Кіріспе

Жұбайлардың күйеуінің ата-анасының үйіне жақын тұратын әлеуметтік жүйе. Әлеуметтік антропологияда патрилокалды тұру немесе патрилокалдық, сондай-ақ вирилокалды тұру немесе вирилокалдық терминдері, күйеуінің ата-анасымен бірге немесе олардың жанында тұратын некелі жұбайлардың әлеуметтік жүйесін білдіреді. Орналасу ұғымы ауыл, қала немесе ру аумағы сияқты кеңірек аймаққа да қатысты болуы мүмкін. Этнографиялық тұрғыдан сипатталған әлемдегі қазіргі заманғы адам мәдениеттерінің шамамен 70 пайызында осы практика кездеседі. Испаниядағы неандертальдықтар мен Африкадағы ежелгі гоминидтердің қалдықтарында патрилокалдылыққа қатысты археологиялық дәлелдер де табылды.

Сипаттама

Патрилокалды қоғамда ер адам үйленген кезде, оның әйелі оның әкесінің үйіне немесе шаңырағына қосылып, балаларын тәрбиелейді. Осы балалар да сондай үлгіні ұстанады. Ұлдар отбасында қалады, ал қыздар күйеулерінің отбасына көшіп барады. Патрилокалды тұрғылықтағы отбасылар әдетте, үй шаруашылығының көздеріне бірлескен меншік құқығын қабылдайды. Шаруашылықты ең үлкен мүше басқарады, ол басқа мүшелердің еңбегін де үйлестіреді. Матрилокалды тұрғылықты жер патрилокалды тұрғылықты жерге қарама-қарсы деп қарастыруға болады. Некеден кейінгі тұрғылықты жерді түсіндіретін алғашқы теориялар (мысалы, Льюис Генри Морган, Эдвард Тайлор немесе Джордж Питер Мёрдок) оны жыныстық еңбек бөлінісімен байланыстырды. Алайда, бүгінгі күнге дейін әлемдік үлгілерді қолдана отырып жасалған осы гипотезаның мәдени аралық сынақтары осы екі фактор арасындағы маңызды байланысты таба алмады. Дегенмен, Коротаевтың сынақтары әйелдердің күнкөріске қосқан үлесінің матрилокалды (патрилокалды емес) тұрғылықты жермен айтарлықтай байланысты екенін көрсетеді; бірақ, бұл байланыстың үстін жалпы полигиния факторы жабады. Әйелдердің күнкөріске қосқан үлесі артқанда матрилокалды тұрғылыққа бейімділік күшейеді, бірақ сонымен бірге матрилокалдылықты жоятын және әлеуметтік жүйені патрилокалдылыққа итеретін полигинияға (қарындас емес) да бейімділік туады. Егер бұл полигиния факторын бақылауға алса (мысалы, көп регрессиялық модель арқылы), еңбек бөлінісі некеден кейінгі тұрғылықты жердің маңызды көрсеткіші болып шығады. Осылайша, Мёрдоктың жыныстық еңбек бөлінісі мен некеден кейінгі тұрғылықты жер арасындағы қатынастарға қатысты болжамдары негізінен дұрыс болды, бірақ Коротаев көрсеткендей, осы екі фактор тобы арасындағы нақты қатынастар ол күткеннен де күрделірек.

Тілдік іздер

Кейбір славян тілдерінде некеге тұру етістіктері патрилокалдылықты көрсетеді. Поляк тілінде әйел үйленгенде қолданылатын етістік – wyjść za mąż, ал орыс тілінде – выйти замуж (vyjti zamuzh). Екеуі де сөзбе-сөз "еркектің артынан шығу" дегенді білдіреді. Қарама-қарсылығы, поляк тілінде ер адам жай ғана żenić się дейді, ал орыс тілінде – жениться, екеуі де "өзін әйелге иелену" мағынасын береді. (Синонимдік тіркес: wziąć kobietę za żonę/взять в жёны, "әйелді әйел ретінде алу"). Венгр тіліндегі некеге қатысты етістіктер де патрилокалдылықты көрсетеді. Әйел үйленгенде férjhez menni деп айтылады, бұл сөзбе-сөз "еркекке қарай [туған үйден] кету" дегенді білдіреді. Дегенмен, házasodni және megházasodni, яғни "өзін үйлендіру", сондай-ақ összeházasodni "бірге үйлендіру" етістіктерін ерлер мен әйелдер екеуі де қолдана алады. Сол сияқты, испан тіліндегі "үйлену" деген мағынаны білдіретін casarse сөзі жынысқа қатысты бейтарап және сөзбе-сөз "өзін үйлендіру" (испан тіліндегі casa, "үй" сөзінен) дегенді білдіреді. "Тұрмысқа шыққан жұбайлар" – una pareja casada, яғни "үйленген жұп" деп аударылады. Шындығында, көптеген еуропалық тілдерде, соның ішінде ағылшын тілінде "үйлену" етістігінің түбі прото-индоевропалық *mari сөзінен, жас әйелге *mari арқылы көмектесуден шыққан болуы мүмкін.

Неандертальдар мен ертедегі адамзаттың

Бұл тәжірибе кейбір неандертальдықтарда да кең таралған деп есептеледі. 2010 жылы Испанияда табылған 49 мың жылдық қабірде бір-бірімен туыс үш еркек және бір-бірімен байланысы жоқ үш әйел болған, бұл олардың еркектердің әйелдері болғанын көрсетеді. 2011 жылы тістердегі стронций изотоптарының қатынасын қолдана отырып жасалған зерттеу, шамамен 2 миллион жыл бұрын Оңтүстік Африкадағы австралопитектер мен парантроптар тобында әйелдердің ерлерге қарағанда туған жерлерінен алысқа қоныс аударғанын көрсетті. 2022 жылы Оңтүстік Сібірдің Алтай тауларындағы екі орта палеолиттік орнынан – Чагырская үңгірінен 11 және Окладников үңгірінен 2 – алынған 13 неандертальдің деректері зерттелді. Зерттеушілер аналар балаларына беріп отыратын митохондриялық ДНК-ны әкелерден берілетін Y-хромосомаларымен салыстырды. Митохондриялық ДНК-дағы генетикалық әртүрлілік жоғары екені анықталды, бұл әйелдердің ерлерге қарағанда бір қауымнан екіншісіне жиірек көшіп отырғанын, мүмкін, жұбайын таңдағанда осылай болғанын көрсетеді.