Кіріспе

Ұлыбритания үкіметі

Королева Елизавета II 1964 жылғы 16 қазанда Харольд Уилсонды Ұлыбританияның премьер-министрі етіп тағайындады, ол 1964-1966 жылдар аралығында шамалы көпшілікпен билік еткен лейбористік үкімет – алғашқы Уилсон министрлігін құрды. Өкілдер палатасында жұмыс істейтін көпшілікті қамтамасыз ету үшін Уилсон 1966 жылғы 31 наурызда жаңа сайлау шақырып, одан кейін төрт жыл бойы, 1970 жылға дейін билік еткен екінші Уилсон министрлігін құрды.

Құрылу

1964 жылғы жалпы сайлауда Лейбористер партиясы төрт мандатпен жеңіске жетті. Профумо ісі бұрынғы консервативтік үкіметке ауыр соққы берді, нәтижесінде Алек Дуглас Хоумның премьер-министрлігі 363 күнге ғана созылды. Уилсонның шағын көпшілігі осы Парламент кезеңінде тиімсіздікке алып келді, және 1966 жылы тағы бір сайлау өтті, оның нәтижесінде 96 мандатты көпшілік және Уилсон үкіметінің жалғасуы қамтамасыз етілді.

Әлеуметтік мәселелер

Вильсонның үкіметтегі алғашқы кезеңінде парламентте бірқатар либералдық әлеуметтік реформалар қабылданды. Олардың ішінде өлім жазасын дерлік толық жою, ерлер арасындағы жеке жыныстық қатынасты қылмыстан босату, аборт заңнамасын либералдау және театр цензурасын жою болды. 1969 жылғы Ажырасу туралы реформалық заң Парламентте қабылданды (және 1971 жылы күшіне енді). Мұндай реформалар көбінесе жеке мүшелер ұсынған заң жобалары арқылы, «еркін дауыс беру» қағидасына сәйкес жүзеге асырылды, бірақ 1966 жылдан кейін Лейбористердің көпшілігі бұрынғы парламенттерге қарағанда мұндай өзгерістерге көбірек ұмтылды. Вильсон мәдени тұрғыдан провинциялық, дәстүрге бағынбаған ортадан шыққан және ол осы күн тәртібінің көп бөлігіне айқын ынта-ықылас танытпады (кейбіреулер оны «еркіндікке толы қоғаммен» байланыстырды), бірақ реформалық ахуал Рой Дженкинс Ішкі істер министрі қызмет еткен кезеңде ерекше қолдау тапты. Сайлау құқығы да 1969 жылы дауыс беру жасын жиырма бірден он сегізге дейін төмендету арқылы кеңейтілді. Вильсонның 1966–1970 жылдардағы мерзімінде Ұлыбританияға иммиграция деңгейіне байланысты халықтың алаңдаушылығы артты. Бұл мәселе консерватор саясаткер Инох Пауэллдің «Қан өзендері» атты танымал сөйлемі арқылы саяси деңгейде айқын болды, ол иммиграцияның қауіпті екенін ескертті, нәтижесінде Пауэлл көлеңкелік кабинеттен шеттетілді. Вильсонның үкіметі екі жолмен жұмыс істеді. Расистік дискриминацияны айыптаған (және оны қылмыс деп жариялау үшін заң қабылдаған) Вильсонның ішкі істер министрі Джеймс Каллахан Ұлыбританияға иммиграция құқығына маңызды жаңа шектеулер енгізді.

Білім

Білім беру Вильсонның буыны үшін ерекше маңызға ие болды, себебі ол жұмысшы топтан шыққан балаларға мүмкіндіктер ашып, Ұлыбританияға ғылыми жетістіктердің әлеуетті пайдасын пайдалануға жол ашты. Вильсонның алғашқы үкіметі кезінде, британ тарихында алғаш рет, қорғанысқа қарағанда білім беруге көбірек қаржы бөлінді. Вильсон Роббинс есебінің ұсыныстарына сәйкес, жаңа университеттерді қарқынды түрде құруды жалғастырды, бұл Лейбористер билікке келген кезде басталған екіпартиялық саясат еді. Кезеңнің экономикалық қиындықтары үшінші деңгейлі білім беру жүйесін қажетті ресурстардан айырды. Дегенмен, университеттерді кеңейту маңызды саясат болып қала берді. Бір ерекше жайт – әйелдердің университет біліміне алғаш рет көптеп қабылдануы. Жалпы алғанда, жоғары білім берудің көлемі айтарлықтай ұлғайып, университет емес секторға айқын басымдық берілді. Вильсонның 1964-1970 жылдар аралығындағы қызмет кезеңінде, университеттер толыққанды ұсынылмаған кәсіби бағытталған курстарды ұсыну үшін шамамен 30 политехникалық институт құрылды. Сонымен қатар, студенттердің қатысу деңгейі 5%-дан 10%-ға дейін артты. Билікке келгеннен кейін бір жыл ішінде үкімет мұғалімдердің жалақысын 13%-ға арттырды және үйленген мұғалімдерді мектепке қайта оралуға көндіру үшін үлкен жарнамалық науқанға жұмсалған қаражатты үш есеге көбейтті. Мектеп ғимараттарына жұмсалған шығындар да, мұғалімдерді даярлау саны да артты. Вильсон ашық университеттің тұжырымын ұстанғаны үшін де құрметке лайық, ол жоғары білім алу мүмкіндігінен айырылған ересектерге жартылай оқу және қашықтықтан оқыту арқылы екінші мүмкіндік берді. Оның саяси міндеттемесі Аттли кабинетінен отставкаға шыққанда Вильсонға қосылған Лейбористік солшылдардың харизматикалық көшбасшысы Анеурин Беванның жесірі Дженни Лиге осы жобаны іске асыру жауапкершілігін жүктеуді қамтыды. Ашық университет жазғы мектептер, пошта арқылы оқу және теледидар бағдарламалары арқылы жұмыс істеді. 1981 жылға қарай 45 000 студент Ашық университет арқылы диплом алды. Үкімет тарапынан адамдарды өздеріне тиесілі әлеуметтік жәрдемақы алуға шақыру үшін де науқандар ұйымдастырылды. Мысалы, үкімет жүргізген жарнамалық науқан мектепте тегін тамақтануға құқылы балалардың үлесін арттырды. Сонымен қатар, тегін мектепте тамақтанатын балалардың саны 1970 жылға қарай 300 000-нан 600 000-ға дейін өсті, ал ересектерге білім беру шаралары кеңейтілді. Вильсонның орта білім беру саласындағы жетістіктеріне қатысты пікірлер қарама-қайшы. Толыққанды сипаттамасы «Англиядағы білім беру» мақаласында келтірілген. Мұның екі себебі бар. 1944 жылғы Білім беру заңынан кейін «дарынды» балалардың шағын бөлігі үшін академиялық бағытталған грамматикалық мектептердің үш тармақты жүйесіне, ал балалардың көпшілігі үшін техникалық және жаңа үлгідегі орта мектептерге наразылық туды. 11 жастағы емтиханның таңдау принципін жою және балалардың барлық деңгейіне қызмет ететін жалпы білім беретін мектептерге ауысу үшін қысым күшейді (қараңыз «Грамматикалық мектептер туралы пікірталастар» мақаласы). Жалпы білім беру Лейбористік партияның саясатына айналды. 1966 жылдан 1970 жылға дейін жалпы білім беретін мектептердегі балалардың үлесі шамамен 10%-дан 30%-дан астамға дейін өсті. Бастауыш мектептерде «балаға бағытталған» немесе жеке оқытуға қарай ұмтылыс байқалды, бұл 1967 жылғы Плоуден есебінде білім беру жүйесін жақсарту туралы ұсынылған ұсыныстарға сәйкес келеді. Политехникалық институттар 1965 жылы технология, өнер және коммерция колледждері сияқты қолданыстағы мекемелерді біріктіру арқылы құрылды. Сол жылы орта білім беру сертификатына (CSE) жететін, орташа интеллектісі бар балаларға арналған жаңа сыртқы емтихан да енгізілді. Сонымен қатар, жоғары білім беру курстары бұрынғы консервативтік үкіметке қарағанда әлдеқайда қарқынды түрде кеңейтілді. 1967 жылғы «Мұғалімдерді даярлау ережелері» (Англия мен Уэльс) мұғалімдерді даярлауға түскен студенттерге гранттар төлеуді қарастырды. 1967 жылғы «Мектеп үй-жайлары (жалпы талаптар мен стандарттар) (Шотландия) ережелерінде» оқу орындары, ойын алаңдары және мектептер үшін ең төменгі стандарттар белгіленді, сондай-ақ «асхана үй-жайлары, дәретхана және жуу орындары және қызметкерлерге арналған» стандарттар белгіленді. Сонымен қатар, 1970 жылғы наурыздағы «Білім беру (мектеп сүті) туралы» заң «мектеп сүтін тегін беруді орта мектептердің кіші сыныптарының оқушыларына да кеңейтті», олар 1968 жылғы «Мемлекеттік шығыстар және түсімдер туралы» заңның 3-бабы бойынша «мектеп сүтінен» айырылған еді. Лейбористер жергілікті билік органдарын грамматикалық мектептерді жалпы білім беретін мектептерге айналдыруға итермеледі. Айналдыру келесі консервативтік Хит үкіметі кезінде де ірі көлемде жалғасты, бірақ мемлекеттік хатшы Маргарет Тэтчер жергілікті үкіметтерді айналдыруға міндеттеуді тоқтатты. Вильсонның алғашқы үкіметі кезінде туындаған маңызды дау – үкімет мектепті бітіру жасын 16-ға көтеру туралы ұзақ уақыттан бері созылып келе жатқан уәдесін орындай алмайтыны туралы шешім болды, себебі инфрақұрылымға, мысалы, қосымша сыныптар мен мұғалімдерге инвестициялар қажет болды. Ли баронесса наразылық білдіріп отставкаға кесуді қарастырды, бірақ партия бірлігін сақтау үшін бұл қадамнан тартынды. Бұл өзгеріні Хит үкіметі кезінде Тэтчер жүзеге асырды. Балалар бақшасы білімін жақсартуға да әрекеттер жасалды. 1960 жылы ақшаны үнемдеу мақсатында консервативтік үкімет балалар бақшасы білімін кеңейтуге тыйым салатын циркуляр шығарды. Бұл шектеу 1964 жылғы шілде сайлауы алдында сәл жеңілдетілді, онда жергілікті билік органдарына «үйленген әйелдерді оқытуға оралуға мүмкіндік беретін жағдайда» орындар ұсынуға рұқсат берілді. 1965 жылы Лейбористтік үкімет одан әрі жеңілдету шараларын қабылдады, бұл жергілікті билік органдарына «бірінші кезекте берілетін мұғалімдерге қосымша орындар ұсынылған жағдайда» кеңейтуге рұқсат берді. Дегенмен, 1965 жылы 222 000-нан 1969 жылы 239 000-ға дейін мемлекеттік балалар бақшаларында, бастауыш және арнайы мектептердегі бес жасқа дейінгі балалардың саны сәл ғана өсті, сонымен қатар балаларға кеңес беру қызметтері міндетті болды. 1967 жылы Вильсонның үкіметі келесі екі жыл ішінде «Білім беруді дамыту артықшылық аландарына» басты назар аудара отырып, 16 миллион фунт стерлинг жұмсауға шешім қабылдады. Екі жыл ішінде үкімет 572 бастауыш мектептегі «өте қиын» жағдайлардағы мұғалімдерге қосымша үстеме төлемдер беріп, Білім беруді дамыту артықшылық аландарына 16 миллион фунт стерлинг бөлді. Мұғалімдермен келіссөздерден кейін осы қаражаттың 400 000 фунт стерлингі «өте қиын» мектептерде жұмыс істеген мұғалімдерге жылына 75 фунт стерлинг қосымша төлем беруге бөлінді, олардың саны 570 мектепті құрады. 16 жасқа толғаннан кейін мектепте оқуды жалғастыратын студенттердің саны да ұқсас түрде өсті, ал студенттер саны жыл сайын 10%-дан астамға өсті. Оқушы-мұғалім арақатынасы да тұрақты түрде төмендетілді. Вильсонның бірінші үкіметінің білім беру саясатының нәтижесінде жұмысшы топтан шыққан балаларға мүмкіндіктер жақсартылды, ал 1970 жылы білім беруге қол жеткізу 1964 жылғыдан гөрі кеңейтілді. Мемлекеттік тұрғын үйлердің үлесі жалпы санының 42%-дан 50%-ға дейін өсті, ал салынған мемлекеттік үйлердің саны 1964 жылы 119 000-нан 1965 жылы 133 000-ға және 1966 жылы 142 000-ға дейін тұрақты түрде өсті, олардың көп бөлігі қалалар мен ірі қалаларда салынған көп қабатты үйлер еді. 1960 жылдары қалалық ағын үшін бірнеше жаңа қалалар құрылды, атап айтқанда, Шропширдегі Телфорд (негізінен Бирмингем және Вулверхэмптонның бұрынғы тұрғындарымен қоныстандырылған) және Бакингхэмширдегі Милтон-Кейнс (Лондондық ағын үшін). Бірнеше қалалар да қалалық ағынды қабылдау үшін кеңейтілді, ең танымал мысалы Ливерпуль және Манчестерден Варрингтон қаласына көшіп келген отбасылар, ол екі қаланың арасында орналасқан. Бирмингемнен келген көптеген отбасылар да қаланың оңтүстігіндегі Уорвикширдегі кеңейіп жатқан қалаға бірнеше шақырым қашықтықта қоныстанды.

Қалалық жаңғыру

Түрлі шаралар қалалық аудандардағы әлеуметтік-экономикалық жағдайды жақсарту үшін енгізілді. 1966 жылғы Жергілікті өкімет туралы заңның 11-тармағы жергілікті билік органдарына Ұлттар Достастығынан келген иммигранттардың ерекше қажеттіліктерін қанағаттандыру үшін қосымша штаттық бірліктерді жұмысқа алуға гранттар алуға мүмкіндік берді, соның арқасында қалалық тұрмыстық жағдайлардың нашарлығы жеңілді. Қалалық көмек бағдарламасын ұсына отырып, сол кездегі Ішкі істер министрі Джеймс Каллаган заңның мақсаты – «қалаларымыз бен кенттеріміздің ең кедей және тығыз қоныстанған бөліктерінде тұратын азаматтарымызға күтім көрсету» екенін мәлімдеді. Бұл заң осы аймақтарды қамшитын құлдырауды тоқтатуға және кері қайтаруға бағытталған. «Мұқтаждық пен кедейліктің қабілетсіз батпағы бар», – деді ол, сонымен қатар жергілікті қызметтерді жақсартуды да мақсат етті. Келесі жылдары осы зерттеу-іс-шара жобалары қалалық кедейліктің себептері туралы қалыптасқан көзқарастарға күшті сын бағасын берді, мұндай аудандардағы кедейліктің тамыры қалалық саяси экономикадағы өзгерістерге, мысалы, жеке капиталдың шығуына (өндіріс саласының құлдырауымен сипатталатын) байланысты екенін дәлелдеді. Қоғамдық даму жобалары арнайы құрылған жергілікті әлеуметтік жұмыскерлер командаларының ынтымақтастығын қамтыды, оларға полиция қызметкерлері және жастармен жұмыс істейтін мамандар сияқты жартылай штаттан жұмыс істейтіндер көмек көрсетті. Бұл топтарға (олардың іс-қимыл зерттеу топтары бақылап отырды) берілген міндет – таңдалған аудандардағы әлеуметтік қызметтерге қолдау көрсетуге қаншалықты нақты сұраныс бар екенін анықтау болды, себебі әлеуметтік қызметтердегі қызметкерлер көбінесе өздері ұсынатын мүмкіндіктер туралы хабарламайды немесе қолжетімді болмайды, нәтижесінде мұқтаж адамдар қажетті қызметтерден айырылып қалады. 1966 жылғы Жұмысшылардың өтемақысы (қосымша) схемасы бойынша 3 түрлі жәрдемақы қарастырылды: негізгі жәрдемақы, үлкен мүгедектік жәрдемақысы және кіші мүгедектік жәрдемақысы. Аптасына 2 фунт стерлингке дейінгі негізгі жәрдемақы 1924 жылға дейін жарақат алған адамдарға төленді, оларды 1924 жылдан кейінгі жұмысшылардың өтемақысы ережелері бойынша бағаланған жағдайдағы қаржылық жағдайға жақындастыру мақсатында. Бұл жәрдемақы 1951 жылғы Жұмысшылардың өтемақысын (қосымша) төлеудің бастапқы схемасындағы ережелерді жалғастырды. Ұзаққа созылған толық еңбекке жарамсыздық немесе толық мүгедектік жағдайында үлкен мүгедектік жәрдемақысы төленді, ал кіші мүгедектік жәрдемақысы «негізгі жәрдемақы алуға құқығы бар немесе жұмысшылардың өтемақысынан айырылған жағдайда апталық төлемдер алуға құқығы бар жартылай мүгедектерге» төленді. 1965 жылғы «Дүкендер (ерте жабылу күндері) туралы» заңға сәйкес, дүкен қызметкерлері аптасына бір рет «ерте жабылу күніне» құқылы болды. 1965 жылғы «Электрлік пресс туралы ереже» «әрбір құрал ауыстырылғаннан кейін және әрбір ауысымның алғашқы төрт сағатында сынақтар мен тексерулерді жүргізу үшін оқытылған адамды» талап етті, ал 1966 жылғы «Құрылыс (жұмыс орындары) туралы ереже» «құрылыс алаңдарындағы қауіпсіздікке қатысты заңдық шараларды белгіледі». 1966 жылғы Ұлттық сақтандыру заңы өндірістік жарақаттан туындаған кейбір ауыр мүгедектік түрлерін бағалауда көбірек мүмкіндіктер берді. Сол жылы пневмокониоз, биссиноз және басқа да аурулар бойынша жәрдемақы схемасы енгізілді. 1969 жылы Жұмыс берушілердің жауапкершілігі туралы заң қабылданды, ол жұмыс берушілерді жұмыс орнында болған жеке зардап, ауру немесе өлім үшін өз қызметкерлеріне жауапкершілікті сақтандыруға міндеттеді. 1969 жылғы Асбест туралы ереже жұмыс орындарындағы адамдарды асбестке ұшыраудан қорғауға бағытталған, ал 1969 жылы енгізілген Жұмыс берушінің жауапкершілігі (ақаулы жабдық) туралы заң жұмыс берушілерді ақаулы жабдықтар салдарынан қызметкерлерге келтірілген жарақаттар үшін жауапты етті. Сонымен қатар, 1967 жылғы Ауыл шаруашылығы туралы заң Ауыл шаруашылығы жалақылар кеңесіне шаруашылық жұмысшыларына аурудан төленетін ақының ең төменгі мөлшерін белгілеу құқығын берді. 1967 жылғы Ұлттық сақтандыру (өндірістік жарақаттар) (пайда) түзету регламенттері «уақытша шетелде жүрген адамдарға белгілі бір мүгедектік зейнетақысын арттыруға болатын жағдайларды кеңейтті». Үкіметтің бағалар мен табыс саясатының қағидаларының бірі – төмен жалақы алатын жұмысшыларға ерекше назар аудару болды, ал 1965 және 1969 жылдар аралығында ең төменгі жалақы алатын жұмысшылардың табысы орташа табыспен салыстырғанда сәл жылдам өсті (девальвация салдарынан 1969-1970 жылдардағы инфляцияның өсуі төмен жалақы алатын жұмысшылардың жағдайын нашарлатты). Бағалар мен табыс кеңесі жергілікті өкімет қызметкерлері және ауыл шаруашылығы жұмысшылары сияқты төмен жалақы алатын топтарға «қалыптыдан жоғары» жалақыны бағыттуда сәтті болды. Алайда, 1969 жылдың қыркүйегінде жергілікті өкіметтегі жұмысшыларға (мысалы, көше тазалаушылар мен қоқыс жинаушылар) берілген үлкен жалақы көтерілісі өнеркәсіпте жалақы талаптарының тізбесін тудырды, бұл жергілікті өкіметтегі жұмысшылардың жалақысының салыстырмалы жағдайының жақсаруы ұзаққа соқпады. Сондай-ақ, ол қызметкерлерге «өндірістік жарақат алған жағдайда жұмыс берушіден өтемақы талап ету құқығын» берді. 1968 жылғы Қоймада қалған шахтерлерге төлемдер схемасы 55 жасқа толған немесе одан асқан шахтерлердің өнеркәсіптен кетуіне байланысты «олардың жаңа жағдайға бейімделуі үшін белгілі бір мерзімге табысын толықтыруын қамтамасыз ету үшін» енгізілді. 1966 жылы 1948 жылдың 5 шілдесіне дейін жарақат алған және жұмысшылардың өтемақысы бойынша апталық төлемдерге құқығы бар адамдарға төленетін жәрдемақыларға өзгерістер мен жақсартулар енгізілді. 1968 жылы «жалақы тоқтату» әрекетінің күшін азайтуға бағытталған бірнеше қадамдар жасалды. 1966 жылғы бір есепке сәйкес, «жалақы тоқтату» салдарынан туындаған қиындықтарды болдырмауға және жәрдемақылар табыс өсімімен бірге өсуін қамтамасыз ету үшін шаралар қабылданды: «Жалақы тоқтатуға жататын жұмыссыз адам қаржылық жағынан жұмыс істеген кездегіден нашар емес, бірақ комиссия отбасының қиындыққа тап болуы мүмкін екенін мойындайды. Сондықтан олардың қызметкерлері отбасыға едәуір шектеу қойылған және қажет болған жағдайда, ауыр қиындықтарды жеңілдету үшін қосымша біржолғы жәрдемақы төлейді. Қызметкерлер сондай-ақ жәрдемақыны табыс деңгейінің өсуімен сәйкес келеді деп қарап отырады». Шахташылар үшін 1965 жылғы Көмір өнеркәсібі заңы жұмыстан босатылатын шахтерлерге немесе қызметкерлерді кәсіби қайта оқытуға көмек көрсетуді енгізді, ал 1967 жылғы Көмір өнеркәсібі заңы зейнетақыға шығуға және ерте зейнетақыға субсидия беруді қарастырды. 1965 жылғы Көмір өнеркәсібі заңы шахталардың жабылуына байланысты түрлі гранттарды қарастырды. Бұл, мысалы, зейнетақының жоғалуына және жұмысқа орналасу перспективасына байланысты төлемдерді, зейнетақы қорларына жарналар төлеуді, Тақтаның қызметкерлері жұмыс орны өзгерген жағдайда төлемдерді қамтыды, «соның салдарынан тұрғын жерін өзгертуге байланысты олармен және олардың тәуелділерімен бірге оларды көшіру және қайта орналастыруға байланысты», осы параграфтың (iv) тармақшасында аталған адамдарға тұрғын үйді қамтамасыз етуді, Тақтаның қызметкерлері жұмыс орны өзгерген жағдайда саяхат жәрдемақысын немесе көлік қызметтерін ұсынуды, «шахтаның жабылуының салдарынан жұмысы немесе жұмыс орны өзгерген Тақтаның қызметкерлерінің табысын уақытша толықтыруды» және [1952 ж. 23 с.] 1952 жылғы Шахташылардың әл-ауқаты туралы заңның мағынасындағы қолданыстағы әлеуметтік көмек шараларын сақтауды қамтыды.

Либералды реформалар

Бірінші Вильсон үкіметінің кезінде Ұлыбританияны ашық және адамгершілік қоғамға айналдыру мақсатында бірқатар шаралар енгізілді. 1965 жылғы «Расалық қатынастар туралы» заң кейбір қоғамдық орындарда нәсіл, түс, этникалық немесе ұлттық тегі бойынша тікелей кемсітуге тыйым салды. Заңнамада Расалық қатынастар жөніндегі кеңес құрылды. 1965 жылғы «Қылмыстық дәлелдемелер туралы» заң «белгілі бір жағдайларда қылмыстық соттарда құжаттарды дәлел ретінде қабылдауға рұқсат берді», ал «Жарғыларды қолдау туралы» заң (Ирландия) «жақында сот шешімдері осы салада бар екенін көрсеткен» аномалияны жойды, ал «Британдық ұлттығы туралы» заң «ерлі-зайыпты әйелдердің жағдайына қатысты» аномалияларды жойды. «Тәлімгерлер туралы» заң судьялардың біліктілігіне қатысты адвокаттарды сот төрешілерімен теңестірді. Сот орындаушылары мен «Қылмыстық іс жүргізу туралы» заң қылмыстық құқықты қайта қарау комитетінің «куәгерлердің қатысуына қатысты» ұсыныстарын іске асырды. 1966 жылғы «Отбасымен қамтамасыз ету туралы» заң кезең-кезеңмен төленетін төлемдердің орнына біржолғы ақшалай көмек тағайындау туралы шектеуді толығымен алып тастады, сондай-ақ қайтыс болған және тірі қалған жұбайдың баласы, егер жұбайға мүліктің кірісінің кемінде үштен екісі қалдырылса, талап ете алмайтынына қатысты шектеуді жойды. 1967 жылғы «Қылмыстық сот туралы» заң судьялар жіберген барлық адамдарға заң көмегін қолжетімді етті, олар жоғары соттарда сотталуы немесе жаза алуы керек болды. Сондай-ақ, қылмыстық іс бойынша тек айыптау актісі бойынша сот жүргізілетін қылмыстар бойынша сотқа жүгіну үшін заң көмегі міндетті түрде беріледі деп белгіленді. 1967 жылға дейін заң көмегі алған адамның барлық заңдық шығындары төленді. 1965 жылғы «Ядролық объектілер туралы» заң ядролық объектілердің операторларына операциялар нәтижесінде радиацияға ұшыраудан зақым немесе зиян келмеуін қамтамасыз ету бойынша «қатаң» заңдық міндет жүктеді. Заң бойынша, өтемақы алу үшін талапкерлер кінәлі екенін дәлелдеуі керек емес, тек себеп-салдар байланысын көрсетуі жеткілікті. 1966 жылдан бастап бірнеше Whitehall министрліктерінен жергілікті билік органдарына циркуляр жіберілді, олар цигандар үшін тұрақты тұрақтарды ұсынуға шақырылды. Бұдан кейін 1968 жылы либералды депутат Эрик Любок ұсынған «Каравандық тұрақтар туралы» заң қабылданды, ол жергілікті билікті 1966 жылғы циркулярдың ұсыныстарын орындауға міндеттеді. Заңға сәйкес, цигандар көптеген аймақтарда тұруға және басқа жерлерде өздерінің каравандары үшін тұрақты сапар құқығына ие болды. 1967 жылы құрылған Жер комиссиясы жерді сатып алуға және жақсарту салымын (бастапқыда даму құнының 40%) жинауға өкілетті болды. 1970 жылғы «Әділет әкімшілігі туралы» заң (басқа шаралармен қатар) Жоғары соттың жаңа Отбасылық бөлімін енгізді. Бірінші Вильсон үкіметінің кезінде кооперативтік депутаттар ұсынған тұтынушыларға қатысты бірқатар жеке мүшелердің заң жобалары заңға айналды, ал қазіргі британдық сатып алушылар үшін табиғи болып табылатын тұтынушылар заңнамасының көп бөлігі осы кезеңде қабылданған заңдарға байланысты. 1968 жылы парламент «Тауарлар туралы» заңды ( «сатып алушылардың жарғысы») қабылдады, сондай-ақ сол жылы фермалық және бау-бақшалық химиялық заттар туралы заң да қабылданды. Осы кезеңде қабылданған басқа кооперативтік заң жобаларына жаңа «Таза ауа туралы» заң, лицензиядан тыс шектеулерді алып тастайтын заң жобасы және 1967 жылы қабылданған ауыл шаруашылығы кооперативтерін дамыту туралы заң жобасы кірді, ол «Ауыл шаруашылығы және бақша шаруашылығы кооперациясы үшін жаңа Орталық кеңес басқаратын және ауыл шаруашылығы және бақша шаруашылығында кооперацияны ұйымдастыру және ілгерілету үшін бюджеті бар схеманы құрды». 1970 жылғы «Созылмалы аурулармен және мүгедектігі бар адамдар туралы» заң, революциялық шара ретінде қарастырылды, мүгедектердің құқықтарын мойындаған және берген әлемдегі алғашқы заң болды, сондай-ақ мүгедектігі бар адамдардың қолжетімділігі мен қолдауын жақсартуға арналған нақты ережелерді белгіледі. Үкімет осы заң жобаларының қабылдануын тиімді қолдады, оларға қажетті парламенттік уақытты берді. Оңтүстік Вьетнамның қиналған үкіметіне американдық әскери және қаржылық көмек күшейе берді, ал американдық жер және әуе күштері коммунистік күштерге қарсы күрестің көп бөлігін жүргізді. Джонсон американдық интервенцияға халықаралық қолдау көрсету үшін британдық жер күштерін бірнеше рет сұрады, бірақ Вильсон бас тартты. Ол себеп ретінде британдық әскерилердің Малайядағы төтенше жағдайға қатысты міндеттемелерін келтірді. Оның орнына ол ағылшындықтарға тыңдау, джунглидегі соғыс туралы білім беру, сондай-ақ ауызша қолдау көрсетті. Ол сондай-ақ көптеген арадасу схемаларын жасауға бастамашылық жасады, әдетте ресейлік араласумен, олардың ешқайсысы да сәтті болған жоқ. Вильсонның саясаты оның Лейбористік партиясының сол қанатының наразылығын тудырды. Консервативтік оппозиция әдетте Вьетнамдағы американдық позицияны қолдады. Сыртқы саясат мәселелері жалпы сайлауларда сирек маңызды болды. Вильсон мен Джонсон Ұлыбританияның экономикалық әлсіздігі және әлемдік держава ретіндегі төмендеуі туралы да қатысты пікірде болды. Тарихшы Джонатан Колман бұл 20 ғасырдың ең қанағаттандырмас «ерекше» қарым-қатынас болғанын айтады.

Еуропа

Вильсонның үкіметтегі екі мерзімінде және оппозицияда болған екі кезеңінде (1964 жылға дейін және 1970-1974 жылдар аралығында) кездескен ең қиын саяси мәселелердің бірі – Ұлыбританияның қазіргі Еуропалық Одақтың алдастысы болған Еуропалық қауымдастықтарына кіру мәселесі еді. 1961 жылдың шілдесінде Макмиллан үкіметі кіруге үміттенді, ал Эдвард Хит Лорд-приви-мөр ретінде келісімдер жүргізді, бірақ 1963 жылы француз президенті Шарль де Голль оған вето қойды. Еңбек партиясы оппозицияда болған кезде бұл мәселеде жарылып, партияның бұрынғы жетекшісі Хью Гейтскелл 1962 жылы Ұлыбританияның қауымдастықтарға қосылуына қарсылық білдірді. Бастапқыда күмәнмен қарағаннан кейін, Вильсон үкіметі 1967 жылдың мамырында Ұлыбританияның Еуропалық қауымдастықтарына қосылуына екінші өтінішін жолдады. Бірақ, біріншісі сияқты, де Голль сол жылдың қарашасында оған да вето қойды. Де Голль биліктен кеткен соң, консервативті премьер-министр Эдвард Хит 1972 жылы Ұлыбританияның ЕҚ-ға қабылдануы бойынша келісімдер жүргізді. Оппозициядағы Еңбек партиясы бұл мәселеде терең даулы болды және үлкен жарылысқа ұшырау қаупі туды. Мүшелікке қарсылардың ішінде екі жыл (1970-1972) "New Statesman" журналының редакторы болған Ричард Кроссман да болды. Сол кездегі солшыл бағытты апталық журнал ЕҚҚ-ға қарсы көптеген пікір таластарын жариялады. Еңбек партиясының мүшелікті қолдаушыларының ішінде Рой Дженкинс есімді белгілі тұлға да болды.

Азия

1945 жылдан бастап Ұлыбританияның Қиыр Шығыстағы ықпалы біртіндеп азайды. Бұрынғы британдық отарлары, олардың қорғанысы аймақтағы британдық әскери присутствиесінің маңызды себебі болған, тәуелсіздік алды. Лондон мемлекеттік қазына мен экономикаға шетелде ірі әскерді ұстаудың қымбаттығын көбірек сезіне бастады (сонымен қатар, стратегиялық қару-жарақтарды жасаудың бірнеше жобалары, мысалы, 1960 жылы «Blue Streak» зымыраны, шығындарға байланысты тоқтатылды). Өзінің жеке тасымалдау жүйесін құрудың орнына Ұлыбритания американдық технологияны сатып алуға, әсіресе 1963 жылы сатып алынған «Polaris» суасты зымырасын сатып алуға сүйенді. АҚШ-тың қаржылық көмегі үшін Уилсон 1967 жылы Суэц шығанағының шығысында әскери присутствиесін сақтауға келісім берді. Бірақ бұл, ішкі мүдделерге көбірек назар қажет болғандықтан, тым қымбатқа түсті. 1967 жылдың шілдесінде Қорғаныс министрі Денис Хили Ұлыбританияның 1977 жылға дейін Суэц шығанағының шығысындағы базаларын тастайтынын жариялады. Қажет болған жағдайда аймаққа жөнелтілуі мүмкін, әуе шабуылына қолдау көрсету күштерінің бір бөлігі сақталды. 1968 жылдың қаңтарында Уилсон осы әскерді шығару кестесінің үдетілетінін және британдық әскерлердің 1971 жылдың соңына дейін Сингапур, Малайзия және Парсы шығанағынан шығарылатынын хабарлады. Уилсон Израильді жақтаушы болып саналды. Ол Израильдің премьер-министрі Голда Меирдің жақын досы болды. Израильге қатысты одан аз сенімді болғанымен, тағы бір серіктесі – Батыс Германияның канцлері Вилли Брандт еді; олардың үшеуі де Социалистік Интернационалдың мүшелері болды.

Африка

1964 жылы британдықтардың "Империядан бас тартуы" қарқын алып, Вильсонның басқару кезеңінде де жалғасты. Родезия мен Ньясаленд Федерациясы күрделі мәселелер тудырды. Федерация 1953 жылы құрылып, Британдық колониялары Солтүстік Родезия мен Ньясалендті, сондай-ақ өздігінен басқаратын Оңтүстік Родезия колониясын біріктірді. 1963 жылы Федерация таратылып, Замбия мен Малави тәуелсіздік алды. Федерацияның экономикалық қуаты болған Оңтүстік Родезияға тәуелсіздік берілмеді, себебі биліктегі үкіметке байланысты мәселелер болды. Елдің оңтүстігінде Оңтүстік Африка орналасқан, ал басқаруға апартеид режимі, сол кезде Хендрик Верворд басқарған үкімет, ықпал етіп отырды. Вильсон, Родезияның премьер-министрі Иан Смит басқаратын ақ азшылық үкіметіне тәуелсіздік беруден бас тартты, өйткені олар африкалық халыққа шексіз сайлау құқығын беруге дайын емес еді. Оның үкіметінің пікірінше, африкалық халық тым қарапайым, және мұндай қадам оларды артық ықпал мен қорқытуға ұшыратады. Сайлау құқығы белгілі бір (біраз төмен) білім деңгейіне жеткендерге, мүлік иелеріне, сондай-ақ "маңызды" адамдарға – яғни басшылар мен кеңесшілерге берілді. Яғни, дауыс беруге құқығыңыз болу үшін, көптеген жергілікті тұрғындардың талаптарына сай болу қажет еді. Смит бұған қарсылық ретінде 1965 жылғы 11 қарашада сағат 11:00-де, Соғыс тоқтау күнімен сәйкес келетін бір жақты тәуелсіздік декларациясын жариялады. Бұл Ұлыбританияда қолдау табуға жасалған әрекет болды. Вильсон дереу Біріккен Ұлттар Ұйымына жүгінді, ал 1965 жылы Қауіпсіздік Кеңесі 1979 жылға дейін сақталатын санкциялар енгізді. Бұл Родезияның экономикалық құлдырауына себеп болу үшін британдық әскери кемелерінің Бейра портын блокадалауын қамтыды. Вильсонның бұл мәселедегі қатаң ұстанымын көптеген елдер мақұлдады (және ешқайсысы Смит режимін дипломатиялық тұрғыдан мойындамады). Бірқатар елдер санкцияларға қосылмады, бұл олардың тиімділігін азайтты. Қоғамның кейбір бөліктері олардың нәтижелігіне күмән келтіре бастады және режимді күшпен құлатуды талап етті. Вильсон британдықтардың "туғандары мен жақындарына" қарсы әскери күш қолдануын қолдамайтынына сеніп, Родезияға әскери араласудан бас тартты. Екі көшбасшы 1966 және 1968 жылдары британдық әскери кемелерде келіссөздер жүргізді. Смит кейіннен өзінің естеліктерінде Вильсонды келіссөздерді кешіктіру және екі жақтылық жасаумен айыптады, ал Вильсон оған жауап ретінде Смиттың адалдығына күмән келтіріп, келісімге жақын болған кезде Смит мақсаттарды өзгертіп отырғанын айтты. Вильсон 1976 жылы отставкаға кеткен кезде бұл мәселе әлі де шешілмеген еді. Африканың басқа аймақтарында Нигерияда этникалық араздықтар мен Биафраның тәуелсіздік алуға тырысуы салдарынан қиындықтар туды. Вильсон бұрынғы отарларда құрылған жаңа үкіметтерді қолдады және бөлініп шығу қозғалыстарын қабылдамады. Ол 1967-1970 жылдардағы Нигерия азаматтық соғысы кезінде генерал Якубу Говонның үкіметін қолдады.

Тағдыр

Бірінші Уилсон үкіметі көптеген әлеуметтік реформаларды жүзеге асырып, билікте болған кезеңінде әлеуметтік теңсіздікті азайтуға елеулі үлес қосса да, экономикалық қиындықтар нәтижесінде көптеген жағдайларда үнемдеу шараларына жүгінуге мәжбүр болды. Бұл үкіметті негізгі саясатының бірқатар мақсаттарынан бас тартуға итермеледі. Кірістірілген үнемдеу шараларының арасында 1968 жылы барлық орта мектептерде тегін сүт беруді тоқтату, апталық Ұлттық сақтандыру жарналарын арттыру, мектеп бітіру жасын 16 жасқа дейін көтеру жоспарын кейінге жылдыру, жол және тұрғын үй бағдарламаларын қысқарту болды. Осының салдарынан үкіметтің жылына 500 мың тұрғын үй салу жоспары орындалмады. Аталған реформа кейін 1975 жылы Уилсонның екінші премьер-министрлік кезінде іске асырылды. Сонымен қатар, 1968 жылы тағылымдық төлемдерді қайта енгізу туралы үкімет шешімі де көп дау тудырды (1964 жылы олар жойылған болатын). Бұған қоса, 1968 жылы отбасылық жәрдемақыны арттырудың бір бөлігін қаржыландыру үшін салық жеңілдіктері төмендетілді және инфляцияға қарамастан, 1971 жылға дейін қайта арттырылмады. 1966 жылдың қазан айында төртінші және одан кейінгі балаға арналған отбасылық жәрдемақы аптасына 50 пенстен 75 пенске дейін, ал 1967 жылдың сәуірінде екінші балаға 75 пенске, ал әрбір келесі балаға 85 пенске дейін көтерілді. Бірақ бір автордың пікірінше, бұл саясат жалғыз аналарға, тек бір баласы барларға көмектеспеді. Қосымша жәрдемақылар осы өсімге сәйкес азайтылды, ал салық жеңілдіктері салық төлеушілерден, соның ішінде кейбір кірісі аз адамдардан отбасылық жәрдемақының құнын өндіріп алу үшін түзетілді. Тұрғын үй саласында бірінші Уилсон үкіметі жоғары қабатты кеңес үйлерін салуға ынталандырғаны үшін тарихшылар тарапынан сынға ілікті. Бұл 1956 жылы алдыңғы консервативтік үкімет басталған биік үй салу жобасын жалғастырды. Ол төрт, бес және алты қабатты үйлерге үлкен субсидия берді, ал одан жоғары әрбір қосымша қабатқа белгілі бір мөлшерде субсидия берілді. 1966 жылы биік үйлер бекітілген барлық құрылыстардың 25,6% құрады, ал 1954 жылы бұл көрсеткіш тек 3% болған. 1964 жылдан 1966 жылға дейін Англия мен Уэльстегі жергілікті билік органдары мен жаңа қалалар 5 және одан көп қабатты үйлерде салған үйлердің үлесі 22,4% -дан 25,7% -ға дейін өсті, бірақ 1970 жылы 9,9% -ға төмендеді. Тарихшы Эндрю Торптың сөзіне сүйенсек, салынған көптеген биік және тығыздықты жоғары үйлер сапасыз салынған және тұрғындарға ұнамады. Тұрғын үйді ауыстыру нәтижесінде әлеуметтік және туыстық байланыстар бұзылып, әлеуметтік қызметтерге жүктеме артты, мемлекеттік шығындар өсті, өйткені бұрынғы бейресми қолдау желілері үзілді. Торптың пікірінше, Лейбористік партияның жетістіктері «күмәнді болды және кейін көптеген адамдар оның саясаты елеулі әлеуметтік проблемаларға әкелетінін көреді». Жесірлер мен зейнеткерлерге арналған міндетті ұлттық зейнетақы жүйесі, сондай-ақ Ричард Кроссманның ұсынған міндетті ұлттық зейнетақы схемасы да іске асырылмады. Бұл схема, жалпыға бірдей екінші зейнетақы жүйесі, британдық зейнеткерлерге еңбек өмірінің жақсы жылдарындағы табысына жақын табыс беруді мақсат еткен. Брайан Лаппингтің айтуынша, егер осы схема іске асырылса, бұл Уилсонның әлеуметтік қамсыздандырудағы ең ірі реформасы болар еді. Аталған схема кейін Хит үкіметімен «Отбасылық табыс қосымшасы» деген атпен енгізілді, бірақ ол бұрынғы түрінде іске асырылмады. 1969 жылдың маусымында үкімет мүгедектерге арналған екі жаңа жәрдемақы енгізу жоспарларын жариялады: өте ауыр мүгедектерге арналған «қатысу жәрдемақысы» және аурудың салдарынан ерте зейнетке шығуға мәжбүр болған адамдарға арналған «мүгедектік зейнетақысы». Мүгедектік зейнетақы екінші Уилсон үкіметімен де іске асырылды. Сонымен қатар, 1968 және 1969 жылдары үкіметтің үнемдеу шаралары тұтынуды шектеуге алып келді, бұл халық арасында наразылық тудырды. 1969 жылға қарай Лейбористік партия сайлауда ауыр жеңіліске ұшырады. 1970 жылдың мамырында Уилсон үкіметінің танымалдылығының қалпына келуіне байланысты жалпы сайлауды тағайындады, бірақ көптеген сарапшылардың күтпегенідей, Эдвард Хит басқаратын консерваторлар сайлауда жеңіске жетті.

Министрлер тізімі

Кабинет министрлерінің мүшелері қатаң түрде жауап береді. Премьер-министр, Казнашылықтың бірінші лорды және мемлекеттік қызмет министрі Гарольд Уилсон 16 қазан 1964 ж. – 19 маусым 1970 ж. Бірінші мемлекеттік хатшы Джордж Браун 16 қазан 1964 ж. 29 тамыз 1967 ж. дейін Экономикалық істер департаментімен байланысты болды. Майкл Стюарт 11 тамыз 1966 ж. – 18 наурыз 1968 ж. Барбара Касл 6 сәуір 1968 ж. Ұлыбританияның Лорд-канцлері Лорд Гардинер 16 қазан 1964 ж. Парламент палатасының басшысы Кеңес президенті Герберт Боуден 16 қазан 1964 ж. Ричард Кроссман 11 тамыз 1966 ж. Фред Пирт 18 қазан 1968 ж. Жасырын кеңесшінің сақтаушысы Лонгфорд графы 18 қазан 1964 ж., сондай-ақ Лордтар палатасының басшысы Сэр Фрэнк Соскис 23 желтоқсан 1965 ж. Лонгфорд графы 6 сәуір 1966 ж., сондай-ақ Лордтар палатасының басшысы Лорд Шеклтон 16 қаңтар 1968 ж., сондай-ақ Лордтар палатасының басшысы Фред Пирт 6 сәуір 1968 ж. Лорд Шеклтон 18 қазан 1968 ж., сондай-ақ Лордтар палатасының басшысы Қаржы министрі Джеймс Каллахан 16 қазан 1964 ж. Рой Дженкинс 30 қараша 1967 ж. Қаржы министрінің бас хатшысы Джон Даймонд 20 қазан 1964 ж. 1 қараша 1968 ж. бастап Кабинеттегі лауазым. Қаржы министрінің мемлекеттік министрі Дик Таверне 6 сәуір 1968 ж. Билл Роджерс 13 қазан 1969 ж. Қаржы министрінің парламенттік хатшысы Эдвард Шорт 18 қазан 1964 ж. Джон Силкин 4 шілде 1966 ж. Роберт Меллиш 30 сәуір 1969 ж. Лауазым бос 31 мамыр 1970 ж. Қаржы министрінің қаржылық хатшысы Ниалл МакДермот 21 қазан 1964 ж. Гарольд Левер 29 тамыз 1967 ж. Дик Таверне 13 қазан 1969 ж. Экономикалық істер министрінің хатшысы Энтони Кросленд 19 қазан 1964 ж., де-факто Экономикалық істер министрі. Лауазым жойылды 22 желтоқсан 1964 ж. Экономикалық істер министрі Джордж Браун 16 қазан 1964 ж. Майкл Стюарт 11 тамыз 1966 ж. Питер Шор 29 тамыз 1967 ж. Лауазым жойылды 6 қазан 1969 ж. Экономикалық істер министрінің мемлекеттік министрі Энтони Кросленд 20 қазан 1964 ж. Атақты түрде Қаржы министрінің хатшысы 22 желтоқсан 1964 ж. дейін Остен Албу 27 қаңтар 1965 ж. – 7 қаңтар 1967 ж. Томас Урвин 6 сәуір 1968 ж. – 6 қазан 1969 ж. Экономикалық істер министрінің орынбасары Морис Фоули 21 қазан 1964 ж. – 6 сәуір 1966 ж. Билл Роджерс 21 қазан 1964 ж. – 7 қаңтар 1967 ж. Гарольд Левер 7 қаңтар 1967 ж. – 29 тамыз 1967 ж. Питер Шор 7 қаңтар 1967 ж. – 29 тамыз 1967 ж. Алан Уильямс 29 тамыз 1967 ж. – 6 қазан 1969 ж. Эдмунд Делл 29 тамыз 1967 ж. – 6 сәуір 1968 ж. Казнашылық Лордтары Джордж Роджерс 21 қазан 1964 ж. – 11 қаңтар 1966 ж. Джордж Лоусон 21 қазан 1964 ж. – 1 сәуір 1967 ж. Джек МакКанн 21 қазан 1964 ж. – 11 сәуір 1966 ж. және 29 шілде 1967 ж. – 13 қазан 1969 ж. Ифор Дэвис 21 қазан 1964 ж. – 6 сәуір 1966 ж. Гарриет Слейтер 21 қазан 1964 ж. – 6 сәуір 1966 ж. Джон Силкин 11 қаңтар 1966 ж. – 11 сәуір 1966 ж. Алан Фитч 16 сәуір 1966 ж. – 13 қазан 1969 ж. Джозеф Харпер 16 сәуір 1966 ж. – 19 маусым 1970 ж. Уильям Уитлок 11 сәуір 1966 ж. – 7 шілде 1966 ж. және 1 сәуір 1967 ж. – 28 шілде 1967 ж. Уильям Хоуи 16 сәуір 1966 ж. – 1 сәуір 1967 ж. Гарри Гурлей 7 шілде 1966 ж. – 1 сәуір 1967 ж. Брайан О’Мэлли 1 сәуір 1967 ж. – 13 қазан 1969 ж. Уолтер Харрисон 29 қазан 1968 ж. – 19 маусым 1970 ж. Нил МакБрайд 13 қазан 1969 ж. – 19 маусым 1970 ж. Эрнест Перри 13 қазан 1969 ж. – 19 маусым 1970 ж. Эрнест Армстронг 13 қазан 1969 ж. – 19 маусым 1970 ж. Сыртқы істер министрі Патрик Гордон Уолкер 16 қазан 1964 ж. Майкл Стюарт 22 қаңтар 1965 ж. Джордж Браун 11 тамыз 1966 ж. Қызметтен кетті Майкл Стюарт 16 наурыз 1968 ж. 17 қазан 1968 ж. Достастық кеңсесімен біріктірілді Сыртқы істер мен Достастық министрі Майкл Стюарт 17 қазан 1968 ж. Сыртқы істер министрінің мемлекеттік министрі Лорд Карафон 16 қазан 1964 ж. – 19 маусым 1970 ж. Джордж Томсон 19 маусым 1964 ж. – 6 сәуір 1966 ж. және 7 қаңтар 1967 ж. – 29 тамыз 1967 ж. Уолтер Падли 19 қазан 1964 ж. – 7 қаңтар 1967 ж. Лорд Шалфонт 23 қазан 1964 ж. – 19 маусым 1970 ж. Эйрин Уайт 11 сәуір 1966 ж. – 7 қаңтар 1967 ж. Фредерик Малли 7 қаңтар 1967 ж. – 17 қазан 1968 ж. Достастық кеңсесімен біріктірілді Горонуи Робертс 29 тамыз 1967 ж. – 17 қазан 1968 ж. Достастық кеңсесімен біріктірілді Сыртқы істер мен Достастық министрінің мемлекеттік министрі Фредерик Малли 17 қазан 1968 ж. – 6 қазан 1969 ж. Горонуи Робертс 17 қазан 1968 ж. – 13 қазан 1969 ж. Лорд Шепард 17 қазан 1968 ж. – 19 маусым 1970 ж. Сыртқы істер министрінің парламенттік орынбасары Лорд Уолстон 20 қазан 1964 ж. Билл Роджерс 7 қаңтар 1967 ж. Морис Фоули 3 шілде 1968 ж. Достастық кеңсесімен біріктірілді 17 қазан 1968 ж. Сыртқы істер мен Достастық министрінің орынбасары Морис Фоули 17 қазан 1968 ж. – 19 маусым 1970 ж. Уильям Уитлок 17 қазан 1968 ж. – 13 қазан 1969 ж. Эван Луард 13 қазан 1969 ж. – 19 маусым 1970 ж. Ішкі істер министрі Сэр Фрэнк Соскис 18 қазан 1964 ж. Рой Дженкинс 23 желтоқсан 1965 ж. Джеймс Каллахан 30 қараша 1967 ж. Ішкі істер министрінің мемлекеттік министрі Элис Бейкон 19 қазан 1964 ж. Лорд Стонам 29 тамыз 1967 ж. Ширли Уильямс 13 қазан 1969 ж. Ішкі істер министрінің орынбасары Лорд Стонам 20 қазан 1964 ж. – 29 тамыз 1967 ж. Джордж Томас 20 қазан 1964 ж. – 6 сәуір 1966 ж. Морис Фоули 6 сәуір 1966 ж. – 7 қаңтар 1967 ж. Дик Таверне 6 сәуір 1966 ж. – 6 сәуір 1968 ж. Дэвид Энналс 7 қаңтар 1967 ж. – 1 қараша 1968 ж. Элистан Морган 6 сәуір 1968 ж. – 19 маусым 1970 ж. Мерлин Рис 1 қараша 1968 ж. – 19 маусым 1970 ж. Ауыл шаруашылығы, балық шаруашылығы және азық-түлік министрі Фред Пирт 18 қазан 1964 ж. Кледвин Хьюз 6 сәуір 1968 ж. Ауыл шаруашылығы, балық шаруашылығы және азық-түлік министрлігінің парламенттік хатшысы Джон Мэки 20 қазан 1964 ж. – 19 маусым 1970 ж. Джеймс Хатчисон Хой 21 қазан 1964 ж. – 19 маусым 1970 ж. Әуе министрінің мемлекеттік министрі Рой Дженкинс 18 қазан 1964 ж. Фредерик Малли 23 желтоқсан 1965 ж. Джон Стоунхаус 7 қаңтар 1967 ж. Лауазым жойылды 15 ақпан 1967 ж. Әуе министрлігінің парламенттік хатшысы Джон Стоунхаус 20 қазан 1964 ж. Джулиан Сноу 6 сәуір 1966 ж. Лауазым жойылды 7 қаңтар 1967 ж. Колониялар министрі Энтони Гринвуд 18 қазан 1964 ж. Лонгфорд графы 23 желтоқсан 1965 ж., сондай-ақ Лордтар палатасының басшысы Фредерик Ли 6 сәуір 1966 ж. Достастық істері министрінің орынбасары 1 тамыз 1966 ж. бастап. Лауазым жойылды 7 қаңтар 1967 ж. Колониялар министрінің орынбасары Эйрин Уайт 20 қазан 1964 ж. – 11 қазан 1965 ж. Лорд Тейлор 20 қазан 1964 ж. – 11 сәуір 1966 ж. Сонымен қатар Достастық қатынастары бойынша орынбасар Лорд Бесуик 11 қазан 1965 ж. – 1 тамыз 1966 ж. Сонымен қатар Достастық қатынастары бойынша орынбасар Достастық істері министрі Артур Боттомли 18 қазан 1964 ж. Достастық істері министрімен біріктірілді Достастық істері министрі Герберт Боуден 11 тамыз 1966 ж. Джордж Томсон 29 тамыз 1967 ж. Сыртқы істер кеңсесімен біріктірілді Достастық істері министрінің мемлекеттік министрі Кледвин Хьюз 19 қазан 1964 ж. – 6 сәуір 1966 ж. Достастық істері министрінің мемлекеттік министрімен біріктірілді Достастық істері министрінің мемлекеттік министрі Джудит Харт 6 сәуір 1966 ж. – 26 шілде 1967 ж. Джордж Томас 7 қаңтар 1967 ж. – 6 сәуір 1968 ж. Лорд Шепард 26 шілде 1967 ж. Сыртқы істер кеңсесімен біріктірілді Достастық істері министрінің орынбасары Лорд Тейлор 20 қазан 1964 ж. Сонымен қатар Колониялар орынбасары Лорд Бесуик 11 қазан 1965 ж. Сонымен қатар Колониялар орынбасары 1 тамыз 1966 ж. дейін Достастық істері министрінің орынбасары Лорд Бесуик 1 тамыз 1966 ж. Уильям Уитлок 26 шілде 1967 ж. Сыртқы істер кеңсесімен біріктірілді Қорғаныс министрі Денис Хили 16 қазан 1964 ж. Армия министрінің мемлекеттік министрі Фредерик Малли 19 қазан 1964 ж. Сонымен қатар мемлекеттік хатшы Джеральд Рейнольдс 24 желтоқсан 1965 ж. Армия министрінің орынбасары Джеральд Рейнольдс 20 қазан 1964 ж. Мерлин Рис 24 желтоқсан 1965 ж. Дэвид Энналс 6 сәуір 1966 ж. Джеймс Бойден 7 қаңтар 1967 ж. Ивор Ричард 13 қазан 1969 ж. Әскери-теңіз күштері министрінің мемлекеттік министрі Кристофер Мейхью 19 қазан 1964 ж. Джозеф Маллалиу 19 ақпан 1966 ж. Лауазым жойылды 7 қаңтар 1967 ж. Әскери-теңіз күштері министрінің орынбасары Джозеф Маллалиу 21 қазан 1964 ж. Лорд Винтерботтом 6 сәуір 1966 ж. Морис Фоули 7 қаңтар 1967 ж. Дэвид Оуэн 3 шілде 1968 ж. Министр...

Сыртқы саясат

Коггинс, Ричард. "Уилсон және Родезия: БҰҰ және Британияның Африкаға қатысты саясаты". Қазіргі Британ тарихы (2006) 20#3, 363–381 бб. Колман, Джонатан. "Ерекше қарым-қатынас" ма?: Гарольд Уилсон, Линдон Б. Джонсон және англо-американдық қатынастар саммитте, 1964 ж. (Манчестер университетінің баспасы, 2004) Колман, Джонатан. "Гарольд Уилсон, Линдон Джонсон және англо-американдық «саммит дипломатиясы», 1964–1968". Трансатлантикалық зерттеулер журналы (2003) 1#2, 131–151 бб. Докрилл, Саки. "Англо-американдық жаһандық қорғаныс әріптестігін қалыптастыру: Гарольд Уилсон, Линдон Джонсон және Вашингтон саммиті, 1964 жылғы желтоқсан". Стратегиялық зерттеулер журналы (2000) 23#4, 107–129 бб. Докрилл, Саки. "Британияның күші мен ықпалы: Үш рөлмен айналысу және 1964 жылғы қарашада Чекерсте өткен Уилсон үкіметінің қорғаныс талқылауы". Дипломатия және мемлекеттік басқару (2000) 11#1, 211–240 бб. Пайн, Мелисса. Гарольд Уилсон және Еуропа: Ұлыбританияның Еуропалық қауымдастыққа мүшелігін ілгерілету (IB Tauris, 2007). Спеллинг, Алекс. "«Сақтауға лайық шараптылық репутациясы»: Гарольд Уилсон, Ричард Никсон және қайта бағаланған «Ерекше қарым-қатынас», 1969–1970". Қазіргі Британ тарихы (2013) 27#2, 192–213 бб. Стоддарт, Кристиан. "Уилсон үкіметі және британдықтардың баллистикалық зымырандарға жауаптары, 1964–1970". Қазіргі Британ тарихы 23.1 (2009): 133. Викерс, Рианнон. "Гарольд Уилсон, Ұлыбританияның Лейбористік партиясы және Вьетнам соғысы". «Қышқы соғыс зерттеулері» журналы (2008) 10#2, 41–70 бб. Уилсон, Крейг. "Риторика, шындық және наразылық: 1964–1970 жылдардағы Ұлыбританияның жұмысшы үкіметінің Вьетнам саясаты". Әлеуметтік ғылымдар журналы (1986) 23#1, 17–31 бб.

Негізгі дереккөздер

Уилсон, Гарольд. Еңбек партиясы үкіметі, 1964–70: жеке естелік. (Пингвин, 1974)