Янош Кодолани: Өмір және шығармашылық жолы

Кіріспе

Венгр жазушысы Янош Кодолани (Kodolányi János; Телки, 13 наурыз 1899 – Будапешт, 10 тамыз 1969) – қысқа әңгімелер, драмалар, романдар және әлеуметтік-тарихи очерктер жазған венгр жазушысы. Оның есімімен Кодолани Янош аталған қолданбалы ғылымдар университеті аталды.

Проза және саясат

Ол социографиялық және ойдан шығарылған әңгімелердің авторы ретінде танылды (бастапқыда өзін радикалды солшыл деп жариялаған, мысалы, заңсыз коммунистік қозғалысқа көңіл білдірген). Оның көркем прозасы көбінесе автобиографиялық деректерге негізделген. Ол реформа іздеген халықшыл автор, ойшыл және социографиялық жазбаларында социалистік болғанымен, тәуелсіздігімен көзге түсті. Оның көптеген идеяларына марксизм мен фрейдизм әсер еткен. 1930-1945 жылдар аралығында ол мажар халқының мәңгілік ерекшеліктерін ашу мақсатымен тарихи романдарға бет бұрды. "Джулиан дос" (Frater Julian) итальян тіліне аударылды, ал оның бірнеше әңгімелері ағылшын, француз, неміс, итальян және серб тілдерінде жарияланды. Осы кезеңде ол өз көзқарастарының бір бөлігін өзгертті. Ол социализм жалқы проблемаларды емес, ғаламдық мәселелерді шеше алады деп ойлады. Ол саяси бағытын оңға қарай бұрды. Ұлтшыл газеттерге мақалалар жазды, бірақ ұлттық социализмге, фашизмге қарсы болды және Гитлерді жек көретін. Ол нацистерге қарсы күрескен Эндре Байчси Зсилиньскийдің (Тәуелсіз шаруалар партиясының парламент мүшесі) және Ласло Немет, Гюла Ильеш, Геза Фея, Зигмонд Мориц және басқалармен бірге "Халық жазушылары" (népi írók) тобына қосылды. Ол Ласло Неметтің саяси ұстанымдарымен келісті, оны "Мажарстан үшін үшінші жол" деп атады (нацизм де, коммунизм де емес). Ол фашизм және коммунизм кезеңдерінде де қуғынға ұшырады. Миклош Хорти кішінің қарсыласу кеңсесіне меморандум жазып, нацистерге қарсы қызметке қатысты, содан кейін 1944 жылы Балатонакараттядан Будапештке қашуға мәжбүр болды. Нацистер жеңілгеннен кейін буржуазиялық газеттердің бірі анти-нацистік аңшылықты бастады. Кейбір халық жазушылары (мысалы, Йозеф Эрдэли) нацистермен белгілі бір деңгейде ынтымақтастық жасады, ал басқалары (Кодолани немесе Лёринц Сабо сияқты) олармен байланысы болмаса да, осы құрлыққа ілігіп қалды. Геза Фея тұтқындалғаннан кейін Кодолани Будапешттен Печ қаласына қашуға мәжбүр болды, онда ол қауіпсіздікке ие болды, бірақ жариялануына тыйым салынды. Ол Балатонакараттядағы үйіне қайтты. Ол өзінің ең маңызды мифтік, сиқырлы реализм романдарын жазды ("Аквариус" [Vízöntő], "Жаңа аспан, жаңа жер" [Új ég, új föld], "Жанар бұта" [Égő csipkebokor], "Менмін" [Én vagyok]). Осы романдарда ол адамзаттың ұлы мифтеріне, Гилгамеш дастанына, Киелі кітапқа, Утнапиштим, Гилгамеш, Мұса, Иса және Яһуда туралы әңгімелерге қайта оралды.

He became famous as a sociographic and fictive short story writer (in his early times, he identificated himself as radical leftist, e. g. he sympathized with illegal communist movement). His prose fiction often draws on autobiographical materials. He was considered to be a populist author seeking reform in imaginative and sociographic writings, socialistic but highly independent. A great deal of his influences came from Marxism and Freudism. Between 1930 and 1945, he turned to Hungarian past as subject for historical novels, in which he seeks to discover lasting characteristics of Hungarian people. Julianus barát (Frater Julian) has been translated into Italian, and some of his short stories were published in English, French, German, Italian, and Serbian. In this time he changed some of his views. He thought that Socialism could solve global but not local problems. He oriented himself to the right side more and more. He wrote to nationalist papers, but he opposed National Socialism, Fascism and was against Hitler. He joined to the group of the anti Nazi resistant Endre Bajcsy Zsilinszky (a representative in the Parliament of the Independent Smallholders' Party) and a group of writers, the "Folk Writers" (népi írók), along with László Németh, Gyula Illyés, Géza Féja, Zsigmond Móricz and others. He agreed with the political views of László Németh, which he called "The Third Way for Hungary" (neither Nazism, nor Communism). He was both ridden during fascism and communism. By writing a memorandum to Miklós Horthy jr.'s Secession Office, he got involved into anti Nazi activities and that's why he had to escape from Balatonakarattya to Budapest in 1944. After Nazis been defeated, an anti Nazi witch hunt started by some bourgeois newspapers. Some of the folk writers (like József Erdélyi) really collaborated with Nazis more or less, but men (like Kodolányi or Lőrinc Szabó) were mired too despite they weren't related at all with them. After Géza Féja had been arrested, Kodolányi had to escape from Budapest to Pécs, where he was safer, but he was prohibited to publish anything. He retreated to his house in Balatonakarattya. He wrote his greatest mythic, magic realistic novels there (Vízöntő [Aquarius], Új ég, új föld [New sky, new land], Égő csipkebokor [Burning Bush]), Én vagyok (I am). In these novels, he found his way back to the great myths of mankind, the Epic of Gilgamesh, the Bible and the stories of Utnapishtim, Gilgamesh, Moses, Jesus and Judas.