Кіріспе

1993 жылдың қаңтар айында хорват армиясының шабуылы басталды.

Шығу тегі

1991 жылдың қыркүйек айының басында Хорватия Тәуелсіздік соғысының бастапқы кезеңінде, сербтер басымдығы бар Югослав Халық Армиясының (ЮНА) Книн корпусының бөлімдері полковник Ратко Младичтің басшылығымен және этникалық серб Крайина жасақтарының қолдауымен Солтүстік-Батыс Далмациядағы Хорватия үкіметі бақылауындағы аудандарға қарсы шабуылдық операциялар жүргізді. Қарсылық көрсетілгеніне қарамастан, Хорватия армиясының жаңа ғана құрылған, тәжірибесіз және нашар қаруланған бөлімдері, полиция және жергілікті жасақтары басым күшке ұшырап, өздерінің позицияларынан, соның ішінде стратегиялық маңызды Масленица аймағынан бас сатуға мәжбүр болды. Алдағы айларда шайқастар жалғасты, оның барысында ЮНА және Крайина сербтері өз бақылауындағы аумақтарды біртіндеп кеңейтіп, тіпті Задар қаласының маңызды қалалық орталығына да қауіп төндірді. Масленица көпірі қараша айында серб күштерімен жарылған. 1992 жылдың қаңтар айында Сараево келісімі мен UNPROFOR-дың келуі Хорватия үкіметі мен өзін-өзі жариялаған РСК (Серб Крайина Республикасы) арасындағы шекараны бекітті. Бұл Хорватия бақылауындағы Далмация азаматтарына бірнеше айға салыстырмалы бейбітшілік сыйласа да, аймақ елдің қалған бөлігінен оқшауланып, ұзақ мерзімде тұрақсыз жағдайға әкелді, бірақ номиналды түрде құрлық байланысы сақталды. Босния, Лика және Далмация арқылы өтетін дәстүрлі құрлық жолдары Хорватия мен Босния және Герцеговинадағы сербтердің бақылауында болды. Бұл көлік және сауданы Паг аралын Далмациямен байланыстыратын паромдық қызметтер мен Паг көпірін пайдалануға мәжбүр етті, олар жиі нашар ауа-райының әсеріне ұшырады. 1991 жылы ЮНА әуе күштері Паг көпіріне нұқсан келтірді, бұл оның ұзақ мерзімді пайдалануына күмән тудырды. Сонымен қатар, серб армиясы Синж қаласының жанындағы Перуча гидроэлектр стансасын бақылап, оны жою қаупін тудырды, бұл Четина аңғарын су басуы мүмкін еді, соның салдарынан Далмация электр қуатысыз қалуы мүмкін болды. Далмацияның Хорватияның қалған бөлігінен оқшаулануы Хорватияның ішкі саясатына әсер етті. Сараево келісімінен кейін Франьо Туджманның үкіметі елдің қалған бөлігін азат ету үшін тікелей әскери әрекеттердің орнына тиімсіз дипломатияны қолданғаны үшін үнемі сыналып келді. Хорватия округтері палатасына және әртүрлі жергілікті және аймақтық жиналыстарға сайлау 7 ақпанға жоспарланған, көптеген сарапшылар оңшыл оппозициялық партиялардың бұл мәселені Туджманның оңшыл ХДЗ партиясына қарсы пайдаланып, үстемдікке ие болатынын күтті.

Қарсылас күштер

Сараево қарулы келісімінен бері өткен бір жылда хорват әскері құнды тәжірибе жинап қана қоймай, көршілес Босния және Герцеговинадағы сәтті шабуылдық операциялар арқылы моральдық рухын көтерді, сонымен қатар Хорватия аумағында ірі әскери операциялардың болмауына байланысты жабдықтарын, ұйымдастырылуын, жеке құрамын және тактикасын жақсартуға мүмкіндік алды. Хорват әскерінің ядросы кәсіби гвардиялық бригадалар болды, олардың үшеуі кейінгі шайқаста қатысты. Серб Кражина Республикасы, керісінше, Хорватияның дипломатиялық мойындауынан кейін Югославия Халық Армиясының (JNA) шегінуінен және көршілес Боснияда соғыстың басталуынан әлсіреп қалды. Бұл Сербияның әскери, экономикалық және басқа да ресурстарының көп бөлігін жұтып қойды, ал Серб Кражина Республикасы (RSK) күштері көбінесе өз күштерімен қалды. Олардың күштері босниялық серб күштерін қолдауға мәжбүр болғандықтан одан әрі әлсіреді, әсіресе 1992 жылы RSK элиталық "Книнжа" бөлімшесі ауыр шығынға ұшыраған Босанска Посавинада. 1992 жылдың маусым айында хорват әскері Мильевци үстіртінде шағын шабуыл жасағанына қарамастан, Серб Кражина Республикасының басшылары хорват әскерінің әрекеттері жақын арада күтілмейтініне сенді. БҰҰ-ның UNPROFOR миссиясының болуы және Хорватияның Босния соғысына қатысуы, онда босниялық сербтермен болған дау босниялық хорваттар мен Босния үкіметі арасындағы қақтығысқа қарағанда маңыздылығын жоғалта бастады.

Уақыт шкаласы

Хорват армиясы мен арнайы полиция бөлімдері 22 қаңтарда Масленица және Задар аймағында шабуылға кірісті. РСК күштері толығымен дағдарып, бастапқыда тиімді қарсылық көрсете алмады. Хорватияның алғашқы табысының бір себебі – Хорватия теңіз және әуе күштерін беспрецеденттік деңгейде пайдалануы болды, бұл хорваттың құрлық, теңіз және әуе күштерінің бірлесіп әрекет еткен жалғыз ірі операциясы еді. Нәтижесінде Масленица және Задар маңындағы аймақтар босатылды, ал Хорват армиясы Солтүстік Далмацияның ішкі аймақтарына қарай жылжуын жалғастырды. Операцияны басқарған Хорват армиясының генералы Янко Бобетько ұлттық батыр атанды, ал Задар қаласында халықтық тойлар өтті. Алты күннен кейін, РСК күштерінің жеңіліске ұшырағанын көрген Синж маңындағы Хорват армиясының 126-шы үй күзет полкі Перуча бөгетіне қарсы өз шабуылдық операциясын жүргізді. Бөгет басып алынды, бірақ РСК күштері оны зақымдаған жарылғыш заттарды жарытқанға дейін емес. Бөгет ірі су тасқынының алдын алуға жеткілікті болды, бірақ келесі жылдың көп бөлігінде Далмация аймағын қамқорлықсыз қалған гидроэлектр қуатының үлкен жоғалуынан сақтай алмады. 200 фут (шамамен 60 метр) биіктігіндегі бөгет 17 миллиард куб метрге жуық суды 12 мильге созылған тар көлде сақтап тұрды. Егер бөгет құлап кетсе, су Цетина өзенінің арнасымен ағып, 50 000 адамға әсер ететін еді. Серб деректері көбінесе 491 адамды көрсетеді және келіседі. Олардың 326-сы жасақ шепшілер, 160-сы азаматтар еді, ал Смокович, Кашич және Ислам Гречки ауылдары Хорват күштері тарапынан өртеп жіберілді, көптеген азаматтар қашуға мәжбүр болды. Хорват шенеуніктері бастапқыда Масленица операциясында Хорваттың 50 қаза тапқанын мәлімдеді. Бірақ көп ұзамай тәуелсіз және бейтарап көздермен анықталған және тексерілген нақты сандар одан әлдеқайда жоғары екені анықталды, бұл Хорватиядағы дау-дамағлға себеп болды.

Салдары

Хорватиялық ақпарат көздері "Масленика" операциясын үлкен жетістік деп бағалайды. Олардың пікірінше, шабуылдың басты мақсаттары алғашқы күндердің өзінде орындалды. Хорват әскері Масленица, Ислам Грек, Земуник әуежайы және Задардың артқы аймағын басып алды. Сонымен қатар, Велика және Мала Бобижа, Тулове Греде және Мали Алан (Велебитте) жерлерін, стратегиялық маңызға ие аймақты қорғады, бұл Бенковац, Обровац және Грачацтағы серб күштерін тежеуге мүмкіндік берді. Халықаралық қысым нәтижесінде 25 қаңтарда әрі қарай жылжу тоқтатылды. Хорват әскері Кражинаға ауыр соққы беріп, Хорватия аумағының біршама үлкен бөлігін қайтарып алды, бірақ Далмация қалаларына қатысты қауіп толығымен жойылған жоқ. Далмацияны Хорватияның қалған бөлігімен қауіпсіз байланыстыру мақсаты да орындалмады. Бұл сол жылы Масленицадағы понтондық көпірдің ашылуымен анық болды. Көпір РСК артиллериясының жетегінде болды, осылайша РСК басшысы Милан Мартич оны қалауынша батырып жіберуге немесе көлік қозғалысын тоқтатуға батыл түрде мақтанды. Көпірдегі қозғалыс БҰҰ демеушілігімен өткен келіссөздерден кейін ғана қалыпқа келді. Хорват армиясының шабуылдың алғашқы табысын тиімді пайдалана алмауының себебі, көбінесе операцияның соңғы кезеңдеріндегі тактикалық қателіктерге және жеткілікті артиллерияның болмауына байланысты, бұл мәселе 1994 және 1995 жылдары шешілді. Осы кемшіліктерді көрсету арқылы "Масленика" операциясы хорват әскери штабына оларды түзетуге және "Флэш" және "Шторм" сияқты мақсатты және сәтті шабуылдарды жоспарлауға мүмкіндік берді. Ескі көпірдің орнынан сәл басқа жерде жаңа Масленица көпірі 1997-1998 жылдары салынды. Ал ескі көпірдің жөндеу жұмыстары 2006 жылдың басында аяқталды. Операциядан 12 жыл өткен соң, 2005 жылғы Хорватиядағы жергілікті сайлау кампаниясы кезінде бұл оқиғалар тағы да жанжал тудырды. 2005 жылдың 1 мамырында, "Флэш" операциясының 10 жылдығына орай, Хорватия премьер-министрі Иво Санадер мерекелік шараларды өз партиясы HDZ үшін үгіт-насихат жүргізу үшін пайдаланды. Хорватия президенті Стипе Месич хорват әскери операцияларын партиялық саясатқа пайдалануға наразылық білдіріп, "Масленика" операциясының тек сайлау алдындағы Туджманның әрекеті болғанын және хорваттардың өмірін қажетсіз құрбандыққа шақырғанын мәлімдеді. Бұл мәлімдемеге хорват соғыс ардагерлерінің ұйымдары дереу қарсы шықты.