның/олардың? Порцеланды ашқандығы Батыс елдерінің тағдырын түбірінен өзгертті. 1719 жылы арканшы Самуэль Штёлцель Мейссеннен Венаға қашып кетіп, порцелан өндірісінің құпиясын ашты. Ол Цирнхаус, емес Бёттгер порцеланды ашқанын мәлімдеді. Сондай-ақ 1719 жылы Мейсендегі мануфактураның бас хатшысы Каспар Буссиус: "Порцеланның өнертабысы Бёттгерге емес, фон Цирнхаусқа тиесілі, ал Бёттгер Штайнбрюктен жазбаша "ғылымды" алған" деп хабарлады. 1731 жылғы кейінгі баяндамасында Питер Моренталь: "Барлық Саксония фон Цирнхаусты есінде сақтайды және оның аты Мейсендегі порцелан фабрикасы бірегей болып қалатын қытай порцеланымен қатар мәңгілікке сақталатын болады. Өйткені мырза Цирнхаус порцеланның құпиясын бірінші болып тапқан, ал беделді барон Бёттгер кейіннен бұл мәселені шешкен. Мырза фон Цирнхаустың барлық тырыстықтары өлімге ұшырағандықтан, оны әлем алтынмен өтеуге тиіс" деп жазды.
On Thursday, 5 February 1682, Johann Friedrich Böttger was baptized in Schleiz as the third child of his parents. His father was a mint master in Schleiz. His mother was the daughter of the Magdeburg councilor Pflug. In 1682 the family moved to Magdeburg. In the same year his father died. In 1685 his mother married the also widowed town major and engineer Johann Friedrich Tiemann. This was largely responsible for the versatile training of the young Böttger. Around 1700, as an 18 year old apprentice chemist with the pharmacist Zorn in Berlin Böttger, also an alchemist in pursuit of the philosopher's stone, locked himself away to discover in private the Alltinktur or Goldmachertinktur (direct translation: gold/maker/tincture), an alchemist's secret substance with which supposedly any disease could be cured and base metals converted into gold, as was much en vogue at the time. His activities did not stay secret for long and soon he was regarded as an adept in alchemy. When King Frederick I of Prussia (a profligate well known for his insatiable hankering for gold) learned of this, he requested that Böttger be taken into protective custody. Böttger escaped, but was detained and taken back to Dresden. The monarch of Saxony Augustus II of Poland (aka. Augustus II the Strong well known for his insatiable hankering for gold), but who was always short of money, demanded that Böttger produce the so called Goldmachertinktur in order to convert base metals into gold. Imprisoned in a dungeon, Böttger toiled away many a year, at many a noxious concoction, attempting to produce the 'gold making tincture' and, therefore, to regain his freedom. In 1704, impatient with no progress, the monarch ordered scientist Ehrenfried Walther von Tschirnhaus to oversee the young goldmaker. At first Böttger had no interest in von Tschirnhaus' own experiments, but with no results of his own and by then fearing for his life, by September 1707 he slowly started cooperating. He did not wish to be involved with porcelain, which he thought was von Tschirnhaus' business, but ordered by the monarch and probably thinking the deciphering of porcelain's secrets his only option left (as then, second to gold) to both satisfy the monarch's greed and save his own neck, he began cooperating in earnest. Presumably by involving Böttger in his experiments, von Tschirnhaus spared him the fate that overtook many former alchemist adventurers. In December 1707 the king went to the new laboratory that had been furnished for von Tschirnhaus in what is today Brühlsche Terrasse in order to examine the progress on their experiments. Under von Tschirnhaus' supervision and with the assistance of miners and metal workers from Freiberg, experiments with different clays continued. Substantial progress was achieved in 1708 when two shipments of minerals proved to be suitable: a sample of very fine, pure white clay kaolin from Schneeberg and alabaster as flux material. After years of experimentation, two more critical ingredients China Stone (a decomposed volcanic mineral) and Quartz (at 20%) were found. When all are blended and heated to at least 1300 degrees celsius, finally produced the desired results. August the Strong appointed von Tschirnhaus to Privy Council and director of a manufacture which was still to be set up. He decreed "that von Tschirnhausen was to be paid off 2561 Thaler". Von Tschirnhaus asked to earn this title only after the production had been started. When von Tschirnhaus died suddenly, on 11 October 1708, the project came to a halt. The origins of porcelain date back to 200 BC. One thousand years later, the production of translucent porcelain succeeded in China, and Chinese porcelain became known in Europe through trade, arousing admiration and envy, but its composition and method of manufacture were a mystery. Porcelain was valued as equal to silver and gold and indeed was also referred to as white gold. Until 20 March 1709, when Melchior Steinbrück arrived in Dresden, the porcelain works were suspended. Steinbrück was the tutor of von Tschirnhaus' family and now was in charge of administering the estate. Among others he got hold of the formula to make porcelain. On 20 March 1709 Steinbrück signed the list of assets before a notary and met Böttger, who suddenly on 28 March 1709 notified the king about the invention of porcelain. Böttger became head of the first porcelain manufacture in Europe. His/(their?) discovery of porcelain forever transformed the fortunes of the West. In 1719 the arcanist Samuel Stölzel escaped from Meissen to Vienna and betrayed the secret of porcelain production. He claimed that Tschirnhaus and not Böttger had discovered porcelain. Also in 1719 the secretary general of the manufacture in Meißen, Caspar Bussius reported: "that the invention of porcelain is not due to Böttger but von Tschirnhaus and that Böttger received the written 'science' from Steinbrück". In a later report from 1731, Peter Mohrenthal wrote: "All of Saxony will remember von Tschirnhaus and his fame will persist forever, as long as the porcelain factory in Meissen is unique besides the Chinese one Since Mr Tschirnhaus is the first who luckily found the secret to porcelain while the reputed baron Böttger later worked out the details Because death disrupted all endeavours of Mr. von Tschirnhaus, which the world can not pay for with gold."
Бетгер бұйымдары
XVII ғасырдың соңында Қытай шайымен бірге Еуропаға арнайы Ысың қышқылынан жасалған қытайлық шай құмыралары әкелінді. Бұл құмыралар Қытайда бұрыннан танымал болған, себебі жылтыратылмаған тас қышқылы шайдың дәмін жақсартады делінеді. Бұл жаңа материал оны қайта жасауға ұсыныс жасады, ал 1678 жылы Дельфте бұйымдар жасаушылардың бірі "қызыл шай құмыраларын" жасап жатқанын хабарлады, алайда олардың қалдықтары табылмады. Шамамен 1700 жылдар шамасында бәсекелес голланд құмырашылары жасаған қызыл тас бұйымдардың бір бөлігі сақталған, олар Ысың құмыраларының стилін жақсы көшірген (Элерс ағайындары 1690 жылдары Англияда осыған ұқсас бұйымдар жасады). Бёттгер олардың кейбіреулерімен байланыста болды және 1710 жылы алғаш рет сатылған, содан кейін 1740 жылға дейін басқалар өндірген және еліктеген қара қызыл тас бұйымдардан – "Бёттгер бұйымдарынан" жасады. Бұл Еуропадағы фарфордың дамуындағы маңызды кезең болып табылады.
In the late 17th century Chinese Yixing clay teapots, made of special Yixing clay, were imported to Europe along with China tea. They had long been popular in China, as the unglazed stoneware is said to improve the taste of tea. The unfamiliar material inspired attempts to imitate it, and one Delftware manufacturer announced in 1678 that he was making "red teapots", of which no examples are known to survive. Some red stoneware by rival Dutch potters from about 1700 survives, closely copying Yixing pots in style (the Elers brothers made similar wares in England in the 1690s). Böttger was in contact with some of these and developed a rival "Böttger ware", a dark red stoneware first sold in 1710, and manufactured and imitated by others, all up to about 1740. It is a very significant stage in the development of porcelain in Europe.
Әдебиетте
Иоганн Фридрих Бёттгердің тарихы Густав Мейринктің "Goldmachergeschichten" атты туындысының негізгі тақырыбы болып табылады. Оның есімі Иоганн Фридрих Боттихер деп өзгертілген. Ханс Йоахим Бётчер. Бёттгер – "Алтыннан фарфор жасаушыға дейін". Дрезден 2011. Әдебиетте Бёттгердің оқиғасы Брюс Чатвиннің 1988 жылы Букер сыйлығына іліккен "Уц" романында кездеседі.
The story of Johann Friedrich Böttger is the theme of Gustav Meyrink's Goldmachergeschichten. His name is changed to Johann Friedrich Bötticher. Hans Joachim Böttcher. Böttger – Vom Gold zum Porzellanmacher. Dresden 2011. In fiction, Böttger's story features in Bruce Chatwin's 1988 Booker nominated novel, Utz.