Кіріспе
Хан әулеті саясаткері және шенеунігі Чэн Ю (141 – 220 жылдың желтоқсаны), туғанда Чэн Ли аталған, әдепті есімі Чжунде, Қытайдың Шығыс Хан әулеті кезеңінде өмір сүрген қытай саясаткері. Ол сол кезде Хан орталық үкіметінің де-факто басшысы болған Цао Цаоның кеңесшісі болды. 220 жылдың желтоқсанында қайтыс болды – Цао Цаоның ұлы Цао Пи император Сяньнан (соңғы Хан императоры) тақты тартып алып, Цао Вэй мемлекетін құрғаннан кейін көп ұзамай. Бұл оқиға Қытайдағы Үш патшалық кезеңінің басталуын белгіледі. Чэн Ю шамамен 1,91 метр бойы бар, ұзын әдемі сақалы бар биік адам ретінде сипатталған. Ол қазіргі Шандоң провинциясының Донг'е ауданының тумасы. Ол көбінесе мүмкін болжамды аңызға айналған оқиғамен есте қалады, онда ол астық жетіспеушілігімен күресу үшін қатыгез және ерекше тактика қолданған. Юань Шаоға (Цао Цаоның қарсыласы) азық-түлік алмасу үшін кепілдер жібермей, оның әскерін адам етімен қоректендіруді ұсынды. Ол сондай-ақ 200 жылы Гуанду шайқасында Юань Шаоны жеңіп, Солтүстік Қытайды бақылауды нығайтуға көмектескен әскери тактикадағы шеберлігімен де танымал болды. Оның көптеген еңбектері Цао Вэй мемлекетінің негізін қалады деп кеңінен мойындалған; 220 жылдың соңында Цао Пи император болғанда, оның үш герцог-министрдің бірі болмауының себебі, оның Ян провинциясындағы азық-түлік тапшылығымен күресу стратегиясы болды деп саналады. Чэн Ю қайтыс болғаннан кейін Цао Пи оны «Су Маркизі» деген құрметті лақаппен марапаттады, яғни «салтанатты маркиз».
Cheng Yu (141 – December 220), originally named Cheng Li, courtesy name Zhongde, was a Chinese politician who lived during the late Eastern Han dynasty of China. He was an adviser to Cao Cao, the warlord who became the de facto head of the Han central government during that period. He died in December 220 – soon after Cao Cao's son, Cao Pi, usurped the throne from Emperor Xian (the last Han emperor) and established the state of Cao Wei, an event marking the start of the Three Kingdoms period in China. Cheng Yu was described as a tall man (approximately 1.91 metres) with a beautiful long beard. He was from Dong'e County in present day Shandong. He is often remembered for a possibly fictional event, where he uses sadistic and unusual tactics to cope with a shortage of grain. Instead of sending hostages to Cao Cao's rival, Yuan Shao, in exchange for food supplies, he advised Cao Cao to feed his army with human flesh. He was also noted for his expertise in military tactics, which helped Cao Cao defeat Yuan Shao at the Battle of Guandu in 200 and consolidate control over northern China. It is widely agreed that his numerous contributions laid the foundation of the Cao Wei state; it is theorized that the reason he was not made one of the Three Ducal Ministers when Cao Pi became emperor in late 220 was only because of his aforementioned strategy to cope with the food shortage in Yan Province. After Cheng Yu's death, Cao Pi honoured him with the posthumous title "Marquis Su", meaning "solemn marquis".
Туған жеріндегі оқиғалар
Чен Юдың бастапқы аты «Ли» (立) болды, бірақ ол Тай тауының басында күн туралы түс көргеннен кейін оны «Ю» (昱; сөзбе-сөз «күнді көтеру») деп өзгертті. Ол қазіргі Шандоң провинциясының Донгэ округінен шыққан. Оның ерте өмірі туралы тарихқа ештеңе жазылмаған; ол 40 жасқа толғанда туған жеріне жақын аймақтарда батылдығымен белгілі болды. 180 жылдары «Сары бас киімділер» көтерілісі басталғанда, округ әкімі Ван Ду қоймадағы азық-түлікті өртеп, өзінің бағыныштыларын қаланы басып алуға итермеледі. Округ префекті қаладан қашып, жасырынды, ал қала тұрғындары отбасыларымен бірге шығысқа қарай таудың жанына лагерь құрды. Шпиондарынан Ван Ду қаладан 1,3-1,6 миль қашықтықта лагерь құрғанын естігеннен кейін Чен Ю жергілікті жаңадан келген, Сюэ Фанға хабарлап, Ван Дудың жағдайды бақылауға қабілетсіз болуы керек екенін, сондықтан олар префектті қайта әкеліп, қаланы қайта басып алуы керек екенін айтты. Сюэ Фан Чен Юдың жоспарына келісті, бірақ қарапайым халық келіспеді, сонда Чен Ю ашуланып: «Ақымақ қарапайым халық жоспарлауға қабілетсіз!» деді. Одан кейін ол Сюэ Фанмен бірге жоспар құрып, бірнеше атты әскерді тауға жіберді, олар бейбіт тұрғындарға қарай төмен түсті. Сюэ Фан мен оның адамдары аттыларды көргенде айқайлап, қарапайым халықты «Сары бас киімділер» көтерілісшілері деп ойлап қалдырды. Сюэ Фанның басшылығымен көпшілік қалаға қайта оралғанша қашқанда, олар көтерілісшілердің соншалықты қорқынышты емес екенін түсінді және кейіннен Чен Ю тапқан префектпен бірге қаланы қорғауға кірісті. Тұрғындардың қайта оралғандығын көріп, Ван Ду шабуылға түсті, бірақ Чен Юдың қорғанысы оны тоқтатты. Ван Ду енді тұра алмай, басқа жаққа кетуге ниеттенді. Чен Ю Ван Ду жиналып жатқанда кенеттен шабуыл жасап, оған ауыр соққы берді, бұл Донгэ округінің аман қалуына мүмкіндік берді. 192 жылы Ян провинциясының инспекторы Лю Дай Чен Юны өзінің басқармасына шақырды, бірақ Чен Ю бас тартты. Бастапқыда Лю Дай Юань Шао және Гунсун Цзанмен жақсы қарым-қатынаста болды, Юань Шао өз отбасын Лю Даймен бірге тұруға жіберді, ал Гунсун Цзан Лиу Дайға сол аймақтағы «Сары бас киімділермен» күресуге көмектесу үшін элиталық атты әскерін жіберді. Алайда, Юань Шао мен Гунсун Цзан кейіннен ақырғы жау болды және Лю Дайдан әлдеқайда күшті болды, ол тарап таңдауға мәжбүр болды. Лю Дай Чен Юдан кеңес сұрады, ол Гунсун Цзаннан көмек сұраудың алыстан суға батып бара жатқан адамды құтқаруға ұқсайтынын айтты. Ол сондай-ақ, Гунсун Цзанның Юань Шаоға қарсы жақында ғана жеңіске жеткеніне қарамастан, ақырында оған жеңіліп қалуы мүмкін екенін талдады. Сондықтан ұзақ мерзімді жоспарсыз қысқа мерзімді пайда табу ақылға қонымсыз. Лю Дай Чен Юдың сөзіне келісіп, Гунсун Цзанмен байланысын үзді, ол Ян провинциясындағы атты әскеріне Ю провинциясындағы базасына оралуға бұйрық берді. Чен Ю болжағандай, Гунсун Цзанның атты әскері шайқасқа тіпті қатыса алмай тұрып, Юань Шаодан ауыр жеңіліске ұшырады. Лю Дай одан кейін Чен Юны өзінің офицері болуын сұрады және оған кавалерия командирі лауазымын ұсынды, бірақ Чен Ю қайтадан жұмысқа орналасудан бас тартты.
Қау-Қауға қызмет етуге келдім
Алайда, Гонсун Джанның элиталық ат әскерінің көмегі болмағандықтан, Лю Дай Сары турмандар тарапынан тез өлтірілді, ал Цао Цао провинцияны иелену үшін келді. Оның келгенімен, Цао Цао Чен Юға үкіметтегі орны туралы хат жіберді. Чен Ю Цао Цаоға ұсынысты дереу қабылдағанын жауап ретінде білдірді, сол себепті қара халық Чен Юдан: "Қалайша осылайша тез мінез өзгерттің?" деп сұрады. Чен Ю оларға ешқандай түсіндірме бермей күлді. Чен Ю Цао Цаоға қызметке келгенде, бұрын Лю Дай ұсынған лауазымдардан гөрі әлдеқайда төменгі дәрежедегі префект болып тағайындалды. Бірақ Чен Ю Цао Цаоның соңынан еруге бекінді, бұл оның Цао Цаоның бекінісіне шабуыл жасаған Лю Буға қарсы көрсеткен қорғанысынан анық көрінеді.
Лю Бу шабуылдағы әрекет
Лю Бу Ян провинциясын билеп алғанын мәлімдегенде, көптеген адамдар қарсылық көрсетуден бас тартып, оған қосылды; тек Хуанчэн, Донг’е және Фан округтері мойынсұнбады. Сол кезде Чэн Ю Цао Цаоның бас стратегі Сун Юмен бірге Хуанчэн қаласын қорғап тұрды. Сун Ю одан кейін Чэн Юдан Донг’е округінің қорғанысын ұйымдастыруды сұрады, себебі ол туған жерін онымен бірге күресуге көндіре алады деп ойлады. Осылайша, Сун Ю қамалға қарауылдыққа қалды, ал Чэн Ю Донг’е округіне аттанды. Жолда Чэн Ю Фан округінен өтті, онда Лю Будың адамы Си И (氾嶷) Фан округінің префектін өзінің әміршісіне адал болуға көндіруге тырысып жатты. Чэн Ю префектпен кездесуге рұқсат сұрады және оны Си Иді қабылдамай, өлтіруге иктерді. Ол Донг’е округіне келгенде, Сюэ Ти (薛悌) және Зао Цзи (棗祗) бұл аймақтың төңірегінде қорғаныс құрылыстарын қадағалап жатты, сондықтан Чэн Ю әскерін бөліп, Кантин фордын бақылауға алып, Лю Будың стратегі Чэн Гонның шабуылын тоқтатты. Сюэ Ти кейін Чэн Юмен бірлесіп стратегия жасады, бұл Цао Цао Сю провинциясынан оралғанға дейін үш округтің қорғанысын қамтамасыз етті. 194 жыл Цао Цао үшін ауыр жыл болды, өйткені Пуян маңында Лю Буға бірнеше шайқаста жеңіліп, Ян провинциясында кең ауқымды ашаршылық болды (бірақ бұл да Лю Буды шегінуге мәжбүр етті). Бір сәтте Цао Цао Ян провинциясындағы билігінен бас тартып, Юань Шаоға бағынуға дайындық жасады. Алайда, Чэн Ю Цао Цаоға: «Юань Шаоның қызметінде болудан гөрі сенің қабілетің артық, және тек атақ-даңққа ғана құмар адамға бағыну – дарынды адам үшін ұят» деді. Чэн Ю Цао Цаоға: «Тянь Хенг сияқты қарапайым жауынгер де ұятты біледі, сен қалайша Юань Шаоға бағыну арқылы ұятқа батуға болады?» деді. Бірақ Чэн Юдың батыл сөздерін айту оңай болды, іске асыру қиын болды, себебі Цао Цао әскерінің азық-түлігі таусылып бара жатты. Дегенмен, ұятқа қалмау үшін Цао Цао Чэн Юды тыңдайтын сияқты болды, бірақ одан үш күндік азық-түлік дайындауды сұрады. Бұл мәселеге дайын болмаған Чэн Ю өте қатыгез стратегия ойлап тапты: ол жеке өзі қарулы күштерді басқарып, туған қаласын тонады және қала тұрғындарын ұстап әкетті, содан кейін оларды шошқа сияқты сойып, Цао Цао әскеріне тамақ етіп берді. Келесі жылы Цао Цао, Сунь Цэ және басқалары Юань Шуды жеңді, ол содан кейін солтүстікке қарай, өзінің жартылай бауыры Юань Шаоға қосылуға тырысты. Лю Бей Юань Шуды тоқтатуға ерікті болды және осы міндетті орындау үшін үлкен әскер берілді. Чэн Ю бұл жаңалықты естігенде, Цао Цаоға асығыс жетіп, наразылық білдірді: «Бұрын Лю Бейді өлтіру туралы ұсынысымызды қабылдамағаныңыз мүмкін, бірақ ол күш берілген жағдайда сізге сатқындық жасайтыны анық». Осылайша, Цао Цао өз шешімінен өкінді және әскерді кері шақыру үшін елші жіберді, бірақ бұл тым кеш болды. Лю Бей әскерін шығысқа қарай Сю провинциясына бастап, Че Чжоуды (車胄; Цао Цао тағайындаған провинциялық губернатор) өлтіріп, провинцияны басып алды.
Сао Саоның солтүстік жорығы
Юань Шао Гонсун-Занды жеңіп, Сары өзеннің солтүстігіндегі төрт провинцияны біріктіргенде, Као Каоға қарсы соғыс жариялау үшін 100 мыңнан астам әскер жинады. Чен Ю генерал болып тағайындалды және 700 сарбазымен Хуанчэн қаласында орналасты. Сосын Цао Цао Чен Юға хат жіберіп, оған 2 мың адам күш түсуі мүмкін екенін хабарлады. Бірақ Чен Ю: "Юань Шаоның 100 мың әскері бар, ол өзін жеңіссіз санайды. Егер ол менің сонша аз әскерімді көрсе, оңай шабуылдамайды. Керісінше, егер менің орным оның қимылына қауіп төндіретіндей берік болса, ол маған шабуыл жасамай өте алмайды; шабуыл жасаса, әлбетте жеңіске жетеді, сондықтан күш жіберу бекергілік болар еді. Менің ойымды түсініп, күмәндамауыңызды тілеймін" деді. Цао Цао Чен Юға қосымша әскер жіберудің қажеті жоқ екеніне қуанды және Лю Бэйді қысқа мерзім ішінде жеңіп алды. Цао Цао Гуанду шайқасында Юань Шаоны жеңгеннен кейін үш жыл өткен соң, Чен Ю Ян провинциясының айналасындағы таулы аймақтардың бірнеше мың қарақшысын және тұрғынын жинап, оларды Лиян қаласында Цао Цаомен кездесуге алып барды, онда Цао Цао Юань Тан мен Юань Шанға қарсы алдыңғы шептегі әскери базасын құрған болатын. Ли Дианмен бірге Чен Ю кемелермен Цао Цаоға астық жеткізді. Бір күні Вэй әкімшілігінің әкімі Гао Фан географиялық артықшылықты пайдаланып, жабдықтау жолын тоқтатты. Сонда Цао Цао Чен Юға су жолынан бас тартып, басқа бағыттармен жүруді бұйырды. Алайда Ли Диан Чен Юға Гао Фанды аз әскермен нашар қорғалғандықтан жеңуге болатынын айтты. Сондықтан олар Цао Цаоның бұйрығына бағынбай, солтүстік жағалауға шығып, Гао Фанды жеңіп, әскери қажеттіліктердің үздіріліссіз жеткізілуін қамтамасыз етті. Юань Тан мен Юань Шан жеңілгеннен кейін Чен Ю әскери күшті арттыратын генерал (奮武將軍) және Ангуо маркизі (安国亭侯) атағын алды.
Қызыл жарлар шайқасы
208 жылы Цао Цао Цзинь провинциясының губернаторы Лю Конгтың бағынуын қабылдады және шығыс соғыс әміршісі Сунь Куанға хат жіберіп, Цзянлинда 800 мыңдық әскер жинағанын, Сунь Куанмен жеке кездесуге мүдделі екенін хабарлады. Көпшілік Сунь Куанның Лю Бейді өлтіріп, Цао Цаоға бағынатынына сенді, бірақ Чэн Ю Сунь Куанның Лю Бейді қаһарлы соғысқа қолдау көрсететінін дұрыс болжады. Дегенмен, Цао Цао әскери және экономикалық тұрғыдан толыққанды басымдыққа ие болғандықтан, Чэн Ю-дің кеңесін жете бағаламады және Цао Цао соғыс кемелерінде үнемі той-думандар ұйымдастырды. Сақтық шараларын қапасыздықпен қарағандықтан, Цао Цаоның офицерлерінің ешқайсысы Янцзы өзені бойындағы желдің бағыты жылына бірнеше күн ауысатынын білмеді, сондықтан жел Цао Цаоның жағына қолайлы жағдай тудырады деп ойлады. Цао Цао одақтас әскерлердің өрт шабуылына баруға мүмкін емес деп сенгенімен, жаудың қолбасшысы Чжоу Ю Цао Цаоның алып флотын бір түндік күлге айналдырды.
Сао Пиге кеңес
Сао Сао Ма Чао мен Хан Суиге қарсы соғысу үшін батысқа аттанғанда, Чен Ю Као Саоның ұлы Сао Пиге стратегиялық кеңесші ретінде тағайындалды, ол астана басқармасын жүргізіп тұрды. Сао Сао батысқа кеткен кезде Хэцзянь округіндегі бірқатар жергілікті әулет өкiлдерi көтеріліс жасады. Сао Пи көтерілісті басуға генерал жiбергенде, бiрнеше мың көтерілісшi қоршауға алынғаннан кейiн бағынуға ұсыныс жасады. Көтерілісшілердің бағынуын қабылдау керек пе, жоқ па деген мәселе бойынша сарайда кеңес өткiзiлдi. Талқылауға қатысқан көптеген адамдар бағынуды қабылдамауды ұсынды, себебi Сао Сао бұрын қоршаудан кейiн бағынғандарды өлтiру жөнiнде жарлық шығарған едi. Чен Ю қарсылық танытып, былай дедi: "Сао Саоның мұндай шара қолдануының себебi – ол көптеген дұшпандармен шатақ кезеңде күрескенi. Қоршаудан кейiн бағынғандарды өлтiру мүмкiн болатын басқа дұшпандарды қорқытуға және ерте бағынуға ынталандыруға мүмкiндiк бердi, содан кейiн әрқашан қоршау салудың қажетi болмады. Алайда, қазiргi уақытта бақылауымыздағы аумақ тұрақталды, ал бұл шайқас өз жерiмiзде болып жатыр. Сондықтан осы дұшпандар мiндеттi түрде бағынып, оларды өлтiру басқа дұшпандарға қауiп тудырмайды. Демек, қазiргi көтерiлiсшiлердi жою – Сао Сао билеуiнiң басты мақсаты емес. Егер оларды өлтiру қажет болса, бiрiншi Қожайын Саоға хабарласыңыз". Көпшiлiк өздерiнiң әскери мәселелердi шешуге дербес құқықтары бар екенiн және әрбір мәселе туралы есеп беру қажет емес екенiн айтып, өз шешiмдерiн қорғады. Чен Ю үнсiз қалды, ал шенеуніктер кеңес бөлмесінен шығып кеттi. Кеңес бөлмесінен шыққаннан кейiн Сао Пи Чен Юмен жеке кеңесiп, ол талқылауда қандай да бiр ойды жасырған жоқ па деп сұрады. Чен Ю: "Басшылар мен командирлерге автономиялық билік беру себебi – майданның әскери мәселелерi өте шұғыл, шешiмдер дереу қабылдануы керек. Алайда, бағынған көтерiлiсшiлер сіздің генералыңыздың бақылауында және көтерiлiс жасауға мүмкiндiк жоқ. Сондықтан да мен сіздің билігіңіздi қолдануыңызды (әбден қолдануыңызды) қаламаймын", – дедi. Чен Юдың қолдауына риза болған Сао Пи өз ойын өзгертіп, мәселенi Сао Саоға хабарлады, ол бағынған көтерiлiсшiлердi аман қалдыруға бұйырды. Чен Ю күткендей, Сао Пи мен оның әкесi Сао Сао арасындағы байланыс олардың хат алмасуы нәтижесiнде нығайды. Сао Сао экспедициядан оралғаннан кейiн Чен Юға алғысын айтып, оның тек тактикада ғана емес, сонымен қатар әке мен бала арасындағы қарым-қатынасты басқаруды да білетін зиялы адам екенiн атап көрсеттi.
Кейінгі өмір және өлім
Чен Ю саяси қарсыласы Син Чжэнге (邢貞) жеңілгеннен кейін жартылай зейнеткерлікке шықты. Оның үшін ең жаман жағдай – Чен Ю құлағаннан кейін оған көптеген қара сөздер айтылды, тіпті біреу оны бүлік көтеру ниетімен жүрген деп айыптады, бірақ Цао Цао бұрынғы сенімді кеңесшісін одан әрі тергемеді; керісінше, Чен Юға көбірек ақшалай сыйлық берді. Чен Ю 220 жылдың соңында Цао Пи император Сяньнан тақты тартып алғанға дейін қарапайым халық болып қалып, сирек үйінен шықты. Чен Ю гвардия министрі қызметіне қайта тағайындалды және 800 салық төлейтін үй шаруашылығынан құралған маркиздікке салық түсімі алды. Цао Пи 220 жылы император болғаннан кейін Чен Юды Үш жоғары лауазымды министрдің бірі етпекші болғандықтан, осы мәселе талқыланды. Бірақ Чен Ю шешім қабылдамас бұрын қайтыс болды. Ол өзінің адалдығы үшін «Су маркизі» деген құрметті атаққа ие болды (Син Чжэннің жағдайын төменде қараңыз). Оның кіші ұлы Ченг Ян мен немересі Ченг Сяо маркиздікке ие болды, ал Чен Юдың орнын оның үлкен ұлы Ченг Ву (程武) басты. Оның немересі Ченг Сяо кейін танымал ғалым атанды.
Бағалау
Өзінің парадокстарымен танымал болғанына қарамастан, Ченг Ю өз сөздерінде басқаларды кемсітуге бейімділік танытты. Бірде Юань Шаоға бағынудан Цао Цаоны айнытыруға тырысқанда, ол Тянь Хенгті (田橫) – қарапайым жауынгерді, Цао Цаодан төмен деп бағалады. Ол сондай-ақ өз халқын "ақылсыз қарапайым халық" деп атаушы еді. Ченг Ю ескірген, жалтақ мінезді қарт кісі еді, оның көнешілдігі оны жиі дауласуға итермеледі. Шың Женді ренжіткендегі қиын жағдайы туралы бір қызықты оқиға бар. Император Сянь Цао Цаоны алғаш вассал етіп тағайындағанда, ол Ченг Юды өз вассалдық мемлекетінде гвардия министрі (衛尉) қызметіне, ал Шың Женді астана коменданты (中尉) қызметіне тағайындады. Бірақ Ченг Юде өзінің үстемдігін көрсетуге құштарлығы болды, ол қасақана Шың Женнің алдында мақтанды, ал Шың Жен оның осы жаман мінез-құлқын Цао Цаоға жеткізді. Нәтижесінде, Ченг Ю лауазымынан алынды. Мүмкін, шындығына күмәнді жазбада айтылғандай, ол бірде туған жері Донг'е округіне қарақшылық шаптырып, Цао Цао әскерін тамақтандыру үшін өз халқын ұрлап әкеткен. Ол ұрланғандарды етке тіліп, күрішпен араластырып, солдаттарға дәмді тамақ ретінде ұсынған деседі. Сенімсіз дереккөз: күні=2016 жылдың тамызы.
Үш патшалықтың романсында
XIV ғасырдағы "Үш патшалықтың романсы" тарихи романында Ченг Ю Сю Шуды Цао Цаоға қызмет етуге көндіру үшін хитролық ойластырған. Ол кезде Сю Шу, қарсыласы Лю Бейдің басты стратегиясы болып жұмыс істеп, Цао Цаоның офицерлері Лю Куанға (呂曠), Лю Сяньға (呂翔) және Цао Ренге қарсы маңызды жеңіске жеткен еді. Сю Шудың өте инабатты ұл екенін пайдаланып, Ченг Ю Цао Цаоға Сю Шудың анасын кепілге алып, Сю Шуды Лю Бейді тастап, Цао Цаоға қызмет етуге мәжбүрлеуді ұсынды. Ченг Ю Сю Шуға жалған хат жазып, оны Сючанға келуге сәтті алдады. Айырықша жағдай, Сю Шудың анасы ұлының мұндай хитролыққа түскенін және Лю Бей сияқты адал адамды тастап, қатыгез Цао Цаоға қызмет етуге кеткенін көріп, өзін-өзі өлтірді. Қызыл жартастар шайқасынан бұрын Ченг Ю Сунь Куан әскерлерінің Цао Цаоның теңіз флотына қарсы отты қолданатынын болжаған. Бірақ Цао Цао жел оларға тиімді болғандықтан оның кеңесіне онша мән бермеді. Цао Цао жеңілгеннен кейін Ченг Ю, оның қашқан кезде оған адал болған аз ғана кеңесшілердің бірі болды.