Кіріспе
Канадада метрикалық өлшеу жүйесін қабылдау Канадада метрикалау 1970 жылы басталды және 1985 жылы аяқталды. Канада көптеген мақсаттар үшін метрикалық жүйеге көшкенімен, бүгінгі күні Канада экономикасының және күнделікті өмірдің көптеген салаларында метрикалық емес бірліктер мен стандарттарды қолдану кеңінен таралған. Бұл негізінен Ұлыбританиямен тарихи байланыстарға, Канадада императорлық өлшеу жүйесін дәстүрлі түрде пайдалануға, АҚШ-қа жақын орналасуына және көшу кезеңінде метрикаға қарсы күшті халықтық оппозицияға байланысты.
Metrication in Canada began in 1970 and ceased in 1985. While Canada has converted to the metric system for many purposes, there is still significant use of non metric units and standards in many sectors of the Canadian economy and everyday life today. This is mainly due to historical ties with the United Kingdom, the traditional use of the imperial system of measurement in Canada, proximity to the United States, and strong public opposition to metrication during the transition period.
Қайта құру алдында
1970-ші жылдарға дейін Канада дәстүрлі түрде британдық өлшеу жүйесін қолданды, ол "Канадалық өлшем бірліктері" деп Салмақтар мен өлшемдер заңының (R. S., 1985, c. W 6) II кестесінде белгіленген. Бұл бірліктер АҚШ-тың дәстүрлі бірліктерімен бірдей атауларға және мәндерге ие, бірақ галон сияқты көлем өлшемдерінде ерекшелік бар. Мысалы, Канадада метрикалық жүйеге көшуден бұрын бензин (британдық) галлонмен (шамамен 4,55 литр) сатылатын. АҚШ-пен шекаралық сауда-саттықта галлонмен көрсетілген шамалар АҚШ галлонына (3,79 литр) жатады ма, әлде британдық галлонға (4,55 литр) жатады ма, дегенде көбінесе түсініксіздік туды.
Қайта құру процесі
Пьер Трюдоның либералды федералды үкіметі 1970 жылы Канадада метрикалауды іске асыруды бастады, ал 1971 жылы жобаны іске асыруға арналған мемлекеттік агенттік – Метрик комиссиясы құрылды. 1970 жылдардың ортасына қарай өнімдерге метрикалық таңбалау енгізілді. 1972 жылы провинциялар барлық жол белгілерін 1977 жылға дейін метрикалық жасауға келісті. 1977 жылы Еңбек күні демалысы кезінде елдегі барлық жылдамдық белгілері миль/сағаттан км/сағатқа ауыстырылды. Сол кезден бастап сатылатын әрбір жаңа автомобиль жылдамдықты км/сағат және қашықтықты км-де көрсететін спидометрмен жабдықталуы керек болды. Жол белгілеріндегі қашықтықтар келесі бірнеше айда километрге ауыстырылды. 1979 жылы бензин құю станциялары императорлық галлоннан литрге көшті. Метрикалауға қарсылық болды, әсіресе экономиканың салалары көбейгенде, онда федералдық салмақтар мен өлшемдер заңы метрикалық өлшемдерді қолдануды талап етті. 1979 жылы бензин мен дизель отынының сатылуын метрикалау 37 прогрессивті консервативті парламент депутатын Онтарио штатының Карлтон-Плейс қаласында «өлшеу еркіндігі» атты бензин стансасын ашуға итермеледі, онда бензин императорлық галлонмен де, литрмен де сатылды. Онтарио штатының Питерборо қаласы метрикалауға қарсылықтың белгілі ошағы болды, себебі ол үкіметтің метрикалау процесіне арналған үш сынақ орталығының бірі болған. Питерборо округінің депутаты Билл Домм елдегі метрикалауға ең қарсы шыққандардың бірі болды. Осы кезеңде бірнеше мемлекеттік қызметкер метрикалауға қарсылық білдіргені үшін жұмысынан босатылды. Канадалық кірістер қызметінің шенеунігі Нейл Фрейзер, міндетті метрикалық түрлендіруге публично қарсы шыққандықтан, «мемлекеттік қызметкерге лайық емес мінез-құлық» көрсеткені үшін жұмыстан шығарылды.
Өзгеріс
1976 жылдан бері заң бойынша барлық алдын ала қаптамаланған азық-түлік тауарларының массасы немесе көлемі метрикалық бірліктерде көрсетілуі тиіс, бірақ канадалық императорлық бірліктерге де заңмен рұқсат етіледі. 1980 жылдан бері сүт толығымен метрикалық жүйеге көшкен. 1975 жылдың сәуір айында Фаренгейт температурасы Цельсийге ауыстырылды. 1975 жылдың қыркүйегінде жауын-шашын миллиметрмен, ал қар сантиметрмен өлшенді. 1976 жылдың сәуір айынан бастап желдің жылдамдығы, көріну қашықтығы және барометрлік қысым метрикалық бірліктерде көрсетіледі, мұнда қысым әлемнің көп бөлігінде қолданылатын гектопаскаль (милибар) емес, килопаскальмен өлшенді. 1977 жылдың қыркүйегінде елдегі барлық жылдамдық шектеу белгілері сағатына мильден сағатына километрге өзгертілді.
Метрикация тоқтап тұр
1984 жылы Брайан Малрунидің прогрессивті консервативті үкіметінің сайлануы 1985 жылғы 31 наурызда Метрикалық комиссияның таратылуына әкелді. Бұл Канадада белсенді метрикалық жүйеге көшу процесін тоқтатты, сондай-ақ метрикалық өлшемдерді талап ететін кейбір ережелер күштен шығарылды немесе енді қолданылмайды. Метрикалық жүйеге көшу бойынша оқыту барлыққа бірдей ұсынылмады. 1983 жылғы 23 шілдеде Air Canada 143 рейсі, «Гимли Глайдері» деп аталған, ұшу барысында жанармаздың таусылуына әкелді, бұл жағдайға нашар метрикалық жүйеге көшу оқытуы да себепкер болды. Канадада міндетті метрикалық жүйеге көшу тоқтатылғанына қарамастан, кейбір ескі британдық өлшем бірліктері Канада ішіндегі сауда үшін рұқсат етілмейді, ал көптеген заңдар, ережелер мен ресми құжаттар тек метрикалық өлшемдерді пайдаланады. Дегенмен, британдық өлшемдер әлі де Канада заңдарында заңды түрде анықталған және метрикалық бірліктермен бірге қолданылуы мүмкін.
Күнделікті пайдалану
Канадалықтар әдетте ауа райын Цельсий градустарымен талқылайды, бензинді литрмен сатып алады, сағатына километрлерде белгіленген жылдамдық шектеулерін сақтайды және жол белгілері мен километрлерде арақашықтықты көрсететін карталарды оқиды. Автомобильдерде метрикалық жылдамдық көрсеткіштері мен километрлік жүріс көрсеткіштері бар, бірақ көптеген жылдамдық көрсеткіштері сағатына мильмен кішірек сандарды қамтиды. Жаңа автомобильдердің жанармай тиімділігін Канаданың Табиғи Ресурстар министрлігі 100 километрге литрмен (мильге галлонға шаққандағы километр емес) және (империялық) галлонға мильмен жариялайды. Дилерлік орталықтардағы терезелерге жабыстырылатын жапсырмаларда "мильге галлон" есебі жиі кездеседі. Канаданың Canadian National және Canadian Pacific теміржолдары, сондай-ақ қалалық теміржолдар (метро және жеңіл теміржолдар қашықтықты метрмен, ал жылдамдық шектерін сағатына километрмен өлшесе де) өздерінің теміржол желілерін мильмен және жылдамдық шектерін сағатына мильмен өлшеуді жалғастырады. Канадалық вагондарда салмақ көрсеткіштері императорлық және метрикалық бірліктерде көрсетіледі. Канада теміржолдары пойыздың ұзындығы мен биіктігін футпен, ал пойыздың массасын қысқа тоннамен сипаттау үшін императорлық өлшемдерді ғана пайдаланады. Канадалықтар күнделікті өмірінде метрикалық және императорлық өлшемдердің қоспасын қолданады. Императорлық өлшемдердің ресми практикаға қарамастан қолданыла беретін салаларының бірі – адамның бойы мен салмағы. Жаңа туған нәрестелер ауруханаларда килограмммен өлшенеді, бірақ оның салмағы мен ұзындығы фунт, унция, фут және дюйммен отбасы мен достарға хабарланады. Канадалық жүргізуші куәліктерінде бой сантиметрмен көрсетілгенмен, көптеген канадалықтар өздерінің бойы мен салмағын көрсету үшін фут, дюйм және фунтты пайдаланады. Империялық жүйенің қолданылуы АҚШ-тың саудасы мен өндірісінің әсерінен де туындайды. Канададағы көптеген асүй құралдары Цельсий және Фаренгейт градустарымен белгіленген, ал метрикалық пісіру өлшемдері кеңінен қолданылады; бірақ Фаренгейт АҚШ-тан импортталған асүй құралдарының салдарынан пісіру үшін жиі қолданылады. Пісіру үшін өлшемдерге келгенде, канадалықтар әдетте рецепт пен аспаздық кітапқа байланысты грамм, миллилитр, стакан, унция және ас қасық сияқты бірнеше өлшемдердің қоспасын пайдаланады. Канадалықтар кейде асүйден тыс жерлерде де Фаренгейтті пайдаланады, мысалы, бассейндегі судың температурасын өлшегенде. Қағаз және фотосуреттер дюймдермен өлшенген өлшемдерде сатылады, ал ең танымал қағаз форматтары – хат және заңдық форматтары императорлық бірліктерде сатылады, бірақ көптеген күнделіктер мен жазба кітаптары ISO 216 форматтарында сатылады. Канадалық футбол ойындары 100,6 метр немесе 110 ярд ұзындығы бар (бір қақпа сызығынан екіншісіне дейін) ярдпен өлшенетін алаңдарда өтеді; гольфшілер де алаңдардың ярдпен өлшенуін күтеді.
Тәжірибе
Метриялық немесе императорлық өлшемдерді қолдану жасқа және аймаққа қарай өзгереді, 50 жасқа дейінгілер арасында метриялық өлшемдер басым. Мектепте тек метриялық білім алған канадалықтар (1970-жылдардың басынан бастап) метриялық өлшемдерді жақсырақ біледі. Квебек метрикалық жүйеге толығырақ көшкен. Канадалықтар метриялық және императорлық бірліктердің екеуіне де үйренген, сондықтан бір әңгімеде метр мен фут, шаршы метр мен акр, немесе грамм мен унция туралы айту жиі кездеседі.
Температура
Канадалықтар ауа райына қатысты температураны көбінесе Цельсий бойынша өлшейді және сыртқы көрсеткіштерінде әдетте Цельсий көрсетіледі. Дегенмен, үй терезелеріндегі термометрлер температураны Фаренгейт және Цельсий екі бірлікте көрсетеді. Жаңа ғимараттардың ішіндегі цифрлық және аналогты термостаттар температураны Цельсий немесе Фаренгейт градустарымен көрсетуге мүмкіндік береді. Environment Canada әлі де метрикалық бірліктермен қатар британдық бірліктерді де ұсынады.
Өнімдер мен бөлшек сауда
Көптеген азық-түлік және бөлшек сауда өнімдері метрикалық бірліктер бойынша сатылады, бірақ бұл әрқашан осылай бола бермейді. Мысалы, стейк сияқты еттің бір бөлігінің бағасы көбінесе фунтпен жарнамаланады, бірақ қаптамада басылған баға килограммға есептелінеді. Жеміс-жидек пен көкөністердің бағасы әдетте фунтпен көрсетіледі, бірақ килограмм бағасы да көрсетіледі, әдетте кішірек шрифтпен. Деликатес, ет және балық сияқты қымбат өнімдер көбінесе 100 грамм бағасымен жарнамаланады. Көптеген, бірақ барлық емес, өнімдер императорлық өлшемдермен сатылады, бірақ метрикалық бірліктермен таңбаланады. Мәселен, сары май 454 граммдық қаптамада сатылады (солай деп белгіленген), бірақ ол бір фунтқа тең (кейде императорлық бірлікпен де белгіленеді). Бұл "жұмсақ метрикалық жүйе" деп аталады (қарсылығында "қатты метрикалық жүйе" пакеттер мен өлшемдер әдетте "дөңгелек сандармен" сатылады; қатты метрикалық жүйеде сары май 500 г қаптамада болуы мүмкін). Тағамдық құндылық туралы міндетті ақпарат (Тағамдық құндылық туралы кесте) бірнеше негізгі қоректік заттар үшін метрикалық бірліктерді пайдаланады, бірақ порция мөлшері кез келген бірлік түрінде (қанка, кесе, мөлшер, т.б.) сипатталуы мүмкін. Ресторандарда шарап көбінесе литрмен немесе бөтелкемен беріледі, бірақ шарап кесесі унциямен өлшенеді. 750 миллилитрлік қатты алкоголь бөтелкесі "жиырма алтылық" немесе "екі алтылық" деп аталады, бұл оның көлемін императорлық сұйық унцияларында көрсетеді (26,4-тен төмен қарай дөңгелектенеді). Сол сияқты, фастфуд мекемелері (мысалы, McDonald's Quarter Pounder) көбінесе тамақ пен сусынның мөлшерін АҚШ жүйесіндегі бірліктермен жарнамалайды, бірақ оларды метрикалық бірліктерге аударады, өйткені контейнерлер АҚШ стандарттарына сәйкес жасалған немесе франшиза АҚШ-та орналасқан және өнімдері үшін стандартты өлшемді қолданады. Мысалы, Канадада 20 АҚШ сұйық унциялық бөтелкедегі газдалған сусын 591 мл деп белгіленеді (кейде 600 мл-ге дейін дөңгелектенеді). Бөтелкедегі сыра әлі де 12 императорлық сұйық унция (341 мл деп белгіленеді), ал банкадағы сыра 12 АҚШ сұйық унциясына (355 мл деп белгіленеді) толтырылады. Осы қаптама мөлшерлерінің кейбіреулері Канадада метрикалық жүйе енгізілгеннен кейін пайда болды; мысалы, дәстүрлі канадалық газдалған сусын 10 императорлық сұйық унция (284 мл) болатын, кейіннен 280 мл ретінде сатылды. 1990 жылдардың басында ғана АҚШ-тан алынған 355 мл мөлшері оны ығыстырды. Телевизорлар мен компьютер мониторларындағы экрандардың мөлшері көбінесе дюйммен өлшенеді, бірақ көптеген қораптар мөлшерін сантиметрмен де көрсетеді. Велосипедтік рамалар мен автомобиль дөңгелектерінің диаметрі де көбінесе дюйммен сипатталады; дөңгелектердегі қысым фунттармен шаршы дюймге (psi) көрсетіледі. Стандартты және арнайы бекіткіштер, мысалы, қорытпалар, гайкалар, бұрандалар, шайбалар, шпилькалар, өздігінен соғатын, өздігінен бұрғылайтын бұрандалар және сокет бұрандалары көбінесе императорлық және метрикалық бірліктерде көрсетіледі; өнімдер диаметрінен басталады.
Коммерциялық пайдалану
Супермаркеттерде ет сияқты тағамдар көбінесе "фунтқа" бағаланып жарнамаланады, ал шағын бизнес метрикалық таразы қолданудан босатылып, фунт бойынша заңды түрде сатады. Көптеген супермаркет таразылары метрикалық және британдық өлшем бірліктерін көрсетеді, бірақ супермаркет парақшасында фунтпен жарнамаланған өнімдер әдетте сату кезінде "100 грамм" немесе "килограмм" бағасымен сатылады. Құрылыс материалдары, оның ішінде құрылыс ағашы мен гипсокартон, британдық өлшемдермен сатылады; 400 мм аралыққа есептелген метрикалық қабырға панельдерін ескі қабырға тіректеріне орнату қиын. Ағылшын тілді Канадада коммерциялық және тұрғын үйлер көбінесе (бірақ әрқашан емес) британдық өлшемдермен салынып, осыған сәйкес жарнамаланады, ал француз тілді Квебекте коммерциялық және тұрғын үйлер метрмен салынып, метрикалық және британдық өлшемдер теңдестіріліп жарнамаланады. Дегенмен, құрылысты басқаратын аймақтық ережелер мен құрылыс нормалары метрикалық жүйеде, бірақ көптеген құрылыс нормаларында британдық өлшемдердің де баламасы бар. Сонымен қатар, Батыс Канаданың (Канада далалары) ауылдық аймақтары Доминион жерін зерттеу арқылы картаға түсіріліп, бөлінген. Бұл көптеген ауылдық жолдарды бір мильдік өлшемге негіздеді, олар әуеден қарағанда шахмат тақтасы немесе тор тәрізді көрінеді. Осы тарихи себепке байланысты, қашықтықты мильмен өлшеу әлі де кең таралған. Керісінше, Оңтүстік Онтарионың көп бөлігінде негізгі зерттеу торы бір шақырым мен төрттен бір шақырымға (1,25 миль) негізделген, бұл шамамен 2 шақырымдық торға сәйкес келеді, сондықтан миль шақырымнан кем емес. 1,25 миль 100 тізбекке (немесе 10 фурлонгқа) тең, және осы өлшемді тор бастапқы зерттеулерде қолданылған және сондықтан көбірек таныс болған. АҚШ-пен еркін сауда АҚШ жүйесіне ұдайы тозуға себеп болды. АҚШ Канаданың ең ірі сауда серіктесі болғандықтан және керісінше, Канада экспорттаушылары мен импорттаушылары АҚШ-тың дәстүрлі өлшемдерімен де, метрикалық өлшемдермен де жұмыс істеуге үйренуі керек.
Ауыл шаруашылығы
Канада ауыздық, бидай және басқа да дәндерді сату кезінде Эйвери немесе императорлық бушельді (36.369 литр) пайдаланады. Бірақ АҚШ-тың сұлы нарықтарымен жұмыс іскерде, бушель салмағының анықтамасына ерекше назар қадалуы керек, себебі АҚШ Винчестер бушелін (35.239 литр) қолданады. Мал аукциондарында сиырлар центнерге (100 фунт) доллармен, ал шошқалар 100 килограммға доллармен сатылады.
Денсаулық сақтау
Денсаулық сақтау жүйесінде метрикалық бірліктер көбінесе басымдыққа ие, бірақ нақты метрикалық бірліктер АҚШ-тан өзгеше болуы мүмкін (мысалы, қан холестеринін деңгейін өлшеу үшін бірліктер миллимольге литрге шаққанда, ал АҚШ-та миллиграммға децилитрге шаққанда беріледі). Көптеген дәрігерлер пациенттің бойы мен салмағын британдық бірліктермен тіркеседі, және көптеген өсу кестелері екі жүйеде де өлшемдерді көрсетеді, бірақ көпшілік ауруханалар осындай көрсеткіштерді ресми түрде метрикалық жүйеде тіркеуді қалайды. Диетологтар әлі де килокалорияларды пайдаланады, ал дәрігерлер миллиметрлік сынап бағанасын қолданады.
Әуе көлігі
Канада әуежайларындағы багаж шектеулері мен нормалары метрикалық өлшемдермен беріледі, ал оларға шамамен ағылшын өлшемдері де қоса беріледі. Ұшу-қону жолағының ұзындығы АҚШ-тағыдай футпен, ал жылдамдық түйінмен көрсетіледі. Көптеген метрикалық елдердегідей, биіктік футпен өлшенеді. Бүгінде отын метрикалық бірліктермен өлшенеді. 1983 жылдың шілде айындағы Гимли планері оқиғасы – килограмм мен фунт шатасудың танымал мысалы. Air Canada ұшағының отын бактарындағы отын мөлшерін дұрыс есептемеуге, отын өлшегішінің істен шығуы себеп болды, нәтижесінде ұшақ ортада отын тауысып қалды.
Жер иелену
Жерді өлшеу метрикалық жүйе қабылдаудан бұрын, ұзындық пен ауданды императорлық бірліктермен жүргізілген. Әсіресе, Канада батысында Доминион жерін зерттеу жүйесі қолданылған аймақтарда жерлер акрлармен және акрдың бөліктерімен өлшенетін, ал негізгі бірлік – бір шаршы миль болып табылады.
Императорлық жүйеге қатысты білім беру
Білім беру жүйесінің көп бөлігі метрикалыққа негіделген. Дегенмен, 2005 жылы бір провинция (Онтарио) орта мектеп математикасының оқу бағдарламасына өзгерістер енгізіп, императорлық өлшемдерді метрикалық өлшемдермен қатар оқытуға рұқсат берді. Бұл бұрынғы үкіметтердің оқу бағдарламасында тек метрикалық жүйе қолданылуын қамтамасыз етуге жасаған тыранынан бас тартуды білдірді. Мұның себебі жеке сектордың көп бөлігінің метрикалық жүйеге көшуден бас тартуы немесе тартыншақтығы болды, нәтижесінде студенттер жұмыс орнында қолданылатын өлшемдерге дайындықсыз болып мектепті бітіріп жатты. Көптеген басқа провинциялар мен территориялар да императорлық өлшемдер жүйесін білім беру бағдарламаларына енгізеді.