Кіріспе
Фёдор Достоевскийдің "Подросток" романы – орыс жазушысы Фёдор Достоевскийдің 1875 жылы орыс әдеби журналы "Отечественные Запискиде" ай сайын бөлім-бөлім жарияланған романы. Бастапқыда Достоевский осы туындыны "Жаңжал" деп атаған. Роман Ресейде жарық көргеннен кейін үлкен жетістікке жете қоймады және көбінесе Достоевскийдің осы кезеңдегі басқа маңызды романдарымен салыстырғанда төмен деңгейде деп саналады. Дегенмен, кейбір қазіргі сыншылар оны жоғары бағалап, оның ең бағаланбаған туындыларының бірі деп есептейді.
The Adolescent (Подросток), also translated as A Raw Youth or An Accidental Family, is a novel by Russian writer Fyodor Dostoevsky, first published in monthly installments in 1875 in the Russian literary magazine Otechestvennye Zapiski. Originally, Dostoevsky had created the work under the title Discord. The novel was not considered to be a success after its publication in Russia, and it is generally thought to be not on the same level as Dostoevsky's other major novels of the period. However, some modern critics value it highly and consider it to be one of his most underestimated works.
Сюжет
Аркадий Макарович Долгорукий – бұрынғы крепостной Макар Иванович Долгорукийдің асырап алған ұлы және провинциялық дворян Андрей Петрович Версиловтың заңсыз ұлы. Жасы жеткен соң, ол ауылдан Санкт-Петербургке көшіп келеді. Версилов Аркадийдің анасы Софья Андреевнамен және заңды қызы Анна Андреевнамен бірге тұрады. Аркадийдің қолында екі маңызды хат бар. Бірінші хат, Крафт есімді танысынан алынған, Версиловтың мұрагерлікке құқығы жоқ екенін көрсетеді. Версилов сот ісіне жеңіске жетеді, бірақ кейіннен хатты қарсыласы, князь Сергей Петрович Сокольскийге тапсырып, олар ақшаны бөліседі. Алайда, князь көп ұзамай казинода ақшасын жоғалтады. Екінші хат, оның мұғалімінің әйелі Мариядан Мәскеуден келген, жас жесір Катерина Николаевна Ахмаковатоның өтініші. Ол әкесі, князь Николай Иванович Сокольскийді ақыл-есінен жаңылуына байланысты қаржылық жағынан жарамсыз деп жариялауды сұрайды. Ол екінші князь Сокольскиймен туыс емес. Бұл хат Аркадийдің күртесіне тігілген, бірақ оны оның бұрынғы мектептесі Ламберт ұрлап алады. Аркадийдің әпкесі Лиза князь Сергей Петрович Сокольскийден жүкті болады. Аркадийдің жартылай әпкесі Анна князь Николай Иванович Сокольскийге күйеуге беріледі, бірақ оның жас бәсекелесі бар. Версилов пен Аркадий екеуі де Катеринаға романдық қызығушылық танытады. Ламберт ұрланған хат пен тапаншамен Катеринаны шантаждауға тырысады, бірақ оны Версилов жерге құлатып, өзін иығына атып алады. Князь Николай қайтыс болады, ал оның қызы Катерина елден кетеді.
Кейіпкерлер
Аркадий Макарович Долгорукий – романның басты кейіпкері. Ол ескі асырап алған әкесінің атымен, Долгорукий есімін алған, бірақ Версиловтың заңсыз ұлы екенін біледі. Аркадийдің арманы – "Ротшильдке айналу" (яғни, әйгілі Ротшильдтер отбасының мүшесі сияқты зор байлыққа ие болу). Байлық іздеуде Аркадий социалистік құлсарушылармен және жас жесірмен байланысады, оның болашағы Аркадийдің жакетіне тігілген құжатқа тікелей байланысты. Макар Иванович Долгорукий – қартайған шаруа, Аркадийдің заңды әкесі. Бұрын Версиловтердің иелігінде құл болған. Ол Достоевскийдің туындыларындағы "қасиетті ақымақ" рөлін сомдайтын, құрметті, саяхатшы діншіл. Өлімі алдында Құдайға деген сүйіспеншілігін және христиандық ізгіліктерін білдіреді. Андрей Петрович Версилов – Аркадийдің биологиялық әкесі және иесіз қалған жер иегері. Оның төңірегінде түрлі дау-дамайлар, ақыл-есі салмақтан ауытққан қызбен болған қарым-қатынасы және католик екендігі туралы әңгімелер айналып жүреді. Бір кезде Версилов пен Аркадий бір қыздың махаббаты үшін бәсекелеседі. Татьяна Павловна – отбасының досы, жалғыз әйел. Оларға қаржылық және тұрмыстық жағынан көмектеседі. Анна Андреевна – Аркадийдің жартылай қарындасы, князь Николайдың келіні болуға дайындалып жатыр. Катерина Николаевна Ахмакова – жас жесір, Версилов пен Аркадийдың романтикалық қызығушылығына ие. Аркадийдің жакетіне тігілген хат оның болашағына қауіп төндіруі мүмкін. Лиза – Аркадийдің қарындасы. Князь Сергей Петровичтен жүкті болған. Князь Сергей Петрович – Аркадийдің қарындасы Лизаның күйеуі. Ол үлкен қарызға батқан. Князь Николай Иванович – қарт, осал және сезімтал адам. Катерина Николаевна – оның қызы. Мсье Ташар – Аркадийдің бұрынғы мектеп мұғалімі. Оның қатал мінезі мен Аркадийге деген құрметсіздігі кейіпкерге терең әсер қалдырған. Софья Андреевна Долгорукая – Аркадийдің анасы. Эмансипацияға дейін Версиловтің иелігінде құл болып, Макар Ивановичке үйленген. Версиловтың сүйіктісі болған, бірақ Макар Ивановичке үйленген күйінде қалған. Васин мен Крафт – Аркадийдің таныстары, олардың өміріне маңызды әсер етеді. Ламберт – Аркадийдің мектептегі әріптесі, оны қысымға ұшыратқан. Есейген соң ол шантажшыға айналған.
Тақырыптар
Роман 19 жасар Аркадий Долгорукийдің өмірін суреттейді. Романның негізгі тақырыбы – әке мен бала арасындағы қайта-қайта туындайтын қақтығыс, әсіресе идеологиялық тұрғыдан, ол 1840 жылдардағы консервативті «ескі» ойлау мен 1860 жылдардағы Ресей жастарының жаңа нигилистік көзқарасы арасындағы күресті бейнелейді. Аркадийдің замандастары Батыс немесе Еуропа мәдениетімен салыстырғанда орыс мәдениетіне өте теріс пікір білдірді. Аркадий махаббат, отбасы және қоғамдық нормалардың күрделігімен күресіп, өмірлік мәселелер мен моральдық дилеммаларға толы жолдан өтеді. Достоевский мораль, ерік бостандығы және қарқынды өзгеріп жатқан әлемде мағына іздеу тақырыптарын зерттейді. Роман – Аркадийдің ішкі жанжалдарын психологиялық тұрғыдан терең зерттеу, ал фон ретінде тұрақсыз қоғам бейнеленген. Өзінің күрделі кейіпкерлік бейнелері мен философиялық тереңдігімен «Жасөспірім» Достоевскийдің әдеби мұрасындағы адамның жағдайы мен ересек өмірге қадам басқандағы қиындықтар туралы терең ойлар ұсынатын ең маңызды туындылардың бірі саналады. Тағы бір маңызды тақырып – Аркадийдің өміріндегі «идеясын» дамытуы мен пайдалануы, бұл негізінен қоғамға (және әкесіне) қарсы университетке барудан бас тарту, ақша табу және тәуелсіз өмір сүру арқылы жасалған қарсылық, соңында зор байлыққа және билікке жеткісіз мақсат. Роман басынан бастап, Батыстың жемқорлық әсеріне қарсы жаңадан азат болған шаруалармен не істеу керектігі туралы сұрақ туындайды. Аркадийдің анасы – бұрынғы шаруа, ал Версилов – жер иесі, олардың қарым-қатынасын түсіну Аркадийдің Версилов кім екенін және анасына не істегенін білуге ұмтылуының орталық мәселесі болып табылады. Достоевскийдің романында эмансипация мәселесіне жауап беру, жаңа орыс ұлттық санасын қалыптастыру үшін шаруаларды қалай оқыту және Петр реформаларының салдарымен қалай күресуге байланысты. Роман Лев Толстойдың «Анна Каренина» романы жарық көрген кезде жазылып, бөлім-бөлім жарияланды. Достоевскийдің «кездейсоқ отбасы» туралы романы Толстойдың орыс аристократиялық отбасы туралы романынан өзгеше.
Сыншыл пікірлер
Рональд Хингли, "Орыстар мен қоғам" еңбегінің авторы және Достоевскийдің шығармаларын зерттеуші, бұл романды жаман деп есептесе, ал Ричард Певер (оның және Лариса Волохонскидің 2003 жылғы аудармасының кіріспесінде) оның құндылығын белсенді түрде қорғады. Герман Гессе романды диалог өнері, "психологиялық көріп білу қабілеті және орыс халқы туралы жеке мойындауларға толы бөлімдері" үшін бағалады. Сондай-ақ, оның ирониялық мәнері Достоевскийдің басқа романдарынан өзгеше екенін айтты.