Кіріспе

Ұйым өзінің ақшалай қаражаты мен ресурстарын қалай бөледі? Капиталды бюджеттеу – корпоративтік қаржы, корпоративтік жоспарлау және есептеудегі капиталды басқару саласы болып табылады. Ол ұйымның жаңа жабдықтар, жабдықтарды алмастыру, жаңа өндіріс орындары, жаңа өнімдер және ғылыми-зерттеу және даму жобалары сияқты ұзақ мерзімді капиталдық инвестицияларына ақшалай қаражатты бөлуге тұрарлық екенін анықтауға арналған жоспарлау процесімен айналысады. Бұл қаражат фирманың капитал құрылымы (қарыз, өзіндік капитал немесе сақталған табыс) арқылы қаржыландырылады. Капиталды бюджеттеу – негізгі капиталға немесе инвестицияға қаражат бөлу процесі. Корпоративтік қаржының жалпы көзқарасына сәйкес, басты мақсат – акционерлер үшін фирманың құнын арттыру. Капиталды бюджеттеу көбінесе негізгі бизнес-қызмет емес деп есептеледі, себебі ол көптеген фирмалардың кіріс моделінің немесе үлгілерінің бөлігі емес, тіпті күнделікті операциялардың да бөлігі емес. Ол бизнесте стратегиялық қаржылық функцияны атқарады. Инвестициялық банктер – капиталды бюджеттеу негізгі бизнес-қызметтің бір бөлігі болатын фирманың бір мысалы, өйткені олардың кіріс моделі қаржылық стратегияға үлкен дәрежеде тәуелді. Жүріп тұрған шығыстар мен кірістерге бөлінген бюджет туралы ақпарат алу үшін операциялық бюджетке жүгініңіз.

Таза қазіргі құны

Ақша ағындары капитал құнына дисконтталады, нәтижесінде фирмаға қосылған таза қазіргі құн (НҚҚ) шығады. Капитал шектеулі болмаса немесе жобалардың арасында тәуелділік болмаса, фирмаға қосылған құнды барынша арттыру үшін фирма оң НҚҚ көрсеткен барлық жобаларды қабылдайды. Бұл әдіс ақшаның уақыт құнын ескереді. Бағалау механизміне қатысты мәліметтер үшін, дисконтталған ақша ағымдарын пайдалану арқылы бағалауға қараңыз. Өзара қосымша жобалар – бұл жобалар жиынтығы, олардың ең көп дегенде біреуі қабылданады, мысалы, бірдей міндетті орындайтын жобалар жиынтығы. Сондықтан, өзара қосымша жобалар арасында таңдау жасағанда, бірнеше жоба капиталдық бюджеттеу критерийін қанағаттандыруы мүмкін, бірақ тек бір жоба ғана қабылданады; төмендегі #Ранктелген жобалар бөлімін қараңыз.

Ішкі табыстың мөлшерлемесі

Ішкі кіріс деңгейі (IRR) – таза қазіргі құны (NPV) нөлге тең болатын дисконттау мөлшерлемесі. Бұл инвестиция тиімділігін өлшеудің кеңінен қолданылатын құралы. Кірісті максималдау үшін жобаларды IRR бойынша реттеңіз. Көптеген жобалардың қарапайым ақша ағыны құрылымы бар: бастапқыда теріс ақша ағыны, ал одан кейін оң ақша ағыны. Мұндай жағдайда, егер IRR капитал құнынан жоғары болса, NPV оң болады. Сондықтан, шектеусіз жағдайдағы өзара байланыссыз жобалар үшін осы критерийді қолдану NPV әдісімен бірдей нәтиже береді. Ақша ағыны осы үлгіге сәйкес келмейтін жобаның мысалы – несие, ол бастапқыда оң ақша ағынынан тұрады, содан кейін теріс ақша ағынынан. Несиенің IRR жоғары болса, қарыз алушы төлеуге тиіс мөлшерлеме де жоғары болады, демек, бұл жағдайда төменгі IRR артық. IRR капитал құнынан төмен болатын кез келген мұндай несиенің NPV оң болады. Мұндай жағдайларды ескермегенде, инвестициялық жобалар үшін, егер ақша ағынының үлгісі IRR жоғары болған сайын NPV да жоғары болса, өзара байланысты жобалар үшін ең жоғары IRR жобасын таңдау ережесі кірісті максималдайды, бірақ бұл төменгі NPV жобасын таңдауға әкелуі мүмкін. Кейбір жағдайларда NPV = 0 теңдеуіне бірнеше шешімдер болуы мүмкін, яғни IRR бірнеше болуы мүмкін. IRR бар және бірегей болады, егер бір немесе бірнеше жылғы таза инвестициялар (теріс ақша ағыны) таза кіріс жылдарымен жалғасса. Бірақ егер ақша ағынының таңбалары бірнеше рет өзгерсе, бірнеше IRR болуы мүмкін. IRR теңдеуін әдетте аналитикалық емес, итерациялық әдіспен шешуге болады. IRR – инвестицияланған капиталға белгілі бір кезеңдегі кіріс. Аралық ақша ағындарын IRR деңгейінде қайта инвестициялау мүмкін болмауы мүмкін. Осыған байланысты, өзгертілген ішкі кіріс деңгейі (MIRR) деп аталатын өлшем, ақша ағындарын екінші кіріс деңгейінде қайта инвестициялауды модельдеу арқылы бұл мәселені шешуге арналған. NPV бойынша фирма құнын максималдауға бағытталған академиялық басымдыққа қарамастан, сараптамалар басшылардың кірісті максималдауға ұмтылатынын көрсетеді.

Теңдестірілген аннуитет әдісі

Эквивалентті аннуитет әдісі NPV-ны аннуитет факторының қазіргі құнына бөлу арқылы жылдық ақша ағыны түрінде көрсетеді. Ол көбінесе бірдей ақша түлімі бар нақты жобалардың шығындарын бағалау кезінде қолданылады. Бұл жағдайда, ол жылдық эквивалентті шығын (EAC) әдісі деп аталады және активтің өмірлік циклы бойына иелену және пайдалану құнының жылдық көрсеткіші болып табылады. Ол әртүрлі ұзақтықтағы инвестициялық жобаларды салыстыру үшін жиі қолданылады. Мысалы, егер А жобасының күтілетін өмір сүру мерзімі 7 жыл, ал В жобасының күтілетін өмір сүру мерзімі 11 жыл болса, егер жобаларды қайталау мүмкін болмаса, екі жобаның таза қазіргі құнын (NPV) тікелей салыстыру дұрыс емес. EAC әдісін қолдану жобаның бірдей жобамен алмастырылатынын білдіреді. Балама ретінде, тізбекті әдісті NPV әдісімен бірге қолдануға болады, жобалар әр жолы бірдей ақша ағындарымен алмастырылады деген болжаммен. Тең емес ұзақтықтағы жобаларды, мысалы, 3 жылдық және 4 жылдық жобаларды салыстыру үшін, жобалар тізбектеледі, яғни 3 жылдық жобаның төрт рет қайталануы 4 жылдық жобаның үш рет қайталануымен салыстырылады. Тізбекті әдіс және EAC әдісі математикалық тұрғыдан эквивалентті нәтижелер береді. Тізбектің әр буыны үшін бірдей ақша ағыны болжамы, по сути, нөлдік инфляция болжамы болып табылады, сондықтан есептеулерде номиналды емес, нақты пайыздық мөлшерлеме қолданылады.

Нақты опциялар

Нақты опцияларды талдау 1970 жылдардан бері опцияларды бағалау модельдері күрделенген сайын маңызды болып келді. Дисконтталған ақша ағыны әдістері жобаларды тәуекелді облигациялар сияқты бағалайды, онда күтілетін ақша ағыны белгілі. Бірақ менеджерлердің болашақ ақша ағынын арттыру немесе болашақ ақша төлемдерін азайту мүмкіндіктері көптеген болады. Яғни, менеджерлер жобаларды жай ғана қабылдау немесе қабылдамау емес, басқаруға мүмкіндік алады. Нақты опцияларды талдау менеджерлердің болашақта қолдана алатын таңдауларының – опциялық құнының – бағасын анықтауға тырысады және осы құнды NPV-ге қосады.

Жобалардың рейтингісі

Капиталды бюджеттеудің нағыз құндылығы – жобаларды рейтингтеуде. Көптеген ұйымдарда қаржылық тұрғыдан табысты болуға мүмкіндігі бар көптеген жобалар болады. Егер белгілі бір жобаның қабылдау деңгейінен жоғары екені анықталса, оны ұқсас жобалармен салыстырып (мысалы, кірістілік индексі жоғарыдан төменге қарай) бағалау керек. Бюджеттік капитал толығымен жұмсалғанша ең жоғары рейтингтегі жобалар іске асырылуы тиіс.

Қаржыландыру көздері

Капиталды бюджеттеуге арналған инвестициялар мен жобалар борыштық капитал, өзіндік капитал немесе сақталған табысты пайдалану арқылы алынған артық ақшалай қаражаттар есебінен қаржыландырылуы керек. Борыштық капитал – әдетте банк несиелері немесе кредиторларға шығарылған облигациялар түріндегі қарыз ақша. Өзіндік капитал – акционерлердің компания акцияларын сатып алу арқылы жасаған инвестициялары. Сақталған табыс – компанияның қазіргі және өткен қызметінен түскен артық ақшалай қор. Осы көздердің әрқайсысының (i) капитал берушілердің күтетін қажетті кіріс деңгейі, оның салдарынан капиталдың жалпы құнына тигізетін әсері және (ii) ақша ағынына тигізетін әсері сияқты ерекшеліктері бар. Сондықтан таңдалған "қаржыландыру құрамы" фирманың құнын анықтауға әсер етеді: осы екі өзара байланысты мәселені талқылайық.

Қажеттілік

Бұл үлкен қаржы сомасымен байланысты, бұл фирманың табыстылығына әсер етеді, сондықтан капиталды бюджеттеу маңызды міндет болып табылады. Ұзақ мерзімді инвестициялар жасалғаннан кейін, салынған капиталдың маңызды бөлігін жоғалтпай кері қайтару мүмкін емес. Инвестициялар қайтарылмайтын болып қалады, ал қателіктерді оңай түзетуге болмайды, көбінесе жоба амортизациялық төлемдер арқылы немесе ең жаман жағдайда фирма таратылған кезде ғана өтелді. Бұл болашақ жылдарға фирманың қызметіне әсер етеді. Инвестициялық шешімдер – фирманың пайда табуына себеп болатын және капиталдан түсетін кіріс арқылы өлшенетін маңызды шешімдер. Капитал инвестицияларының дұрыс арақатынамы инвестициялардың жеткілікті деңгейдегі кіріс әкелуін қамтамасыз ету үшін өте маңызды, бұл капиталды бюджеттеуді талап етеді. Ұзақ мерзімді инвестициялық шешімдердің салдары уақыт факторына байланысты, қысқа мерзімді шешімдерге қарағанда кеңірек; капиталды бюджеттеу шешімдері қысқа мерзімді шешімдерге қарағанда тәуекел мен белгісіздік деңгейі жоғары.