Кіріспе

Қаһарманамраш, тарихи Мараш (Мараш;) және Германция қалалары, Түркияның Жерорта теңізі аймағындағы қала және Қаһарманамраш облысының әкімшілік орталығы болып табылады. 1973 жылдан бастап Мараш қаласы «батыл» деген мағына беретін «қаһарман» сөзімен құрметтеп, Мараш шайқасын еске алу мақсатында ресми түрде Қаһарманамраш деп аталды. Қала Аһыр тауының етегінде жатыр. 2023 жылдың 6 ақпанында Қаһарманамраш облысындағы Пазарчик және Эльбистан қалаларында жер сілкінісінің ошағы болған 2023 жылғы Түркия-Сирия жер сілкінісінен қаланың көп бөлігі қирады.

География

Қала орталығы теңіз деңгейінен 568 метр биіктікте жатыр. Елбистан жазығын қоршаған таулардан бастау алатын Джейхан өзені қаланың ең маңызды гидрологиялық ерекшелігі болып табылады.

Ерте тарих

Ерте темір дәуірінде (б.з.д. 11 ғасырдың соңы – б.з.д. 711 жыл шамасында) Мараш – сиро-хетт мемлекеті Гургумның (иероглифтік лувиялық Куркума) астанасы болған. Лувиялықтар оны "Куркумея қаласы" деп, ал ассириялықтар Марқас деп атаған. Б.з.д. 711 жылы Гургум жері ассириялық провинция ретінде қосылып, оның астанасының атымен – Марқас деп аталды. Рим және Византия империялары кезінде Мараш Германия Цезарясы (Γερμανίκεια, Germanikeia) деп аталған, бұл атты неміс халқынан гөрі Герман Юлий Цезарьдің құрметіне берген болуы мүмкін. 2010 жылы "Cumhuriyet" газетінде жарияланғандай, Germanicia қаласының алғашқы қираған орындары қаланың Dulkadiroğulları ауданында табылған.

Орта ғасырлар

Византия империясы кезінде Германьикея епархтың орталығы болды және қаланың епархтарының бірі Никея соборына қатысты. Қала 7 ғасырда арабтарға қарады. Әл-Мансур билігі тұсында Германия алқабының барлық христиан халқы депортацияланып, Палестинадағы Рамлаға қоныс аударды. 11 ғасырда Армян патшалықтары құлағаннан кейін қала Армениядан шеттетілгендер үшін маңызды бекініске айналды және қала Филарет Брахамиос басқарған, Антиохия мен Эдессаны да қамтитын, қысқа ғұмырлы княздық астанасы болды. Филарет қайтыс болғаннан кейін Татул есімді тағы бір армян генералы қаланы басып алып, Антиохия қоршауына аттанған Бірінші крест жорығының шаршаған армиясын төрт күн бойы қабылдады. Эдессалық Матайдың жылнамасына сәйкес, қала жер сілкінісінен қирады және армян күнтізбесінің 563 жылы (29 қараша, 1114 жыл) 40 000 адам қаза тапты. 1100 жылы қаланы Данишмендтер басып алды, ал 1103 жылы Сәлжүктер басып алды. 1107 жылы Танкред басқарған крестшілер Киликия Армениясының Торос I-нің көмегімен оны қайта басып алды. 1135 жылы Данишмендтер Германьикеяны сәтсіз қоршады, бірақ келесі жылы оны басып алды. Дегенмен, 1137 жылы крестшілер оны қайта басып алды. Рум сұлтаны Қайхусрав I 1208 жылы Марашты басып алды. Сәлжүк билігі 1258 жылға дейін сақталды, содан кейін Мараш Киликия Армениясымен соғыс салдарынан басылып алынды. Армян апостол шіркеуінің архиепископы қызмет еткен қала қысқа мерзімге Киликияның Ұлы үйінің католикоссатының орталығына айналды. 1292 жылы Марашты Мамлюк сұлтаны Әл-Ашраф Халил басып алды. 1299 жылы Киликия Армениясының королі Хетум II оны қайта басып алды. 1304 жылы Мараш Мамлюктерге қарады. Мараш 1337–1515 жылдар аралығында Дүлқадирлердің билігінде болды, содан кейін Осман империясына қосылды. Осман билігінің алғашқы кезеңінде (1525–1526) 1557 ересек ер адам (барлық халқы 7500 адамды құрады); сол кезде барлық тұрғындар мұсылмандар болды, бірақ кейіннен, әсіресе 19 ғасырда, қалаға көптеген мұсылмандар емес адамдар көшіп келді.

Қазіргі заман

Осман билігі кезінде қала бастапқыда Дулкадир (сонымен қатар Зүлкадирие) эялетінің орталығы, содан кейін Алеппо вилайетіндағы санджақтың әкімшілік орталығы болды. Марас маңында Кишифли, Дерекей және Фундияк армяндары депортацияға қарсы тұрып, Осман армиясымен күресуді таңдады. 1915 жылдың 26 шілдесінде олар алты түрік ауылына шабуыл жасап, егістіктерін өртеп жіберді. Бірінші дүниежүзілік соғысқа мұсылмандардың шақырылуына байланысты құрбандар әйелдер, балалар және қарттар болды. Осыған жауап ретінде түрік армиясы 1 тамызда Әли бей басшылығымен Фундияқты қоршауға алды. Тұтқынға алынған 91 жауынгер атылып тасталды, тағы 100 адам депортацияланды. Түріктердің шығыны 2000 сарбаз бен 4000-5000 ауыл тұрғыны арасында, ал армяндар 2100 адамнан, көбінесе бейбіт тұрғындардан айырылды. Француз оккупациясының алғашқы күнінде ол Мустафа Кемалмен телеграф арқылы байланысып, Мараштағы түрік ұлттық күштерінен қолдау сұрауға қол жеткізді, бірақ олар шайқасқа уақытында келмеді. Оккупацияның басында Паскаль Малджанның бетін терезеден лақтырылған тас шауып, жараланды. Оның айтуынша, "Ховнан паша бірнеше жаңа армян жауынгерлерін шақырып, менің қанымның кексіз құрғап қалуын талап етті. Сол жексенбі күні түстен кейін ол шамға атқылады және туындаған шатасуды пайдаланып, кафеге неміс қол гранатасын лақтырды". Жарылыстан түрік басшыларының жиырмаға жуығы жараланып, тағы жиырмасы қаза тапты". Кафе таңдалу себебі – дәл сол жерде Reverend жараланғандықтан және кешке қаланың құрметті мүшелері, яғни "көрнекті тұлғалар" жиі жиналатындықтан. 1919 жылдың 27 қарашасында түріктердің бір тобы француз оккупациясына қарсы тұруды ұйымдастыру үшін Мехмет Везироглуның үйінде жасырын жиналды. Сегіз адамнан тұратын комитет құрылды, ал барлық мүшелер мына антты қабылдады: "Біз Ұлымыздың қауіпсіздігі үшін Аллаға ант етеміз, өмірімізді құрбан етуге, тіпті бауырларымыз болса да, ұйымымызға жасалған кез келген опасыздыққа өлім жазасын беруге және барлық құпияларды сақтауға". Олар ұйымды Құқық қорғау комитеті деп атады және күштерін жасырын жасуша жүйесіне бөлді, әр жасушаның мүшелері өздерінің он адамнан тұратын тобының мүшелерінің іс-әрекеті мен жеке басын ғана біледі. Қосымша жауынгерлер көршілес ауылдардан іздестірілді. Олардың кейбіреулері ескі аңшылық мылтықтарымен, ал басқалары қол қаруларымен қаруланды. Олар ұрыс алдында Мараштағы жандармерия ғимаратынан 850 мылтық, екі автомат және екі зеңбірек (ұрыс кезінде қолданылмаған) алды. Түрік көтерілісшілерімен шайқаста 12 легионер қаза тапты. Француз генералы Кверетт бұл оқиғаларды білгенде, Мараштың "көрнекті тұлғаларын" (қаланың құрметке ие басшыларын) шақырып, шабуылдарға қатысқандары үшін айыптады. Көрнекті тұлғалар жауапкершіліктен бас тартты, бірақ француздарға жеткізілімдерді ауыстыру үшін өтемақы төлеуге келісті. Алайда олар Францияның Мудрос келісімінің шарттарын бұзатынын да мәлімдеді. Алғашқы оқ атылған кезде медбике Осана Максудиан "түрік жандармы төрт мұсылман әйелді үйге шығарып жатқанын байқады. Олар аман-есен ішке кіргеннен кейін, ол бұрылып, мылтығынан үш рет атып жіберді. Сол сәтте-ақ барлық жақтан от жауды". Стенли Керр айтуынша: "Қалада бір бағытта жүретін, қарулы түрік топтарынан басқа ешкім жоқ еді. Қарулы адамдар топтары көше қиылыстарындағы үйлерді басып алып, көшедегі француз сарбаздарын және күзетшілерді алдын ала дайындалған саңылауларды пайдаланып атып тастады. Кімде-кім қозғалса, оның көзін атып өлтіреді, өйткені бұл жоспар туралы білмейтін тек мәсіхшілер ғана болды. Түрік жандармдары мен француз сарбаздарынан тұратын қаланың күзетін жүргізу үшін пайдаланылған патрульдерде жандармдар кенеттен француз серіктеріне қарсы шығып, оларды өлтірді. Генералдың кейбір стратегиялық позициялар алу туралы берген бұйрықтары орындалмады, өйткені түріктердің өзі бұл маневрді француздардың нөлдік сағатына дейін жарты сағат бұрын орындады". Француздар зеңбірекпен жауап беріп, түрік үйлерін бомбалады және қаланы "ауыр бомбалауға" ұшыратты. Лейтенант-полковник Тибо генерал Квереттің операциялардың көп бөлігін басқарып отырғанын және өз адамдарына үйлерден жау әскерлерін қуып шығаруға бұйрық беріп отырғанын жазды, бірақ түрік көтерілісшілері осы стратегияны оқты емес, оқ-дәрілерді қолдану арқылы үлкен жетістікке қол жеткізді. Түрік көтерілісшілері әрмендердің үйлеріне керосинмен шашылған шүберектерді лақтырып, американдық көмекші ауруханаға үздіксіз оқ жаудырды. Тибо "көтерілісшілердің күштілігі мен батылдығын, олардың өте күшті шабуылдық рухпен ма motivated болғанын" жазды. Бұрын, Мараштың ең құрметті ақсақалдары француз командиріне жіберген телеграммада британ оккупациясы түсінікті болғанын және ешқандай оқиға болмағанын, француз оккупациясына да қарсы емес екендерін, бірақ оккупациялық күштің көп бөлігі армян болғанын және "олар келген сәттен бастап мұсылмандарға жек көрушілік танытқандарын" мәлімдеді. Оккупациялық күштерге жұмысқа алу Форт-Саидта басталды, ал Стенли Керр көптеген адамдардың жұмысқа түсу себебінің "қатыгез депортация мен қырғын үшін кек алу" екенін айтты, бұл "бомба тасыған ділмәр" және Сүтчү Имам оқиғасы сияқты оқиғаларды тудырды. 8 ақпанда генерал Кверетт түрік көтерілісшілері бар үйлерді бомбалауға бұйрық берді, бұрынғы түрік үйлерін бомбалауға қоса. Шайқас кезінде христиан бейбіт тұрғындарының қырғыны болды. Көбі үш күн ішінде қайтыс болды, ал қашқандар француз әскери жайларында немесе әскери қорғаумен сақталған шіркеулер мен мектептерде ұсталды. Католик соборында паналаған 2000 армян шығуға тырысқанда атылып тасталды. Ресми француз есебінде құрбандардың саны "5000-тан аспайды" делінген. Қалған христиандарға көмек көрсеткен Стенли Керр шайқастан кейін Марашта 9700 армян болғанын мәлімдеді. Сол күні түрік көтерілісшілері отбасыларын қаладан эвакуациялауға шақырды. Бұл жаңалықты естіген армян пасторы: "Армяндар – қала түріктерден эвакуацияланғанын білгеннен кейін – түрмелерінен асығыс шығып, бос түрік үйлерінен ала алатынын алып кетуге кірісті. Біраз уақыттан кейін олар біздің орталыққа келді, біздің халқымыз да олжа үшін жүгірді. Бірнеше сағат ішінде екі ғимаратымыз азық-түлік, киім-кешек, үй жиһаздарымен толып кетті. Мен мұның бәріне наразы болдым. Кешкі уақытта түріктердің істерін қорғау үшін армяндар мешіттер мен түрік үйлерін өртеп, кездесетін бірнеше түріктерді өлтірді. Армяндар түріктердің жеңілісіне қуанды – француздар қаланы эвакуациялауға кірісіп жатқанын білмей". Доктор Мустафа, түріктердің басшысы, түрік әйелдері мен балалары қорғалатын болса, капитуляциялауға ниеттенгенін, бірақ француз басшыларымен кездескеннен кейін өлтірілді. Оның капитуляцияға дайын екенін және талаптарын көрсететін хаты бастапқыда Назарет Билезикжан жасырып, оны Стенли Керрмен болған жанжалда француз билігіне беріп, капитуляцияға рұқсат бермеуге қарсылық білдірді, "Түріктер лайықты жаза алсын!" деді. Шабуылға сыртқы қолдау келмей, түрік Ұлттық қозғалысы 12 ақпанда жеңіске жетті және бұл жеңіс Мараш қаласының Оникишубат ауданының аталғанын еске түсіреді. Мараш франко-түрік соғысындағы маңызды шайқас болды және Түрік тәуелсіздік соғысындағы алғашқы маңызды түрік жеңістерінің бірі болды.

Түрік тәуелсіздігінен кейінгі кезең

1978 жылы желтоқсанда солшыл алевилерге қарсы Марас қырқыны қалада болды. "Сұр қасқырлар" деп аталатын түрік ұлтшыл тобы 100-ден астам адамның қаза болуына себеп болған зорлық-зомбылықты тудырды. Бұл оқиға Түркия үкіметінің әскери жағдай режимін енгізуіне және 1980 жылғы әскери төңкеріске әкелді. 2023 жылдың ақпан айында Қаһарманаммараш қаласының жанында 7,8 магнитудалы күшті жер сілкінісі болды, ол қалаға кең ауқымды қираулар келтіріп, 50 000-нан астам адамның өмірін қиды. Көптеген үйлердің қирауы салдарынан қала орталығы ең көп зардап шекті. Қаланың шамамен 17,37 пайызы қираған деп есептеледі.