1951-1952 жылдардағы Ирактан еврейлердің Израильге көшірілуі

Кіріспе

1951–1952 жылдары ирактық яһудилерді Израильге әкелу операциясы

1951 жылдан 1952 жылға дейін «Езра мен Нехемия» операциясы Иран және Кипр арқылы 120 000-нан 130 000-ға дейін ирактық яһудилерді Израильге жеткізді. Ирак яһудилерінің жаппай көшіп кетуі – мұсылман әлемінен яһудилердің көшіп кетуінің ең маңызды оқиғаларының бірі болды. Операция б.з.д. 5 ғасырда Бабылдегі жер аударылудан яһудилерді өздерінің туған жеріне қайтаруға жетекшілік еткен Езра мен Нехемияның құрметіне аталған, олар туралы аталған есімдермен еврей қасиетті кітаптарында жазылған. Операцияның 4 миллион долларлық шығынының көп бөлігін Америкалық еврейлік бірлескен тарату комитеті қаржыландырды.

Израиль тәуелсіздігін алғаннан кейін

1947 жылы Палестинаны бөлу жоспары бекітіліп, 1948 жылы Израиль тәуелсіздік алғаннан кейін, еврейлер өміріне қауіп төніп тұрғанын сезіне бастады. "Израиль мемлекеті құрылғаннан кейін Ирак үкіметі еврейлерге қарсы кемсіту саясатын қабылдады, мемлекеттік қызметтен жаппай босатулар мен тұтқындаулар жасады". Нури әл-Саид ирактық еврейлердің жаман қарым-қатынасқа ұшырағанын мойындады. 1948 жылдың 23 қазанында Басрада құрметті еврей кәсіпкері Шафик Адес Израильге және Ирак коммунистік партиясына қару сатқан деген айыппен жұрт алдында дарға асылды. Бұл оқиға еврейлер арасындағы қауіпсіздік сезімін күшейтті. Осы кезеңде Ирактағы еврей қауымы үнемі қорқынышпен өмір сүрді. Еврей қауымының басым пікірі, егер Шафик Адестің өзі сияқты ықпалды және қуатты адамы мемлекет тарапынан жойылса, басқа еврейлердің қауіпсіздігіне кепілдік берілмейді. Көптеген Араб Лигасы мемлекеттері сияқты, Ирак та 1948 жылғы соғыстан кейін еврейлердің Израильге эмиграциялауына тыйым салды, себебі олардың кетуіне рұқсат беру осы мемлекетті күшейтеді деп санды. Алайда, 1949 жылға қарай Ирактағы сионистік астыртын ұйым еврейлерді Иранға ай сайын шамамен 1000 адамнан шығарып, содан Израильге ұшырып жіберді. Сол кезде британдықтар сионистік астыртын ұйымның АҚШ-тың қаржы жинауына көмектесу және "еврейлердің араб босқындарына қатысты көзқарастарынан туындаған жаман әсерді жою" мақсатымен Иракта агитация жасап жатыр деп сенді. Ирак үкіметі 1948-1949 жылдары 700 000 палестиналық босқынның тек 5000-ын қабылдады және американдық және британдық тараптардың көбірек қабылдау туралы қысымына бағынбады. 1949 жылдың қаңтарында британдықтарға жақын Ирак премьер-министрі Нури әл-Саид Ирак еврейлерін Израильге депортациялау идеясын британдық шенеуніктермен талқылады, олар мұндай ұсыныс Израильге пайда әкелетінін және араб елдеріне кері әсер ететінін түсіндірді. Мейр Глицштейннің сөзіне қарағанда, мұндай ұсыныстар "палестиналық араб босқындарының проблемасын немесе Ирактағы еврей азшылығының проблемасын шешуге бағытталмаған, бірақ Иракта палестиналық араб босқындарын қоныстандыру жоспарларын құлатқан". 1949 жылдың шілдесінде британ үкіметі Нури әл-Саидқа Ирактың 100 000 палестиналық босқынды қабылдауға келісетін халық алмасуды ұсынды; Нури әділ келісімге қол жеткізілсе, "Ирак үкіметі Ирак еврейлерінің Палестинаға ерікті түрде көшуіне рұқсат беретінін" мәлімдеді. Британдық-ирактық ұсыныс туралы баспасөзде 1949 жылдың қазан айында хабарланды. 1949 жылдың 14 қазанында Нури әл-Саид экономикалық миссияны зерттеу барысында халық алмасу мәселесін көтерді. 2002 жылы Мельбурнда өткен еврей зерттеулері конференциясында Филип Мендес әл-Саидтың еврейлерді қууға қатысты екіталай саясатының әсерін былай қорытындылады: "Сонымен қатар, Ирак премьер-министрі Нури әл-Саид Ирак еврейлерін қуу мүмкіндігін алдын ала қарастырып, кейін осы идеядан бас тартты, оларды палестиналық арабтардың тең санымен алмастыруды жоспарлады".

With the affirmation of the 1947 Partition Plan for Palestine, and Israeli Independence in 1948, the Jews began to feel that their lives were in danger. "Immediately after the establishment of the State of Israel, the Iraqi government adopted a policy of anti Jewish discrimination, mass dismissals from government service, and arrests." Nuri al Said admitted that the Iraqi Jews were victims of bad treatment. On October 23, 1948, Shafiq Ades, a respected Jewish businessman, was publicly hanged in Basra on charges of selling weapons to Israel and the Iraqi Communist Party, an event that increased the sense of insecurity among Jews. During this period, the Iraqi Jewish community became increasingly fearful. The Jewish community general sentiment was that if a man as well connected and powerful as Shafiq Ades could be eliminated by the state, other Jews could no longer be assured of safety
Like most Arab League states, Iraq initially forbade the emigration of its Jews after the 1948 war on the grounds that allowing them to go to Israel would strengthen that state; however, by 1949 the Iraqi Zionist underground was smuggling Jews out of the country to Iran at about a rate of 1,000 a month, from where they were flown to Israel. At the time, the British believed that the Zionist underground was agitating in Iraq in order to assist US fund raising and to "offset the bad impression caused by the Jewish attitudes to Arab refugees". The Iraqi government took in only 5,000 of the c.700,000 Palestinians who became refugees in 1948–49 and refused to submit to American and British pressure to admit more. In January 1949, the pro British Iraqi Prime Minister Nuri al Said discussed the idea of deporting Iraqi Jews to Israel with British officials, who explained that such a proposal would benefit Israel and adversely affect Arab countries. According to Meir Glitzenstein, such suggestions were "not intended to solve either the problem of the Palestinian Arab refugees or the problem of the Jewish minority in Iraq, but to torpedo plans to resettle Palestinian Arab refugees in Iraq". In July 1949, the British government proposed to Nuri al Said a population exchange in which Iraq would agree to settle 100,000 Palestinian refugees in Iraq; Nuri stated that if a fair arrangement could be agreed, "the Iraqi government would permit a voluntary move by Iraqi Jews to Palestine." The Iraqi British proposal was reported in the press in October 1949. On October 14, 1949, Nuri al Said raised the exchange of population concept with the economic mission survey. At the Jewish Studies Conference in Melbourne in 2002, Philip Mendes summarised the effect of al Said's vacillations on Jewish expulsion as: "In addition, the Iraqi Prime Minister Nuri al Said tentatively canvassed and then shelved the possibility of expelling the Iraqi Jews, and exchanging them for an equal number of Palestinian Arabs."

Қайталау: еврейлердің көшіп кетуіне рұқсат беру

1950 жылдың наурыз айында Ирак үкіметі еврейлердің Израильге көшіп кетуіне бұрынғы тыйымын кері алып, еврейлердің Ирак азаматтығынан бас тарту шартымен бір жылдық мерзімге еврейлердің көшіп кетуіне рұқсат беретін арнайы заң жобасын қабылдады. Аббас Шиблақтың сөзінше, көптеген ғалымдар бұл шараның Тауфик әл-Суэди үкіметіне британдық, американдық және израильдік тараптардың саяси қысымы салдарынан болғанын айтады, ал кейбір зерттеулер құпия келіссөздер жүргенін көрсетеді. Иан Блэктің мәлімдемесіне сәйкес, Ирак үкіметіне "экономикалық факторлар" ықпал еткен, оның ішіндегі бастысы – кетіп бара жатқан еврейлердің барлық мүлігі мемлекеттік қазынаға қайтарылған. Сондай-ақ, "еврейлер елге қауіпті және проблема тудыруы мүмкін азшылық ретінде қарастырылды, олардан құтылудың қажеттігі сезілді". Алғашқыда, сионистік қозғалыстың ұсынысы бойынша, еврейлер мүлік және құқықтық мәселелер шешілгенге дейін тіркелуден бас тартты. Еврейлер мен үкімет тарапынан күшейген қысымнан кейін, қозғалыс мойынсынып, тіркеуге келісті. 1950 жылдың наурыз айындағы заңнан кейін көші-қон қозғалысы елеулі қиындықтарға тап болды. Бастапқыда, жергілікті сионистік белсенділер израильдік үкімет әлі де қоныстандыру жоспарларын талқылап жатқандықтан, ирактық еврейлердің Ирак билігіне көшіп кету үшін тіркелуіне тыйым салды. Алайда, 1950 жылдың 8 сәуірінде Бағдадтағы еврей кафесінде бомба жарылды. Сол күні өткен сионистік басшылардың отырысында израильдік үкімет күтпестен тіркеуге рұқсат беруге келісті. Израиль мемлекетінің атынан бүкіл Ирак бойынша тіркелуге шақыру науқаны жарияланды. Сонымен қатар, Польша мен Румыниядан да иммигранттар Израильге келіп жатты, премьер-министр Давид Бен-Гурион бұл елдерде коммунистік билік орындарының жақын арада "есіктерін жауып тастауы" мүмкін екенін бағалады, сондықтан Израиль ирактық еврейлерді тасымалдауды кейінге шегерді. Эстер Мейр Глицштейннің айтуынша, "Шеткері қалалардан шығарылған немесе қуылған мыңдаған кедей еврейлер, көшіп кету мүмкіндігін күту үшін Бағдадқа келген, өте қиын жағдайда болды. Олар мемлекеттік ғимараттарда орналастырылып, еврей қауымының көмегімен күтілді. Жағдай шыдайсыз болды". Кешігу Нури әл-Саид үкіметі үшін (Тауфик әл-Суэдиден 1950 жылдың қыркүйек айының ортасында қызметін басталған) маңызды проблемаға айналды, өйткені "көктемде" қалған еврейлердің көп саны саяси, экономикалық және ішкі қауіпсіздік мәселелерін тудырды. Ирак үкіметінің "әсіресе ашуын" тудырған мәселе – бұл проблеманың себебі Израиль үкіметі екендігі болды. Осы жағдайлардың нәтижесінде әл-Саид еврейлерді өз елінен мүмкіндігінше тезірек қууға бел буды. 1950 жылдың 21 тамызында әл-Саид еврейлердің көшіп кетуін ұйымдастырушы компанияның лицензиясын күндізгі 500 яһудиден тұратын квота орындалмаса, қайтарып алумен қорқытты. 1950 жылдың қыркүйек айында ол еврей қауымының өкілін шақырып, Бағдадтың еврей қауымын асығып кетуге шақырды, әйтпесе ол еврейлерді өзі шекараға дейін алып кететінін ескертті. 1950 жылдың 12 қазанында Нури әл-Саид көлік компаниясының жоғары лауазымды өкілін шақырып, еврейлерді Израильден қашып бара жатқан палестиналық арабтардың санымен ақтаумен ұқсас қауіптер төндірді. Гаттың пікірінше, Саидтың көптеген еврейлерді қууға тырысуының бір себебі Израильдің экономикалық проблемаларын уақытша күшейту ниеті болуы мүмкін (ол мұны араб әлеміне жариялаған), бірақ Нури бұл иммигранттарды сіңіру Израильдің болашағын негіздеген саясаты екенін жақсы білген. Ирак қорғаныс министрі АҚШ елшісіне эмигрант еврейлердің мемлекетке зиян келтіретін әрекеттерге қатысқаны және коммунистік агенттермен байланыста екеніне сенімді дәлелдер бар екенін мәлімдеді. Көші-қон заңының мерзімі 1951 жылдың наурыз айында, заң қабылданғаннан бір жыл өткен соң аяқталуға тиіс болды. Бастапқыда Ирактың көші-қон заңы еврейлерге мүліктерін сатуға және бизнестерін жоюға рұқсат берді. 1951 жылдың 10 наурызында 64 000 ирактық еврей әлі де көшіп кетуді күтіп тұрды, үкімет көші-қон мерзімін ұзартатын және азаматтығынан бас тартқан еврейлердің активтерін тоқтататын жаңа заң қабылдады. Көшіп бара жатқан еврейлерге елден 140 доллардан және 66 фунттан артық емес багажды алып шығуға рұқсат етілді, сондай-ақ олармен зергерлік бұйымдарды алуға тыйым салынды.

In March 1950, the Iraqi government reversed their earlier ban on Jewish emigration to Israel and passed a special bill of one year duration permitting Jewish emigration on condition that Jews renounce their Iraqi citizenship. According to Abbas Shiblak, many scholars state that this was a result of British, American and Israeli political pressure on Tawfiq al Suwaidi's government, with some studies suggesting there were secret negotiations. According to Ian Black, the Iraqi government was motivated by "economic considerations, chief of which was that almost all the property of departing Jews reverted to the state treasury" and also that "Jews were seen as a restive and potentially troublesome minority that the country was best rid of." At first, few would register, as the Zionist movement suggested they not do so until property issues and legal status had been clarified. After mounting pressure from both Jews and the Government, the movement relented and agreed to registrations. Immediately following the March 1950 Denaturalisation Act, the emigration movement faced significant challenges. Initially, local Zionist activists forbade the Iraqi Jews from registering for emigration with the Iraqi authorities, because the Israeli government was still discussing absorption planning. However, on April 8, 1950, a bomb exploded in a Jewish cafe in Baghdad. A meeting of the Zionist leadership later that day agreed to allow registration without waiting for the Israeli government. A proclamation encouraging registration was made throughout Iraq in the name of the State of Israel. At the same time, immigrants were also entering Israel from Poland and Romania, countries in which Prime Minister David Ben Gurion assessed there was a risk that the Communist authorities would soon "close their gates", and Israel therefore delayed the transportation of Iraqi Jews. According to Esther Meir Glitzenstein, "The thousands of poor Jews who had left or been expelled from the peripheral cities, and who had gone to Baghdad to wait for their opportunity to emigrate, were in an especially bad state. They were housed in public buildings and were being supported by the Jewish community. The situation was intolerable." The delay became a significant problem for the Iraqi government of Nuri al Said (who replaced Tawfiq al Suwaidi in mid September 1950), as the large number of Jews "in limbo" created problems politically, economically and for domestic security. "Particularly infuriating" to the Iraqi government was the fact that the source of the problem was the Israeli government. As a result of these developments, al Said was determined to drive the Jews out of his country as quickly as possible. On 21 August 1950 al Said threatened to revoke the license of the company transporting the Jewish exodus if it did not fulfill its daily quota of 500 Jews, and in September 1950, he summoned a representative of the Jewish community and warned the Jewish community of Baghdad to make haste; otherwise, he would take the Jews to the borders himself. On 12 October 1950, Nuri al Said summoned a senior official of the transport company and made similar threats, justifying the expulsion of Jews by the number of Palestinian Arabs fleeing from Israel. According to Gat, it is highly likely that one of Nuri as Said's motives in trying to expel large numbers of Jews was the desire to aggravate Israel's economic problems (he had declared as such to the Arab world), although Nuri was well aware that the absorption of these immigrants was the policy on which Israel based its future. The Iraqi Minister of Defence told the U. S ambassador that he had reliable evidence that the emigrating Jews were involved in activities injurious to the state and were in contact with communist agents. The emigration law was to expire in March 1951, one year after the law was enacted. At first, the Iraqi emigration law allowed the Jews to sell their property and liquidate their businesses. On 10 March 1951, 64,000 Iraqi Jews were still waiting to emigrate, the government enacted a new law which extended the emigration period whilst also blocking the assets of Jews who had given up their citizenship. Departing Jews were permitted to take no more than $140 and 66 pounds of luggage out of the country, and were also prohibited from taking jewelry with them.

Бағдадтағы бомбалаулар

1950 жылдың сәуірінен 1951 жылдың маусымына дейін Бағдадтағы еврейлер бес рет шабуылға ұшырады. Соғыстан кейінгі жылдары бомбаларды Моссад ирактық еврейлерді Израильге көшіп келуге ынталандыру үшін орналастырған ба, әлде оларды мұсылман экстремистері еврейлерді елден қууға көмектесу үшін орналастырған ба деген мәселе көп талқыланды. Бұл Израильде сот процестері мен тергеулердің нысаны болды. Ирак билігі ақырында сионисттік астыртын ұйымның барлық 21 мүшесін ұстады, олардың арасынан үшеуі сотқа берілді, ал екеуі – Шалом Салах Шалом мен Йосеф Ибрагим Басри – өлім жазасына кесілді. Соңғысының көлігінен кейбір жарылыстарда қолданылған ТНТ іздері табылды. Ол бір айдай азаптағаннан кейін жақсылыққа мойындады. Үшінші адам, Йехуда Таджар, 10 жылға бас бостандығынан айырылды. 1951 жылдың мамыр және маусым айларында Шалом Салах Шалом көрсеткен нұсқаулар бойынша және басқа бір астыртын ұйым мүшесінің үйінен табылған картаға сәйкес, сионисттік астыртын ұйымға тиесілі қару-жарақ қоймалары табылды. Ирак еврейі тарихшысы Ави Шлаим 2023 жылғы естеліктерінде 5 бомбалаудың үшеуін Бағдадтағы сионисттік астыртын ұйымның мүшесі Йосеф Ибрагим Басри жасады десе, бұл тұжырым Яаков Каркуклидің куәлігіне негізделген дейді. Каркукли 1940 жылдары Палестинаға сапар кезінде Иссер Харелге жұмысқа алынған. Бұл мәлімет бойынша Басри Макс Биннеттен ТНТ және гранаталар алған. Синагогқа жасалған бомбалауды суннит қылмыскері Салих әл-Хайдари жасады, ол оларды алдауға тырысқаны үшін шағымданған еврейлерге кек қайтаруды қалаған, бірақ Бағдад қалалық полиция басқармасының арнайы бөліміндегі капитан Салем әл-Қурайши оны осыған көндірді. Ол сионистерден пара алған. Бес оқиғаның бірі – Дар әл-Бейдадағы оқиғаға Аднан әл-Рауи басшылығымен Истиқлал жауынгерлері кінәлі деп танылды.

Әуе көлігі

1951 жылдың наурыз айында Израиль үкіметі әуе көпірін ұйымдастырды. Операцияны "Жакын Шығыс" көлік компаниясы және Израильдің ұлттық әуе компаниясы "Эль Аль" жүзеге асырды. 1951 жылдың мамыр айының ортасында ұшулар басталды, сол кезде ирактық яһудилер Кипрге әуемен жеткізілді, ал одан Израильге ұшатылды. Бірнеше айдан кейін Бағдадтан Лод әуежайына тікелей үлкен әуе көпір ұйымдастырылды. "Езра мен Нехемия" операциясы 1952 жылдың басында аяқталып, Иракта шамамен 6000 яһуди қалды. 2800 жылдық тарихы бар яһуди қауымының көп бөлігі Израильге көшті.

Салдары

Езра мен Нехемия операциясына дейін Бағдадта 28 еврей білім беру мекемесі болды, олардың 16-сы қауымдық комитеттің бақылауында, ал қалғаны жекеменшікпен басқарылды. Оқушылардың саны 12 000-ға жетті, ал тағы да көптегендері шетелдік және мемлекеттік мектептерде білім алды. Шамамен 400 студент медицина, құқық, экономика, фармация және инженерия мамандықтарын оқыды. 1951 жылы Бағдадтағы соқырларға арналған еврей мектебі жабылды, ол Бағдадтағы осындай мақсаттағы жалғыз мектеп болатын. Бағдадтағы еврейлердің екі ауруханасы болды, онда мұқтаждар тегін емделіп, бірнеше қайырымдылық қызмет көрсетілді. 1950 жылы 60 синагога болса, 1970 жылдан кейін тек 7-еуі ғана қалды. Көптеген мемлекеттік ғимараттар үкімет тарапынан мардымсыз немесе толық өтемақысыз тәркіленді. Алғашқы эмиграциядан кейін Бағдадтағы еврейлердің саны 100 000-нан 5 000-ға дейін азайды. Абдул Карим Кассимнің билігі кезінде олар қысқа мерзімге қауіпсіздікке ие болғанмен, кейінгі режимдер ирактық еврейлерді қудалауды күшейтті. 1968 жылы онда шамамен 2 000 еврей ғана тұрды. 1969 жылдың 27 қаңтарында Израильге тыңшылық жасады деген айыппен тоғыз еврей асылып, қалған қауымның көп бөлігі елден қашып кетті. 2020 жылы Иракта 4 еврей тірі қалды. 2021 жылдың наурызында тек 3 еврей тірі еді.