Кіріспе

Түпкiлiктi америкалық мәдениет Чинча мәдениеті (немесе Ика Чинча мәдениеті) Перудің оңтүстік батысындағы Тынық мұхит маңындағы Перу халқының мәдениеті болды. Чинча патшалығы мен оның мәдениеті Келесі аралық кезеңнің соңында (900-1450 жж.) өркендеді, ол Колумбқа дейінгі Перудің аймақтық мемлекеттер кезеңі деп те аталады. Олар 1480 жылы Инка империясының құрамына кірді. Олар теңіз саудасында танымал болған және кең, құнарлы аңғарда өмір сүрген. Ла Сентинела - Чиньчамен байланысты археологиялық қираған жер. Ол қазіргі Чинча-Альта қаласының маңында орналасқан. 1532 жылы Перуді Испания жаулап алғаннан кейін, чинчалар бірнеше онжылдықта халық ретінде жоғалып кетті. Олар еуропалық аурулардан және испандықтардың басып алуына байланысты саяси хаостан көптеп қайтыс болды. Чинчалар өздерінің атын Чинчайсуо аймағына, Чинча аралдарына, чинчила (сөзбе-сөз "кішкентай Чинча") деп аталатын жануарға және Чинча-Альта қаласына берді. "Чинчай" немесе "Чинча" деген сөз кечуа тілінде "Оцелот" дегенді білдіреді. Чинчалар - кечуа халқына туысқан этностық топ.

Орнату

Чинча - Перудің Тынық мұхит жағалауындағы ең үлкен аңғарлардың бірі. Бұл аңғар Перудің Лима қаласының оңтүстігінде орналасқан. Шөл даланың айналасында жаңбыр жаумайды, бірақ Анд тауларынан ағып түсетін Чинча өзені жағалау бойымен солтүстікке қарай оңтүстікке қарай үшбұрышты пішіндес кең аңғарға су құяды. Жердің жартысы қазіргі аңғарда өңделеді, ал Колумбияға дейінгі дәуірде өңделетін жерлер одан да аз болған жоқ. Піско өзені аңғары оңтүстікке қарай орналасқан және көлемі ұқсас.

Чинчаға дейінгі кезең

Адамдар Перу жағалауында кем дегенде 10 мың жыл бойы өмір сүрген. Алғашқы қоныстанушылар, бәлкім, балықшылар болған, олар Гумбольдт ағысының бай теңіз ресурстарын пайдаланған. Өзен аңғарларында суландыру шаруашылығы кейін дамыды. Чиньча аңғарында алғашқы қоныстанған қауымдар шамамен б.з.д. Кейіннен, біздің заманымыздан 100 жылдан 800 жылға дейін Чинча аңғарына Ика Наска мәдениеті әсер етті. Чинча аңғарына да әсер етілген, мүмкін, шамамен 500 жылдан 1000 жылға дейін Вари империясының бақылауында болған. 9-10 ғасырлар аралығында жағалау тұрғындарының өмір салты мен мәдениетінде өзгеріс болды, жағалау аймағында әртүрлі техникалар мен стилдер пайда болды. Кейбір ғалымдар бұл өзгеріс белгісіз шығу тегінің көшіп-қону толқынының нәтижесі болды деп мәлімдейді, бұл мәдениетті "Пре-Чинча" мәдениеті деп атайды. Бастапқы пре-Чинча мәдениеті балық аулау мен қабыршақ жинаумен байланысты.

Шыңғыс дәуірі

XI ғасырда қытайлықтар деп аталатын өркендеген және соғысқа бейім мәдениет пайда болды. Чинчалар сәулет, ауыл шаруашылығы және суару жүйелерін дамытты. Чинча мәдениеті бүкіл аңғарға үстемдік етті. Чинчалар ягуар құдайына табынып, өздерін ягуарлардан тараған деп санайды, оларға соғыс және үстемдік құмарлықтарын берді. Чинчалар өлі құстар мен гуаномен егістіктерді тыңайтады, ал бұл білім кейінгі халықтарға берілді. Чинча саудагерлері жер арқылы сауда жолдарын ұстап, Каллао (Альтиплано) мен Кускоға дейін жүк таситын аңдар ретінде пайдаланылатын камелидтер үйірлерін ұстады. Сонымен қатар, Чинча теңізшілікті үйренді; және жаңа технологиялар, мысалы, бальза бүркемесімен сал жасау, үлкен жүкпен қатар жиырма адамды тасымалдауға қабілетті ең үлкені және желкенді пайдалану, Американың Колумбқа дейінгі дәуірінде Эквадор мен Перудің кейбір мәдениеттері ғана білген; Чинчаға кең теңіз сауда жолдары болуына мүмкіндік берді және мүмкін, Орталық Америкаға дейін қайықпен (сал) саяхаттаған. Чинча теңізінде жүретін "саудагерлер" олар үшін Чундри деп аталатын жұлдызға табынып, оны навигация үшін қолданған болуы мүмкін. Ла Сентинеланың Чинча қираған жері Перудегі археологтар зерттеген алғашқы археологиялық орындардың бірі болды. Бұл жердің аумағы 700-ден астам жерді алып жатыр және екі үлкен пирамидадан тұрады, Ла Сентинела және Тамбо-де-Мора, олар қыш таспен салынған және Чинча халқының басшыларының мекендері ретінде қызмет етті. Айналасындағы тұрғын үй ауданы күміс, тоқыма, ағаш және керамика қолөнершілерін орналастырды, бірақ Колумбияға дейінгі көптеген монументалды археологиялық орындар сияқты, Ла Сентинеланың негізгі мақсаты тұрғын үй немесе коммерциялық емес, рәсімдік болған. Ла-Сентинеладан Анд дәстүріне сай, тура сызықпен өтетін жолдар желісі таралған. Жолдар әлі де көрінеді. Жолдар ла Сентинеланың шығысы мен оңтүстігіне созылып, шеттегі салтанатты орталықтарға әкелді, сондай-ақ тауарлардың оңтүстікке қарай Паракас аңғарына және Ла Сентинеладан ішкі жерлерге қарай көтерілетін Анд тауларының биік жерлеріне тасымалдануын жеңілдетті. Испанияның ертедегі бір жылнамасына сай, Чинчаның халқы 30 000 отбасынан құралған, олардың ішінде 12 000 шаруа, 10 000 балықшы және 6 000 саудагер болған. Сандар 100 000-нан астам адам тұратын, Синчаның бақылауында, бұл аймақ Синча аңғарының өзінен де үлкен. Халықтың балықшылар мен саудагерлердің санынан көп болуы Чинча штатының коммерциялық табиғатын және олардың экономикасы үшін теңіздің маңыздылығын көрсетеді. Испан дереккөздеріне сәйкес, Чиньчалар, Химор және басқа да Анд мәдениеттері сияқты, сауда үшін ақшаны қолданған болуы мүмкін, бірақ испан хроникашылары сауда нысандарында қолданылатын мыс бұйымдарын валюта деп қате түсінген болуы мүмкін, өйткені мыстың өзі айырбастау тауарлары болған.

Чинча мен инкалар

XVI ғасырдағы бірнеше испандар Перудің жергілікті хабаршыларынан Чинча тарихын жазған. Бұл жазбалар бір-біріне қайшы келетін болса да, Чинча тарихының негізгі тұстарын түсінуге болады. Педро Сиеза де Леон Чинчаны "көптеген жергілікті тұрғындар қорқатындай, ежелгі заманда ғажайып әрі ұлы деп саналған үлкен провинция" деп сипаттады. Чинчалар Перудің жағалауында және Анд тауларында шамамен сол уақытта кеңейіп, Инкалар өз империясын 14 және 15 ғасырларда құрды. Чинчалар, мүмкін, Ла Сентинеланың жанында, Чинчайкамак деп аталатын бай және беделді оракулды басқаратын, ол Чинчалар мен басқалардан садақа жинаған, бұл байлықтың артылуын білдіреді. Чинчалар теңіз саудасымен танымал болды. Педро Писарроның айтуынша, Атауальпа Чинча билеушісі 100 000 теңізге жүретін салдарды басқаратын деп мәлімдеді, бұл күмәнсіз, бірақ Чинча мен сауданың маңыздылығын көрсетеді. Бальсалық сал арқылы Тынық мұхит жағалауында Оңтүстік Колумбиядан Солтүстік Чилиге дейін, мүмкін Мексикаға дейін саяхат жасау ұзақ уақыт бойы қалыптасқан тәжірибе болды, сауда негізінен алтын мен күміс сияқты сәнді бұйымдар мен рәсімдік маңыздылықпен айналысты. Кейбір сарапшылар қытайлықтар осы теңіз саудасының басым бөлігін тек XV ғасырдың аяғында ғана өз ықпалына ие болды деп санайды. Инкалар шамамен 1470 жылы Перудің солтүстігіндегі Чиму экономикасын басып алып, бөлшектеді және сауданы Чинчаға берді, оның орналасқан жері Инканың отанынан алыс емес, биік таулы аймақтарда Чинчаны ыңғайлы орынға айналдырды. Бальзаның жағажайлар үшін ағаш бұталары мен Спондилус пен Стромбус қабықтарының қайнар көзі солтүстікке қарай орналасқан Эквадорда болды. Инкалардың Чиньча патшалығына алғашқы экспедициясын генерал Капак Юпанки басқарды, оның ағасы император Пачакутидің (1438-71 жылдары билік еткен) билігі астында. Кейбір деректерге сәйкес, бұл жаулап алу емес, достық қарым-қатынас орнату әрекеті болды, Чинчаға келгеннен кейін, Капак Юпанки Кусконың үстемдігін қабылдаудан басқа ештеңе қаламайтынын айтты және Инканың ғажайыптығын көрсету үшін Чинча куракасына сыйлықтар берді. Чинчалар инкаларды танып, өздерінің билігінде бейбіт өмір сүруді жалғастырды. Келесі император Топа Инка Юпанки (1471-93 ж. билік жүргізді) Чинча патшалығын империяға шын мәнінде аумақтық қосылды, бірақ Чинча билеушілері саяси және экономикалық автономияны және дәстүрлі басшылығын сақтады. Чинча патшасы Инка императорының сарайына жыл сайын бірнеше ай уақыт жұмсауы керек еді, бірақ оған ең жоғары инка дворяндарының құрметтері берілді. Чиньчаның әміршісі испандықтармен кездесуде атауальпаның ертегіндегі жалғыз адам болды. Инка мәдениетінде сапа инкасының алдында балабақшаны пайдалану ерекше құрметке ие болды. Чинча инкалар арасындағы азаматтық соғыста Атауальпаның жақтастарын қолдаған болуы мүмкін. Атауальпа Чинчаның иесі оның досы және төменгі жерлердің ең ұлы иесі екенін айтқан. Чинча иегін Франсиско Писарромен кездесуде байлығын көрсеткені үшін бастапқыда Атауальпа деп қате қабылдады, содан кейін 1532 жылы император Атауальпа испандықтар тұтқындаған Кахамарка шайқасында қаза тапты.

Испания билігі

Испандықтар алғаш рет 1534 жылы Чинча аңғарында пайда болды, ал 1542 жылы Доминикан Рим-католик миссиясы құрылды. Испандықтардың келуімен Чинча халқының саны күрт төмендеді, көбінесе еуропалық аурулар мен саяси ахуалға байланысты. Демографтар Испанияның 85 жыл ішінде халықтың 99 пайызға азаюын болжаған. Чинча ешқашан бұрынғы беделін қайтадан иеленбеді.

Басқа оқу

Касерес Македо, Жюсто. Перудің испандыққа дейінгі мәдениеттері. Перу табиғи тарих мұражайы, 1985. Ростоворовский де Диз Кансеко, Мария. Инка патшалығының тарихы. Кембридж университетінің баспасы, 1999.