Кіріспе

Сант-Анжело – Италиядағы Римнің 11-ші рионы, Муниципио I-де орналасқан. Көбінесе XI Сант-Анжело рионы деп жазылады, оның гербінде қызыл фонда сол қолында пальма бұтағын ұстаған періште бейнеленген. Тағы бір нұсқада періште оң қолында қылыш, сол қолында таразы ұстап тұр. Сант-Анжело – Римнің ең кішкентай рионы, Тибр аралының шығысында, Тибр өзенінің жағасында жатыр. Бұл ауданмен шектесетін риондар, солтүстіктен оңтүстікке қарай сағат тілімен: Регола, Сант-Эустахио, Пигна, Кампителли және Рипа. Сант-Анжелоның батыс шекарасы – өзен. Рионның жер бедері төмен және тегіс, ал Лунготевере салынғанға дейін өзеннің тасқынына жиі ұшыраған. Сант-Анжелоның тарихи маңызы негізінен осы жерде Рим геттосының орналасқандығымен байланысты.

Рим дәуірі: Фламиниус циркі

Ерте римдік кезеңде Сант-Анжело орналасқан аумақ Тибр аралының шығысында, Сервий қабырғаларының сыртында жатқан. Өзенді, әсіресе жаз айларында, оңай кесіп өтуге болатын бұл жердің стратегиялық маңызы зор болды. Римнің ең көне тас көпірі – Понс Эмилиус 142 ж.б.э. аяқталып, аралдан оңтүстікке қарай орналасқан. Б.з.б. 1 ғасырында аралды оң және сол жағалаулармен байланыстырған Цестий және Фабрициан көпірлері аймақтың маңыздылығын одан әрі арттырды. Аумақта Капитолий төбесі мен Форумға жақын орналасқан Фламиниус циркі орналасқан. Бұл жерде Римнің көкөніс базары – Forum Olitorium, сондай-ақ 168 ж.б.э. Гней Октавий және 146 ж.б.э. Квинт Цецилий Метелл Македониялық салған галереялар мен Геркулес Музарум, Юнона Регина, Юпитер Статор, Беллона, Аполлон Медикус, Юнона Соспита, Үміт және Садақаға арналған храмдар болды. Б.з.б. 1 ғасырында Помпей Ұлы жақын жерде әсем мәрмәр театрын және галереясын салды. Юлий Цезарь олардан басып өтуді ниеттенген, бірақ құрылысты Август аяқтады және театрын өзінің жүрегінен туған Марцеллға арнады. Ол бір уақытта 15 000 көрерменді қабылдай алатын. Л. Корнелий Балбус 13 ж.б.э. осы аумақта кішкентай театрын салды. Онда криптопортик болды, оның қалдықтары бүгінге дейін Виа делле Боттеге Оскуренің жанында көрініп тұр. Бұл кеңейтілген алаңдардың бір бөлігі Фламиниус циркі есебінен алынды, бірақ кейбіреулері бекініске айналды. Бұл өзгерістерге бірнеше фактор ықпал етті: ең алдымен, құрылыстың өлшемі мен беріктігі; содан кейін Тибрге жақындығы (готика соғысы кезінде су құбырлары қирағаннан кейін өзен қала үшін ауыз судың жалғыз көзіне айналды). Соңында, оң жағалауға қол жеткізуді бақылау мүмкіндігі – Понс Фабрициус, Цестий және Эмилиус арқылы, сол кезде Аурелиан қабырғаларының ішінде сақталған жалғыз көпірлер. Фабийлер және кейін Савеллилердің барондар отбасылары, сондай-ақ Авентиндегі Корте Савелла деп аталатын бекіністің иелері Марцеллдің театрының ішінде орналасты, ал театр мен Балбустың криптасының ішінде Стефанескилер "Алтын қамал" деп аталатын бекініс салған, ол кейін Санта-Катерина монастырына сыйға тартылды. Балық базары Рим форумының жанындағы Forum Piscarium-нан Porticus Octaviae-нің қираған жерлеріне көшірілді және 19 ғасырдың соңына дейін осы қызметін сақтап, Римдегі ең көрнекті орындардың біріне айналды. Орта ғасырларда аудан Vinea Thedemari деп аталды, ал оның солтүстік бөлігі Калькарарио деп аталды, өйткені ғасырлар бойы Рим форумдарының мәрмәрлерін өртеп, тез күйдірілген әк ("Calcàre") өндірілді. Кейіннен Sant'Angelo атаулары пайда болды, рионның ең маңызды шіркеуі – Sant'Angelo in Foro Piscium ("Балық базарындағы қасиетті періште") атынан. 770 ж. Октавия портосының пропилеясында салынған бұл шіркеу орта ғасырларда үлкен тарихи маңызға ие болды. 1347 ж. Уицэндде римдіктер Кола ди Риенцо басшылығымен Капитолийге шабуыл жасап, Рим республикасын қайта жандандыруға тырысты. Бастысы жұмысшы табына жататын адамдар тұратын аудан болғандықтан, Сант-Анжело, Регола және Рипа сияқты көршілес аудандар көптеген гильдияларды қабылдады: Санта-Катерина шіркеуінің жанында арқан өндірушілер белсенді болды, олар Crypta Balbi-нің 60 метрлік галереялы ауласында арқандарын бұрады. Ботеге Оскуре ("Қараңғы дүкендер") бойында Балбус театрының аркадалары деп аталатын тез күйдірілген әк өндірілді, ал теміршілер мен мысшылар Марцелл театрының аркадаларында өз дүкендерін ашты. Соңында, кардерлер мен шаштараздар Сан-Валентино шіркеуінің жанында жұмыс істеді, ал балық сатушылар Портико д'Оттавияның астында орналасты, онда олар балықтарды Римнің асыл отбасылары қымбатқа жалдаған мәрмәр тақташаларда сатты. Портиконың жанындағы қабырғада әлі күнге дейін мәрмәр тақтаның көшірмесі (ал түпнұсқасы Капитолий музейінде сақталады), оның ұзындығы тұтас сатылатын балықтардың ең үлкен мөлшерін көрсетеді. Ұзындығы артық балықтардың басын кесіп тастайды. Оларды консерваторларға (папалық Римнің қалалық кеңесшілері) беру керек еді, олар олардан балық сорпасын дайындады. Базардағы ең танымал іс-әрекет – балық аукционы, "коттио" деп аталатын, ол әр түнде сағат 2-ден кейін өтті. Көптеген римдіктер Рождество кешкі асы үшін қажетті балықты сатып алуға келді, ал көбінесе осы көріністі тамашалау үшін келді. Бұл Рождество мерекесінің басталуын білдірді.

Қайта өрлеу дәуірі: Серраглио делли Эбрей

Ренессанс Сант-Анджелоға 15 ғасырдың ортасында жетті. Сол кезде өз қаласына құштар римдік асыл антиквариат жинаушы Лоренцо Манили, үйінің фасадына римдік барельефтер мен латын тілінде ұзақ жазу салынған үй салды, онда ол Мәңгілік қаланың қайта жаралуын мадақтады. 16 ғасырда Савелли Марцелл театрының үстіне әдемі сарай салдырды, оны Балдассаре Перуцци салған, кейіннен Орсини отбасының меншігіне өтті. Осы уақытта рионның солтүстік жағында тағы бір күшті отбасы – Маттейлер төрт сарай тұрғызды, олар "Изола деи Маттей" ("Маттей блогы") деп аталатын тұтас блок құрады. Бұл кезеңде Костагути, Сантакроче және Серлупи сияқты басқа да ақсүйек отбасылар өздерінің резиденцияларын осы жерде салуды жөн көрді. Бірақ, Ренессанс желдері Римді шарлаған кезде, рионның тағдырын түбегейлі өзгерткен тағы бір оқиға болды: яһудилердің келуі. Римде яһудилер колониясы христиан дәуірінің басынан бері болған, бірақ сол кезде яһудилер Рипа-Гранде портының жанындағы Транстиберимде тұрған. Өзен саудасының төмендеуіне байланысты, 15 ғасырдың басында олар оң жағалаудан шығып, қалаға тарап кетті. Сол кезде Римде шамамен 2000 яһуди болды: 1200-і Сант-Анджелода (олар халықтың 80 пайызын құрады), 350-і Реголада, 200-і Рипада, ал қалғандары басқа аудандарға тарады. 14 шілдеде 1555 жылы Папа Павел IV, Контрреформацияның жақтастарының бірі, "Cum nimis absurdum" бұйрығын жариялады, онда ол яһуди қауымының барлық құқықтарын жойды және оларды қабырғамен қоршалған ауданда, Геттода қамап қойды. Гетто ішіндегі үйлердің иелері христиандар мүлікті сақтап қалуға құқылы болды, бірақ "jus gazzagà" (иемдену құқығы) арқасында олар яһудилерді шығара алмады немесе жалдау ақысын көтере алмады. Қабырғада екі қақпа болды, олар таңертең ашылып, түнде, қарашадан Пасхаға дейін күн батқаннан кейін бір сағат, ал басқа уақытта екі сағат жабылатын. Бұл аймақ трапеция пішіндес болды және онда ерекше ғимараттар болған жоқ. Бір ғана маңызды алаң – Пиацца Джудея қабырғамен екіге бөлінді. Геттодағы барлық шіркеулер салынысымен бірге бұзылды. Римдік яһудилерге тек шеберлік талап етпейтін жұмыстарға ғана рұқсат берілді, мысалы, ескі киім жинау, қолдан өткен заттар сату немесе балық сату. Олар сондай-ақ ақша берушілер де бола берді, бұл қызмет христиандардың оларға деген жеккөрушілігін күшейтті. Лотереяда олар тек төмен нөмірлерге (1-ден 30-ға дейін) және бірдей 10-дық топқа ғана ставка жасауға рұқсат алды. Егер осындай бес нөмір таңылса, римдіктер сол күні Геттода үлкен той болып жатыр дейтін. Өз аудандарынан тысқары шыққанда, еркектер сары мата ("sciamanno") киюге тиіс болды, ал әйелдер сары жамылғы (сойқаздар киетін түс) киюге тиіс болды. Жыл сайын Капитолийде раввин қала кеңесінің ("Caporione") басшысына құрмет көрсетуге тиіс болды, ал оның орнына ол раввиннің жамбасына соққы берді. Бұл "жол тастау" яһуди қауымына Римде тағы бір жыл қалуға рұқсат етілгенін білдірді. Әр сенбі күні яһуди қауымы қабырғаның сыртындағы Сан-Грегорио а Понте-Кватро-Капи кішкентай шіркеуінің алдында міндетті түрде уағыз тыңдауға мәжбүр болды. Геттоның салыну кезінде – Римнің басқа жерлері сияқты – тұщы су болған жоқ. Бірақ бірнеше жылдан кейін папалар рионда бірнеше фонтан салдырды, оның бірі Пиацца Джудеяға орнатылды. Осындай кішкентай аумақта тұратын көптеген адамдардың саны және халықтың кедейлігі қорқынышты гигиеналық жағдайға әкелді. Бұл аудан Тибр өзеніне жақын және төмен жатқандықтан, оны су жиі басып жатты. 1656 жылғы обада 4000 тұрғынның 800-і қайтыс болды. Сант-Анджело, ең кішкентай ауданы болғандықтан, Геттоның болуына байланысты ең жоғары халық тығыздығына ие болды.

Қазіргі заман

17 және 18 ғасырлар ерекше оқиғаларсыз өтті: Шіркеудің салмақ орталығы Латераннан Ватиканға және Боргоға көшкен еді, ал Капитолий тұрғын аймақ ретінде маңыздылығын жоғалтып, Кампо Марцио жазығына ұступи берді. Француз төңкерісімен жағдай қайтадан өзгере бастады. 1798 жылы Рим республикасы кезінде Гетто қақпалары ашылып, Пиацца Джудеяға «Азаттық ағашы» отырғызылды. Наполеонның құлауы яһудилердің қабырғалы ауданға міндетті түрде оралуына себеп болды. 1848 жылы Пий IX қабырғаларды бұзуға бұйрық берді, бірақ римдіктердің қарсылығынан бұл жұмыс түнгі уақытта орындалуға тиіс болды. Дегенмен, Италия 1870 жылдың 20 қыркүйегінде біріккеннен кейін ғана Римдегі яһудилер екінші сортты азаматтар деп есептелмей қалды. Италия біріккеннен кейін ауданға үлкен өзгерістер әсер етті. Өзеннің тасқынын болдырмау үшін өзен бойында үлкен қабырғалар салынды, бұл Тибрге көрініс тапқан көркем үйлердің қатарын бұзуға әкелді. Геттода еврейлер енді еркін азаматтар болғанымен, еврей қауымы әрқашан көпшілікпен толы болды, бірақ санитарлық жағдай радикалды шешімді қажет етті. 1885 жылы бүкіл аудан қиратылды, бастапқыда жоспарланған бес миллион лирадан әлдеқайда көп шығын кетті, ал Римнің жаңа Ұлы синагогасының маңында ескі ғимараттарға сәйкес келмейтін жаңа ғимараттар пайда болды. Сант-Анжелоның ескі Гетто туралы түсінік беруге болатын жалғыз бөлігі – 19 ғасырда ғана қабырғалы ауданға қосылған Виа-делла-Реджинелла көшесі. Өткен ғасырдың жиырмасыншы жылдарында Сант-Анжелоға Римнің орталығында фашистік режим бастаған үлкен бұзу жұмыстары әсер етті. 1926 жылы Марцелл театрының маңындағы аудан қиратылды, ал ескерткіш оқшауланып, қалпына келтірілді. Көптеген көркем ортағасырлық құрылыстар, көшелер мен алаңдар жоғалды, бірақ бұл жұмыс белгілі бір римдік ғибадатханаларды ашты: сол кезде археологтар Аполлон Сосиан және Беллона ғибадатханаларын қазып шығарды. Сонымен қатар, Vallati үйі мен Albergo della Catena сияқты ортағасырлық әдемі үйлер де мұқият қалпына келтірілді. Содан кейін 1940 жылы Рионның солтүстік жағында Виа-делле-Боттеге-Оскуре көшесі күрт кеңейтілді, соның салдарынан шіркеулер мен сарайлар да қиратылды. Фашистік кезеңдегі қиратулардан кейін, 1743 жылы Бенедикт XIV кезінде белгіленген рионның тарихи шекараларын өзгерту туралы шешім қабылданды. Сант-Анжело кеңейіп, жақын орналасқан Кампителли және Рипа аудандарының кіші, бірақ маңызды бөліктерін қосты. Нәтижесінде Санта-Мария-де-Кампителли және Сан-Грегорио-делла-Дивина-Пиета шіркеулері рионның құрамына кірді. Екінші дүниежүзілік соғыста Римді неміс әскерлері басып алған кезде, еврей қауымы нацилік концлагерлерге депортациядан сақталу үшін СС-ке 50 кг алтын төлеуге мәжбүр болды. 1943 жылдың 16 қазанында, құны төленгеніне қарамастан, 2091 яһуди депортацияланды, олардың көпшілігі Аушвицте қаза болды. 1944 жылдың 24 наурызында Ардеатиндегі жаппай қырғын кезінде тағы көптеген адамдар қаза тапты.

Шекаралары

Солтүстікке қарай Сант-Анжело Пигнамен (R. IX) шектеседі, одан Via delle Botteghe Oscure және Via Florida көшелері арқылы бөлінеді. Шығыс жағынан Кампителлимен (R. X) шектеседі, оның шекарасы Via d'Aracoeli, Via Margana, Piazza Margana, Via dei Delfini, Via Cavalletti, Piazza di Campitelli, Via Montanara және Via del Teatro di Marcello көшелерімен белгіленеді. Оңтүстікке қарай Рипамен (R. XII) шекаралас, шекарасы Via del Foro Olitorio, Lungotevere dei Pierleoni, Ponte Fabricio және Тибр өзені, Тибр аралының жанында, арқылы жүргізілген. Батыс жағынан Реголамен шектеседі, одан Piazza delle Cinque Scole және Via di Santa Maria del Pianto көшелері арқылы бөлінеді. Сонымен қатар Сант-Эустахиомен (R. VIII) шектеседі, оның шекарасы Via in Publicolis, Via dei Falegnami, Via di Sant'Elena және Largo Arenula көшелерімен белгіленеді.