7-ғасырда Арменияда пайда болған христиан дінінің бір саласы

Кіріспе

VII ғасырда құрылған христиан сектасы Арменияда

Паулициандық (классикалық армянша: Պաւղիկեաններ, ; , "Павлдің ізбасарлары"; араб деректері: Baylakānī, al Bayāliqa البيالقة) – ортағасырлық христиан сектасы, ол 7 ғасырда Арменияда пайда болды. Сект мүшелері Паулициандар деп аталып, өздерін "Жақсы христиандар" деп атады. Паулициандық наным-сенім туралы көп мәлімет жоқ, және әртүрлі ықпалдар болған деп саналады, соның ішінде гностицизм, маркионизм, манихейлік және бала асырап алушылық. Дегенмен, басқа ғалымдар Паулициандардың доктриналық тұрғыдан дәстүрлі христиандық реформа қозғалысы болғанын, алғашқы ағымдардың ешқайсысына қатысы болмағанын айтады. Паулициандардың негізін қалаушы – Константин есімді армян, ол қазіргі Түркиядағы Самосата маңындағы сириялық қауымнан шыққан. Сект 650 және 872 жылдар аралығында Византия империясының шекарасында, Армения мен Шығыс Анатолиядағы араб халифатымен қатар, Константинопольдегі императорлық биліктің үнемі қуғын-сүргін мен депортациялауына қарамастан гүлденді. Тракияда секта өз нанымын біраз уақыт сақтап келді, кейбір жерлерде 17-18 ғасырларға дейін, содан кейін біртіндеп басқа діндерге көшті. Олар қазіргі римо-католик банат болгарларының ата-бабалары саналады. Бұл қозғалыс ортағасырлық Еуропадағы христиандық гетеродокстық қозғалыстарға, мысалы, богомилизм мен катаризмге де әсер еткен болуы мүмкін. Немесе "Шын сенушілер", "Паулициан" деген атауды сырттан келгендер сектаға қатысты қолданды, ол сөзбе-сөз "Павлдің ізбасарлары" дегенді білдіреді. Қозғалысқа Павлдің есімі берілгені туралы пікірлер әртүрлі. Кейбір ортағасырлық византиялық және мұсылман деректері бұл сектаны Антиохияның 3-ші ғасыр епископы Павл Самосатпен байланыстырады. Бірақ бұл бөлек паулиандық сектамен қатысты болуы мүмкін, алайда қозғалысты сипаттаған ең ерте византиялық дереккөз, қозғалысқа есімін берген деп есептелетін "Самосаттың Павлы" мен атақты еретиктерді ажыратады. Тағы бір мүмкін көз – Павл армян, басқаша белгісіз Паулициандық тұлға, ол сектаны 7-ғасырдың соңында Юстиниан II-нің қуғынынан кейін Еписпариске көшіруге жетекшілік еткен.

Paulicianism (Classical Armenian: Պաւղիկեաններ, ; , "The followers of Paul"; Arab sources: Baylakānī, al Bayāliqa البيالقة) was a medieval Christian sect which originated in Armenia in the 7th century. Followers of the sect were called Paulicians and referred to themselves as Good Christians. Little is known about the Paulician faith and various influences have been suggested, including Gnosticism, Marcionism, Manichaeism and Adoptionism, with other scholars arguing that doctrinally the Paulicians were a largely conventional Christian reform movement unrelated to any of these currents. The founder of the Paulicians is traditionally held to have been an Armenian by the name of Constantine, who hailed from a Syrian community near Samosata in modern day Turkey. The sect flourished between 650 and 872 around the Byzantine Empire's frontier with the Arab Caliphate in Armenia and Eastern Anatolia, despite intermittent persecutions and deportations by the imperial authorities in Constantinople. In Thrace, the sect continued practicing their faith for some time, in some places until the 17th–18th centuries, before gradually converting to other religions and are considered to be the ancestors of the modern Roman Catholic Banat Bulgarians The movement may have also been an influence on medieval European Christian heteredox movements such as Bogomilism and Catharism. or "True Believers", The name 'Paulician' was used by outsiders to refer to the sect and literally means 'the followers of Paul'. The identity of the Paul for whom the movement was named is disputed. Certain medieval Byzantine and Muslim sources associate the sect with the 3rd century Bishop of Antioch, Paul of Samosata. This may be a conflation with the separate Paulianist sect, however, and the earliest Byzantine source to describe the movement explicitly distinguishes the "Paul of Samosata" supposed to have given the movement its name from the more famous heresiarch. Another possible source is Paul the Armenian, an otherwise obscure Paulician figure said to have led the sect in its migration to Episparis following its persecution by Justinian II at the close of the 7th century.

Шығуы мен өсімі

Көздер көрсеткендей, көптеген паулициандық көшбасшылар армян болған және сектаның негізін қалаушы Константин есімді армян болған делінеді. Депортациялар мен үздіксіз қуғын-сүргінге қарамастан, секта өсуін жалғастырды, сондай-ақ кейбір иконоборшылардың да қосылуымен дамыды. Сергий 801 жылға қарай ескі партияның басшысы Баанды ығыстырып, келесі отыз төрт жыл бойы белсенділік танытты. Оның қызметі армян Лео тарапынан жаңадан қуғын-сүргінге себеп болды. Сергий қайтыс болғаннан кейін сектаның басқаруы бірнеше көшбасшылар арасында бөлісті.

Паули мемлекетінің құрылуы

843 жылы императрица Феодора, өзінің ұлы Михаил III-нің регенті ретінде, Кіші Азияның барлық аймақтарында паулициандарға қарсы кең ауқымды қуғын-сүргін ұйымдастырды. Онда Византия Армениясындағы 100 000-ға жуық адам өмірін немесе мүлкін жоғалтты. Жаңа қуғын-сүргінге жауап ретінде көптеген паулициандар, жаңа басшылары Карбеаспен бірге, шекараны өтіп, арабтардың бақылауындағы Армения аймақтарына қашты. Мелитенэ эмирі Умар әл-Актаның қорғауымен, арабтар осы сектаға екі бекініс қала – Амара мен Тефрике салып, тәуелсіз мемлекет құруға рұқсат берді. Карбеас 863 жылы Михаил III-нің арабтарға қарсы жорығы кезінде қайтыс болды және Лалакоон шайқасы алдында Умармен бірге Малакопеяда болған болуы мүмкін. Карбеас орнына келген Хрисохер ("алтын қол") Византиямен болған соғыстарда көптеген қалаларды қиратты; 867 жылы ол Ефеске дейін жетіп, көптеген дін қызметкерлерін тұтқынға алды. 868 жылы император Василий I оларды алмастыру үшін Петрус Сицилийді жіберді. Оның паулициандар арасында тоғыз ай өткізген кезінде көптеген деректерді жинауға мүмкіндік болды, оларды ол "Манихейлердің бос және мәнсіз ересі туралы тарихы", яғни паулициандар деп те аталатын еңбегінде сақтады. Бейбітшілік туралы ұсыныстар қабылданбады, соғыс қайта жаңғырды және Хрисохер 872 немесе 878 жылы Батис-Рякс шайқасында қаза тапты.

Паулидің мемлекетін жою және орын ауыстыру

878 жылы император Василий I Кіші Азиядағы Пауликия бекіністерін (соның ішінде Тефриканы) жаулап алды, ал Пауликия мемлекетінің қырылуынан аман қалғандар көбінесе қоныс аударды. Олардың бір тобы Арменияға шығысқа қарай көшіп, 10-ғасырда пайда болған Тондракия сектасына сіңіп кетті. 17-ғасырдың соңында осы Паулициан ұрпақтары, қазір рим-католик дінін ұстанатындары, Болгариядағы Никополь маңында тұрып, Осман империясының діни қуғын-сүргініне ұшырады. Олардың сенімдеріне қатысты даулар Құдайдың мәні, Мәсіхтің мәні, сондай-ақ олардың діни рәсімдері мен литургиялық амалдарына байланысты пікір келіспеушіліктерді қамтиды.

Дуализм

Кейбір ғалымдар Паулидің сенім жүйесі дуалистік болды, қарама-қарсы екі құдайдың космологиялық жүйесі еді; қазіргі көрінетін әлемнің авторы және билеушісі – зұлым демиург; ал болашақ әлемнің Құдайы – Жақсы Рух. Он сегізінші ғасыр ғалымы Иоганн Лоренц фон Мосхайм паулициандарды манихейлер деп атауды сынады, бірақ екі ағымның да дуалистік екенін мойындады. Ол паулициандардың бірнеше мәселеде ерекшеленетінін және Мани пайғамбардың ілімін олардың қабылдамағаны сөзсіз екенін айтты. 16-18 ғасырларда Балқандағы қалған паулициандардың арасында жұмыс істеген католик миссионерлерінің хабарларында дуалистік сенімдерге ешқандай сілтеме жоқ.

Христиандық ілім

Паулициандар Иса туралы бірнеше дәстүрлі емес нанымдарды ұстанған болуы мүмкін, оның ішінде үштікке сенбеушілік (Иса Әке Құдаймен және Киелі Рухпен бірлікте мәңгілік, тең және бір жанда емес деген наным) және доцетизм (Иса тек адам болып көрінген және оның адамдық бейнесі иллюзия болған деген наным). Үштікке қарсы нанымдар Ариан христиандары мен көптеген ерте христиан секталары, мысалы, Adoptionists ұстанған. Үштікке қарсы көзқараспен байланыстыру кейде Паулициандарды сыншылар Ариандар деп атауға себеп болды. Конибир бұл қозғалыстың дуалисттік немесе гностикалық секталар емес, Армениядағы ерте Adoptionist христиандығының қалдықтары екенін де айтты. Койнбирдің теориясы, Adoptionism христиандықтың бастапқы түрі болған және кейіннен Католик шіркеуімен жойылған деген кеңірек пікірдің бір бөлігі, сол кезде күмәнмен қабылдады. Алайда, 1960 жылдары Нина Гарсоян грек және армян деректерін жан-жақты зерттеу нәтижесінде Adoptionismмен байланысты дәлелдер келтіріп, Паулициандықтардың доцетизм мен дуализм ерекшеліктерін тәуелсіз дамытқанын мәлімдеді. 2022 жылы Unitarian Christian Alliance конференциясында Атланта Библия колледжінің доценті Шон Финнеган "Ақиқат кілтін" жазған армян сектасы үштікке сенбесе де, Adoptionist Христологиясын ұстанбайды деп мәлімдеді. Adoptionist Христологиясына қарсы дәлелдер ретінде "Ақиқат кілтінің" 23-тарауындағы перзенттік тууды растау, сондай-ақ "Ақиқат кілтінің" 2, 17, 21 және 22-тарауындағы "жалғыз туған" фразасын қолдану жатады.

Дін салт-дәстүрлері, іс-әрекеттері және жазба орындарына көзқарастары

Паулициандардың православие христиандық Киелі кітабынан өзгеше киелі мәтіндер жинағы болған деген қауесет тараған. Византиялық ғалымдар бұл сектаның төрт Евангелияны (әсіресе Лұқаның Евангелиясын) қабылдағанын айтқан; 18 ғасырда көшірілген, Пауликийлік немесе Тондракийлік "Ақиқат кілті" атты еңбекте Ескі Келісім, Крещение, Тауба және Евхаристия толығымен қабылданған. Жаңа заманғы католиктердің Балқандағы паулициандар туралы хабарларында олар бейнелерге және Крестке табынудан бас тартып, Крещение рәсімінде судың орнына от қолданған және дін қызметкерлері туралы қарапайым түсінікке ие болғандығы айтылады. Католик дініне өткенге дейін, аймақтағы паулициандардың отпен Крещение жасау амалы замандас ағылшын дипломаты Пол Рыко арқылы расталған.