Кіріспе

Эрек және Энида – Кристиан де Тройдың шамамен 1170 жылы аяқталған бес романтикалық поэмасының біріншісі. Бұл автордың аяқталған үш туындысының бірі. «Эрек және Энида» поэмасы атаулы кейіпкерлердің үйленуі мен Эрек ұзақ уақыт бойы белсенсіздіктен кейін рыцарь ретіндегі беделін қайта жаңғырту үшін жасаған саяқаты туралы баяндайды. Бұл поэма көне француз тілінде 7000-ге жуық жолдан тұрады және кез келген тілдегі ең ерте белгілі Артур романдарының бірі болып саналады, одан бұрын тек Уэльс прозалық әңгімесі «Кулхуч және Олвен» ғана жазылған.

Қысқаша мазмұны

"Эрек пен Энида" поэмасының бірінші бөлігінде Лактың ұлы Эректің және Лалуттан шыққан вавасордың кедей қызы Энидамен үйленуінің оқиғасы баяндалады. Эрек қарусыз, Гвиневра мен оның қыздарына серік болып, Кардиган маңындағы бұғы аулауға қатысқанда, бейтаныс салт атты, бір әйел және оның жәндігі патшайым королеваға жақындап, оның қызметшісіне қатыгездікпен қарайды. Королеваның бұйрығымен Эрек алыстағы қалаға, Идерге ғашық болып барады. Ол вавасордан қару-жарақ алып, Энидемен бірге қаладағы ең әдемі әйелге тиесілі көгершінге ие болуға барады. Эрек Идерге қарсы шығып, оны жеңіп, Энидтің әкесіне қайтып келеді, ол екеуіне үйленуге рұқсат береді. Эрек Энидаға жаңа киім сыйлаудан бас тартып, Артурдың сарайына оны жыртық көйлекпен алып барады. Сыртқы келбетіне қарамастан, сарай әміршілері Эниданың асыл тегін таниды және королева Гвиневра оны өзінің бай кестеленген көйлегінің біріне кигізеді. Эрек пен Энида үйленеді, ал Эрек әйелімен кетуге рұқсат алу алдында турнирде жеңіске жетеді. Поэманың орталық бөлігі кейінірек басталады, Эректің Энидеге деген зор махаббатына және онымен бірге болу құштарлығына байланысты өзінің рыцарьдық міндеттерін елемейтіндігі туралы әңгімелер тараған кезде. Ол Энидтің осыған бола жылап жатқанын естіп, оған белгісіз жерлерге саяхатқа дайындалуға бұйрық береді. Ол оған алдымен өзі сөйлеспесе, үнсіздік сақтауға бұйырады, бірақ ол екі топ рыцарьдың оларды қуғанын байқағанда, оны ескерту үшін бұйрыққа бағынбайды. Екі рет те Эрек Энидеге қанаумен жауап береді. Олар бір ауылда түнеп жатқанда, граф келіп, Эниде онымен ұйықтамаса, Эректі өлтіремін деп қорқытады. Ол Эрекке ертең ескертеді және олар қашып кетеді, бірақ граф пен жүз рыцарь оларды қуып жетеді, ал Энида Эрекке ескерту үшін үнсіздігін бұзады. Эрек сенашал мен графты жеңіп, Энидемен бірге орманға қашады, онда ол Пемброк пен Шотландиямен туысқандық байланысы бар ирланд әміршісі Гиврет Қысқаны жеңіп, дос болады. Эрек пен Энида Артурдың адамдарын тапқанша саяхаттауды жалғастырады, бірақ Эрек олардың қонақжайлылығын қабылдамайды және саяхаттауды жалғастырады. Ол Кабруэльдің Кадофынан екі алыптан құтқарады, бірақ шайқаста оның жаралары қайта ашылады және Эрек өлідей құлайды. Эниданы Лиморстың графы Орингл табады, ол Эректің денесін өзімен алып, Энидаға үйленуге тырысады. Эниданың қайғысы Эректі оятуға жеткілікті, ол графты өлтіреді және Эниданы сапар барысында үнсіздігін бұзғаны үшін кешіреді. Гиврет Эректің өлімі туралы естіп, досын кек алу үшін мың адамды қалаға шабуыл жасауға жібереді, бірақ ол Эниде араласып, оны тоқтатып, Эрек туралы айтқанға дейін Эрекпен күресіп жатқанын түсінбейді. Поэманың соңғы бөлігінде тағы бір эпизод қосылады, ол "Соттың қуанышы" деп аталады, онда Эрек Евреннің немере інісі Мабоагренді өзінің сүйіктісіне берген антынан босатады, бұл оны шайқаста жеңілгенге дейін орманнан шығуға кедергі келтірді. Бұл үлкен мерекеге себеп болады, ал Энида әйелдің оның туысы екенін біледі. Содан кейін Эрек пен Энида Нант қаласына сапар шегеді, онда олар патша мен патшайым болып сайланады.

Мотивтер/тақырыптар

Эрек пен Энида махаббат пен ерлік тақырыптарын көрсетеді, оны Христиан де Труа өзінің кейінгі шығармаларында дамытады. Сынақтар мінез қалыптасуы мен некедегі адалдық үшін маңызды рөл атқарады. Эректің Эниданы сынауы, әңгіменің қияли контекстінде айыптауға келмейді, әсіресе оның әрекеттері Лимордың Оринглесі сияқты жағымсыз кейіпкерлермен салыстырылғанда. Дегенмен, Эниданың оның үнсіздік сақтау туралы бұйрығына бағынбауы оның өмірін құтқарады. Шығарманың тағы бір тақырыбы – христиандық, мұны сюжеттің христиан күнтізбесімен байланыстыруы дәлелдейді: оқиға Пасха күні басталады, Эрек Энидаға Пентикост күні үйленеді, ал оның тәж кигізілуі Рождествода өтеді. Сонымен қатар, поэмада Эрек өлтіріліп, содан кейін жексенбі күні қайта тірілтіледі, бұл Иса Мәсіх туралы әңгімеге сілтеме жасайды. 12 ғасырдағы дәстүрлі махаббат оқиғаларында басты кейіпкер әдетте үйленбеген немесе кейіпкерден басқа еркекке үйленген әйел болып келген. Бұл қол жетпес, таза және әміршілік махаббаттың бір түрі еді. Алайда, «Эрек пен Энида» шығармасында Христиан некедегі махаббатқа, сол заман үшін бұрынғыдан аз романтикалық ұғымға тоқталды. Эрек пен Энида оқиғаның төрттен бір бөлігінен бұрын үйленеді, ал олардың некесі және оның салдары поэманың қалған бөлігін құрайтын оқиғалардың қозғаушы күші болып табылады. Гендерлік рөл де маңызды. Эниданың өте әдемі болуы ерекше атап көрсетіледі, себебі Эрек оны бастап әкелуді сұрайды, осылайша ол бүркітті ұстап әкеледі. Энида да Эрек үнсіздік сақтауды бұйырғанмен, ашық сөйлейді, бірақ ғалымдар арасында «Эрек пен Энида» әйелдерді жағымды бейнелеу ма, әлде Эниданың еркін сөйлеуін жақсы немесе жаман деп қарастыру керек пе деген пікірталас бар. Эрек Эниданы қауіп туралы ескерткені үшін сынап, қорқытады, бірақ Эниданың үнсіздікке бағынбауы Эректі ояту ғана емес, сонымен қатар Эрек әлсіреген кезде Эрек пен Гиврет арасындағы төбелес тоқтатуға себеп болады. Эректің еркектігі де оның және Эниданың саяхатқа шығуының себебі болады: оның белсенсіздігі көптеген адамдарға Энида оны әлсіретіп, мазақ ету нысанына айналдырды деген күдік тудырады.

Маңыздылық

Кредиен де Труа Артур романсының қалыптасуында маңызды рөл атқарды және оның ықпалы ең соңғы романстарға дейін сақталады. "Erec et Enide" Артур романсының көптеген ортақ элементтерін қамтиды, мысалы Артур персонаждары, рыцарлық ізденіс, және әйелдер немесе махаббаттың іс-қимылға түрткі болуы. Артур персонаждары мен оқиға орнының қағидаларын пайдаланған алғашқы туынды болмаса да, Кредиен де Труа заманауи оқырмандарының бұрынғы біліміне сүйене отырып, Артур романсы жанрын қалыптастырғаны үшін мақталады. "Энида" Кредиеннің туындыларында аталымында есімдері көрсетілген жалғыз әйел ретінде ерекшеленеді. Өз заманында танымал болған бұл поэма бірнеше тілге аударылды, соның ішінде Гартман фон Ауэдің "Эрек" неміс тілінде және "Мабиногионға" енген Үш валлийлік романның бірі – "Герайнт пен Энид" валлий тілінде. Көптеген авторлар Кредиенге алғыстарын білдірсе, ал басқалары, мысалы "Хунбаут" авторы, плагиат жасамағанына күдікті түрде сендіру арқылы оның ықпалын жасырады. Дегенмен, бұл әңгімелер әрқашан Кредиеннің түпнұсқа поэмасына дәл сәйкес келмейді, мысалы "Герайнт пен Энид" романында Герайнт (Эрекке қарағанда) Энидті адалдықсыздықпен күдікпен қарады.

Қолжазбалар мен басылымдар

Ерек пен Энида жеті қолжазба және түрлі фрагменттер түрінде біздің заманға дейін жетті. Бұл поэма рифмаланған жұптардағы 6878 октасиллабтан тұрады. 15 ғасырда оның прозалық нұсқасы жасалған. Алғашқы қазіргі заманғы басылымы 1856 жылы Иммануэль Беккер, ал 1890 жылы Венделин Фёрстер басып шығарған.

Әдебиеттің ата-бабалары

Виттиг оқиғаның кейбір аспектілерін Вергилийдің «Энеидасындағы» Дидо, Карфаген патшайымы мен Эней оқиғасымен салыстырды. Энида өз жақынынан айрылмайды немесе суицид жасамайды, бірақ Эрек оқиға барысында біртіндеп жетіліп өсуі мен Энейдің ұқсас дамуы арасында көптеген байланыстарды табуға болады.