Абдолхосейн Теймурташ: Иран саяхатшысы және мемлекеттік қайраткері

Кіріспе

Ирандық мемлекет қайраткері (1883–1933)

Абдолхоссейн Теймурташ (عبدالحسین تیمورتاش; 25 қыркүйек 1883 – 3 қазан 1933) – 1925 жылдан 1932 жылға дейін Пахлави әулетінің алғашқы сарай министрі қызметін атқарған ықпалды ирандық мемлекет қайраткері. Ол 20 ғасырда қазіргі Иранның негізін қалауда маңызды рөл атқарды. Қажар әулетінен Пахлави әулетіне биліктің ауысуындағы маңызды рөліне байланысты, ол 1925 жылдан 1933 жылға дейін сарайдың алғашқы министрі болып қызмет еткен Пахлавимен тығыз байланысты. Дегенмен, Теймурташтың Иран саясатындағы беделінің артуы 1925 жылы Реза Шахтың таққа отыруына дейін болды, ал Пахлави дәуірінің басындағы екінші ең қуатты саяси лауазымға тағайындалуына дейін бірқатар маңызды саяси тағайындамалар жасалды. Теймурташ Иранның 2-ші (1909–1911); 3-ші (1914–1915); 4-ші (1921–1923); 5-ші (1924–1926); және 6-шы (1926–1928) Мәжілістеріне депутат болып сайланды. Сонымен қатар, ол Гилан облысының әкімі (1919–1920); әділет министрі (1922); Керман облысының әкімі (1923–1924); және халық шаруашылығы министрі (1924–1925) қызметтерін атқарды. Мирон Резун атап көрсеткендей, "өмірге батыстық көзқараспен қараған, сол замандағы ең білімді және мәдениетті парсылардың бірі болған". Осыған байланысты, Теймурташ ерте Пахлави дәуірінің маңызды ойынқорларының бірі ретінде бірқатар негізгі бюрократиялық реформаларды жүзеге асырды, елдің сыртқы саясатын басқарды, сонымен қатар Иранды 20 ғасырдың бірінші жартысында өзгертетін интеллектуалдық және мәдени ағымдарды қалыптастыруда маңызды рөл атқарды.

Алғашқы жылдар

Абдулхөсейін хан Теймурташ (Сардар Моазам Хорасани) 1883 жылы татар текті көрнекті отбасында (Теймурташ – татар түркі халқының тайпасы) дүниеге келген. Оның әкесі, Каримдад хан Нардини (Моа'зес әл Молак), сол кездегі Императорлық Ресейдің Орталық Азиясына (қазіргі Түрікменстан) шектес Иранның солтүстік провинциясы – Хорасанда ірі жер иесі болған. XIX ғасырдың соңындағы бай ирандықтарға қолжетімді ең жақсы білім беру үшін Теймурташтың әкесі оны 11 жасында ресми білім алуға патшалық Ресейге жіберді. Бір жыл Ашхабадтағы дайындық мектебінде оқығаннан кейін Теймурташ Санкт-Петербургке жол тартты. Ол Ресей аристократиясының ұлдарына арналған, құрметті Император Николай атындағы әскери академияның кавалериялық бөліміне қабылданды. Академияның оқу бағдарламасы көбінесе әскери және басқару пәндерінен тұрды, бірақ Теймурташқа орыс, француз және неміс тілдерін жетік меңгеруге, сондай-ақ ағылшын тілімен танысуға мүмкіндік берді. Теймурташ Ресейде өткізген он бір жыл орыс және француз әдебиетіне деген өмір бойына сақталатын құштарлығын оятып, Иранға оралған соң Лермонтов пен Тургеневтің орыс әдебиетінің шедеврлерін парсы тіліне аударған тұңғыш ирандық болды.

Иранға оралу

Ираннан ұзақ уақыт кеткен соң, Теймурташ өзінің туған Иранға оралғаннан кейін алғашқы міндеттерінің бірі – парсы тілін жетілдіру үшін отбасылық иеліктеріне шегініп, оны үйренумен айналысу болды. Ұстаздың көмегімен ол Иранға оралғаннан кейінгі алғашқы алты айды ана тілін жетілдіруге, парсы поэзиясы мен әдеби шедеврлерді оқуға арнады. Осы кезеңдегі тәртіптілігі мен алғырлығы оған пайда келтірді, нәтижесінде ол заманауи парламенттік тәжірибедегі Иранның ең дарынды шешені деп танылды. Иранға оралған жылдарының басында оның регент Азад әл-Молк пен Хорасанның губернаторы Найер әл-Доулехтің туысы Сорур ол-Салтанехке үйленуі де сәтті оқиғаға айналды. Жаңа үйленгендерді құттықтау үшін сол кездегі Қажар шахы жас күйеуге Сардар Моазам Хорасани атағын берді. Теймурташ Иранға оралғаннан кейін Сыртқы істер министрлігінде кіші қызметкер болып жұмыс істеді, сонымен қатар орыс тілінен аудармашылық жасады. Бірақ көп ұзамай Теймурташ әкесінің сараймен байланысы шешуші рөл атқарды, және 24 жастағы ол жаңадан құрылған делегация құрамына енгізіліп, Мұхаммед Әли Шах Қажардың таққа отыруын Еуропаның бірнеше астанасына жеткізуге жіберілді.

Конституциялық революция

1930 жылдары Теймурташ өмірінің ертедегі хроникашысы Эсад Бейдің айтуынша, "арсы әулеттерінен шыққан басқа ирандықтардан өзгеше, жас Теймурташ Еуропадан батыс киімдеріне ғана емес, парсы түнгі клубтарына деген құштарлығымен де оралды. Санкт-Петербургте алған әскери білімімен Ескі Персияда болашақ жоқ екенін түсінген ол, саясатқа өмірін арнауға шешім қабылдады". Теймурташ Санкт-Петербургте болған соңғы жылы 1905 жылғы Ресей революциясына әкелген көтерілістермен бірге өтті, ал Иран да көп ұзамай Иран Конституциялық революциясының қызылына түсті. Әкесінің берік патшашылдық көзқарастары мен патша сарайындағы байланыстарына қарамастан, жас Теймурташ Хорасанда Малик әл-Мутакаллимин басқарған конституциялық қоғамның белсенді мүшесі болды. Бұл қоғамның қатары негізінен шағын саудагерлер мен кедейлерден тұрса, білімді адамдардың саны аз болғандықтан, Теймурташ осы жиынның конституциялық идеалдарына деген ықыласын көрсетіп, прогрессивті көзқарасын танытты және топта жетекші рөлге ие болды. Теймурташ конституциялық жиналыстарға белсенді қатысқандығының нәтижесінде, парламент ғимараттарына шабуыл жасау ниетіндегі биліктегі монархқа қарсы тұрған халықтық конституционалистік күштердің штаб бастығы болып тағайындалды. Конституционалистер ақырында парламентте пана тауып, конституциялық құқықтар мен кепілдіктерді талап етті. Осы кезеңде Теймурташ конституционалистік ерікті жасақ мүшелерін оқытып, тікелей қатысты және жақсы жаттығудан өткен, көп санды патшашылдық күштермен болған қақтығыстарда батылдық танытты. Конституционалистердің бар күшін салғанына қарамастан, патшашылдық күштер парламентке шабуыл жасап, Ұлттық Ассамблеяны таратып, жеңіске жетті.

Парламентке сайлануы және саяси өмірінің алғашқы жылдары

Келесі жылы жалпыұлттық сайлаулар өткен кезде Теймурташ 26 жасында туған жері Нейшабурдан Иранның екінші Мәжілісінің ең жас депутаты болып сайланды. Одан кейінгі сайлауларда ол 3-ші (1914–1915), 4-ші (1921–1923), 5-ші (1924–1926) және 6-шы (1926–1928) Ұлттық Ассамблеяларға депутат болып қайта сайланды. Дегенмен, Иран Парламенті сирек шақырылатындықтан, Теймурташ парламент сессиясының таратылуы мен келесісінің шақырылуы арасындағы ұзақ уақытта бірқатар саяси қызметтерге тағайындалды. Иран Бірінші дүниежүзілік соғыста қатыспаса да, сол кезеңде бейтарап елдердің барлығынан көп экономикалық қиындықтарды бастан өткерді. 1918 жылы жаңа Совет үкіметі Иранға патшалық Ресей берген барлық жеңілдіктерден бас тартты. Совет әскерлерінің Ираннан шығуы мен Совет билігінің ішкі істерге араласуын азайту шешімін пайдаланған Ұлыбритания Иранды бақылауға алуға қолайлы уақыт келді деп шешті. Осы мақсатқа жету үшін британдықтар Иран үкіметінен қаржылық, әскери және дипломатиялық билікті қажетті қаржылық және әскери көмекке алмастыруды талап етті. Британдықтар сол кездегі Иран премьер-министрі мен оның Қаржы және Сыртқы істер министрлеріне үлкен пара ұсынып, олардың британдық талаптарға келісуін қамтамасыз етті. Келісімнің құпиялылығы сақталды және бұл жоспар соғыстың салдарынан Иранды қампқан хаостың алдын алу қажеттілігі ретінде көрсетілді. Алайда, 1919 жылғы келісімге қатысты келіссөздердің құпиялылығы және оны ратификациялау үшін Парламент шақырылмауы ұлтшыл саясаткерлерге келісімге қарсы қоғамдық қарсылықты күшейтуге мүмкіндік берді. Иран үкіметі наразылықты мойындап, британдық үкіметтің кеңесімен Келісімді ратификациялаудан бас тартатыны болжамдалған Парламентке қайта шақырудан бас тартты. Осы кезде Теймурташ 1919 жылғы келісімді айыптаған 41 депутаттың қол қойған «Ақиқат мәлімдемесі» деп аталатын жалпы жариялаудың авторларының бірі ретінде келісімге қарсылық білдірген маңызды саясаткерлердің бірі ретінде танылды. Бұл жариялау келісімге қарсы халықтық қарсылықты күшейтіп, британдық үкіметті ақырында келісімнен толығымен бас тартуға мәжбүр етті. Теймурташ 1919 жылдан 1920 жылға дейін Гилан облысының әкімі болды. Оның Гилан облысының әкімі қызметі ерекше болды, себебі оның басты міндеті көршілес Совет Одағының жаңа большевик үкіметінен көмек алған Мирза Кучак хан бастаған сол облыстағы сепаратистік күштерге қарсы тұру болды. Теймурташтың Гилан облысының әкімі лауазымында аз ғана уақыт – бір жылдан кем уақыт болды, содан кейін ол орталық үкімет күштері мен Советтің қолдауындағы көтерілісшілер арасындағы күштер тепе-теңдігі өзгере қоймағандықтан елордаға қайта шақырылды. Кейбір ирандық тарихшылар Теймурташты сепаратистерге қарсы күресте артық күш қолданды деп айыптады, бірақ мұндай мәлімдемені растайтын құжаттар ұсынылмады. Ол азаматтық әкім болып тағайындалғанмен, сонымен бірге казак офицері Старосельский жангалилік мұрагерлік қозғалысын басу үшін шексіз өкілеттіктерге ие әскери әкім болып тағайындалды. Шындығында, Теймурташ билігі кезінде сотталған Мирза Кучак ханның ізбасарлары тек казак офицерлерінен тұратын бес адамнан тұратын трибуналдың сотына тартылды. 1920 жылдың маусымында Теймурташ Тегеранға оралғаннан кейін 1921 жылдың қазанына дейін Гиланның Совет Республикасы жарияланды. Теймурташ Иранның аумақтық тұтастығын Мирза Кучак хан бастаған сепаратистік әскерлерден қорғауды мақсат еткендіктен, Тегеранға шақырылғаннан кейін Сейед Зияэддин Табатабимен бірге Солтүстіктегі көтерілісшілерге қарсы тұру үшін қолдау сұрап, астанадағы британдық өкілдігіне жүгінді. Британдықтардың қаржылық көмегіне орай Теймурташ Миржа Кучак хан мен оның жақтастарының шабуылына қарсы тұру үшін әскерге жеке басшылық етуді ұсынды. Тегерандағы британдық өкілдігі жоспарға оң пікір білдіргенмен, Уайтхоллдағы британдық Сыртқы істер кеңсесінің қызметкерлері қаржылық себептермен ұсынысты мақұлдаудан бас тартты. 1921 жылдың 21 ақпанында Сейед Зияэддин Табатаби бастаған ағылшыншыл саяси белсенділер тобы Иран үкіметін құлату үшін төңкеріс жасады. Тегеранға шабуыл жасаған парсы казак бригадасына қолбасшылық еткен әскери күштің иесі Реза хан болды. Реза хан өзінің революциялық дүрбелең мен одан кейінгі азамат соғысы салдарынан патшалық Ресейдің командирлері Иранды тастап кеткен кезде бұл кавалерия бөліміне толық бақылау орнатты. Төңкеріс шамамен 100 күнге созылса да, ол Реза ханға билігін консолидациялауға және бірнеше жылдан кейін таққа отыруға мүмкіндік берді. Британдық мұрағаттарға сәйкес, Сейед Зияэддин Табатаби Теймурташқа кабинеттік лауазым ұсынғанмен, Теймурташ бұрынғы үкіметке қосылудан бас тартты. Төңкерістен кейін Теймурташ сияқты бірқатар ирандық саяси қайраткерлер оппозицияны басу үшін түрмеге қамалған. Теймурташ бастапқыда түрмеге қамалуға тиіс депутаттардың бірі ретінде белгіленбеді. Оны қамауға алу шешімі Тегерандағы британдық дипломаттың бірімен ресми шарада болған кезде, ол британдық үкіметті Сейяд Зия мен Реза хан бастаған төңкерістің ұйымдастырушысы деп айыптағаннан кейін қабылданды. Ұзақ уақытқа түрмеге қамалғаннан кейін Теймурташ Қомға жер аударылды, онда төңкеріс күшіне жеткенше ұсталды. Босатылғаннан кейін Теймурташ Тегеранға оралды және Хасан Пирния кабинетінде («Мошир ад-Довле») Әділет министрі болып тағайындалды, оның міндеті Францияның сот үлгісіне негізделген Ирандағы сот жүйесін жаңарту процесін бастау болды. Алайда, үкіметтің жақында құлауы Теймурташтың ирандық сот жүйесін түбегейлі реформалауына кедері келтірді. Дегенмен, Әділет министрі қызметін атқару кезінде ол белгілі бір соттар мен әкімшілік органдардың жұмысын тоқтата тұруға және өте нашар құзыретті деп танылған судьялар мен сот өкілдерін қызметтен босатуға парламенттің келісімін алды. Сонымен қатар, діни соттарға қарағанда секулярлық соттардың өкілеттіктерін кеңейту қажеттілігін ескере отырып, Теймурташ Әділет министрі қызметін атқару кезінде діни соттарға қаратылатын шағымдарды қарау құқығы мемлекеттік соттарға берілді. Ол Парламент мүшелігінен қалған мерзіміне қарайтын қызметінен кетіп, келесі бір жарым жылға Керман облысының әкімі болды. Жаңа үкімет құрылғаннан кейін Теймурташ тағы да Кабинетке қосылып, Қоғамдық жұмыстар министрі болды. Оның Қоғамдық жұмыстар министрі ретіндегі ең маңызды жетістіктерінің бірі 1924 жылы Иран Парламентіне шай мен қантқа салық салу туралы егжей-тежейлі ұсынысты дайындау туралы шешім қабылдады, бұл Трансиран теміржолын салуға қаржыландыруды қамтамасыз етті, бұл жоба 1937 жылы толық аяқталды. Мұндай қаржыландыру схемасының экономикалық артықшылықтары Иранға Трансиран теміржолын 1937 жылы толығымен жергілікті капиталға сүйене отырып салуға мүмкіндік берді. Теймурташтың Қоғамдық жұмыстар министрі қызметін атқару кезінде ұсынған тағы бір маңызды бастама болды...

The following year when nationwide elections were held for the second Majlis of Iran, Teymourtash was elected the youngest Member of Parliament at the age of 26 from Neishabour, in his native Province of Khorasan. In subsequent elections he was re elected as a deputy to the 3rd (1914–1915), 4th (1921–1923), 5th (1924–1926) and 6th (1926–1928) National Assemblies. However, given the sporadic convening of the Iranian Parliament, Teymourtash accepted a number of political appointments during the long intervening stretches between the dissolution of each session of Parliament and the reconvening of the next. Although Iran remained a non belligerent during World War I, it suffered more economic devastation than any other neutral country during the period. Nonetheless, in 1918, the new Soviet Government renounced all previous concessions granted by Iran to Tsarist Russia. Intent on capitalizing on the military withdrawal of Soviet troops from Iran, and the attendant decision by the Soviet authorities to diminish their political interference in its domestic affairs, the United Kingdom decided that the time was ripe to consolidate its de facto control of Iran. To accomplish such an objective, the British set out to prevail upon the Iranian Government that it should cede financial, military and diplomatic authority in return for much needed financial and military assistance. The British succeeded in their design by offering the then Iranian Prime Minister, and its Ministers of Finance and Foreign Affairs, sizeable bribes to ensure that they would acquiesce to the British demand to devise a virtual protectorate over Iran. It was agreed that neither the bribes nor the terms of the Agreement would be made public, and that the scheme would be portrayed as a necessity to forestall the chaos that had enveloped Iran in the aftermath of the devastating impact of the war. However, the secrecy shrouding the negotiation of the 1919 Agreement, and the failure to summon Parliament to ratify it prompted nationalist politicians to seize the opportunity to galvanize public opposition to the agreement. Recognizing the brewing controversy, the Government of Iran on advice of the British Government refrained from reconvening Parliament which it was assumed would refuse to ratify the Agreement. At this juncture, Teymourtash emerged as one of the main politicians to voice early opposition to the agreement by co authoring a general proclamation signed by 41 members of parliament referred to as the "Statement of Truth" which denounced the Agreement of 1919. The proclamation proved effective in consolidating popular opposition against the Agreement, leading the British Government to eventually abandon the scheme altogether. Teymourtash served as the governor of Gilan from 1919 to 1920. His governorship of Gilan was to prove particularly noteworthy given the reality that his primary mandate was to counter secessionist forces in that province led by Mirza Kuchak Khan who received assistance from the new Bolshevik Government in the neighbouring Soviet Union. Teymourtash's term as Governor of Gilan was to prove short lived, lasting less than a year, after which he was recalled to the capital without the balance of power between central government forces and those of the Soviet backed insurgents having shifted in any particular direction. Some Iranian historians have accused Teymourtash of having used undue force in resisting the secessionists, but records that could corroborate such an account have not been presented. He may have been appointed civilian governor, but at the same time a Cossack officer, Starosselsky, had been appointed military governor with unfettered powers to quell the jangali successionist movement. In fact, Mirza Kuchak Khan's followers put on trial during Teymourtash's term were court martialed by a five member tribunal consisting entirely of Cossack officers. A Soviet Republic of Gilan was declared in June 1920, after Teymourtash's return to Tehran, lasting until October 1921. Given Teymourtash's concern with protecting the territorial integrity of Iran from the secessionist troops led by Mirza Kuchak Khan, upon his recall to Tehran, along with Seyyed Zia'eddin Tabatabaee, he approached the British legation in the capital to solicit their support to resist the insurgents in the North. In return for British financial assistance, Teymourtash proposed an arrangement whereby he would assume personal command of troops to repel advances made by Mirza Kuchak Khan and his supporters. Although the British legation in Tehran seemed favourably impressed with the plan, officials in the British foreign office at Whitehall refused to approve the proposal due to financial considerations. On February 21, 1921, a group of Anglophile political activists led by Seyyed Zia'eddin Tabatabaee, the rising young journalist, succeeded in plotting a coup that toppled the Iranian Government, while vowing to preserve the Qajar monarchy. The military strongman commanding the Persian Cossack Brigade that descended on Tehran was to be Reza Khan. Reza Khan had successfully consolidated his hold over this cavalry unit when its Tsarist commanding officers departed Iran due to the revolutionary upheaval and the ensuing Civil War that engulfed their country. While the Coup lasted approximately 100 days, it proved to be the stepping stone allowing Reza Khan to consolidate his power and, in due course, to ascend to the throne several years later. Although, according to the British archives, Seyyed Zia'eddin Tabatabaee offered Teymourtash a cabinet portfolio, Teymourtash refused to join the former's government. In the aftermath of the coup a number of Iranian political notables, including Teymourtash, were imprisoned to forestall opposition. Teymourtash was not initially singled out as one of the members of Parliament to be incarcerated. The decision to have him arrested followed an exchange he had with one of the British diplomats in Tehran at an official function whereby he publicly accused the British Government of having masterminded the putsch led by Sayyad Zia and Reza Khan. After being briefly held in prison, Teymourtash was exiled to Qom where he was held until the coup collapsed several months later. Soon after being released, Teymourtash returned to Tehran and was appointed Minister of Justice in the cabinet of Hassan Pirnia ("Moshir al Dowleh"), with a mandate to initiate the process of modernizing the court system in Iran based on the French judicial model. However, the collapse of the Government shortly thereafter prevented Teymourtash from fundamentally restructuring the Iranian judicial system. Nonetheless, during his brief term as Minister of Justice, he succeeded in securing parliamentary approval to suspend the operation of certain courts and administrative bodies, and dismissed judges and magistrates deemed grossly incompetent. Moreover, given the necessity of expanding the purview of the secular judiciary, state courts were granted partial appellate jurisdiction over religious courts during Teymourtash's term as Minister of Justice. He resigned from Parliament for the balance of its term and served as Governor of Kerman for the following year and a half. With the advent of a new government, Teymourtash was once again summoned to join Cabinet as the Minister of Public Works. Among his most notable accomplishments in his capacity as Minister of Public works in 1924 made the far reaching decision to draft a detailed proposal to the Iranian Parliament in 1924 introducing a tax on tea and sugar to finance the construction of a Trans Iranian Railway, a project which was ultimately completed twelve years later in 1937. The economic merits of such a financing scheme would allow Iran to complete the construction of the Trans Iranian Railway in 1937 by relying entirely on local capital. Another significant initiative introduced by Teymourtash during his tenure as the Minister of Public Works was the introduction of legislation annulling the French monopoly concession for excavating antiquities in Iran in a bid to usher in an open door policy whereby excavators from other countries could assist in unearthing Iranian national treasures and antiquities. As Murray, the American Minister to Tehran noted at the time, "Meanwhile the indefatigable Sardar Moazzam, Minister of Public Works, has introduced to the Medjliss his bill which proposes the abrogation of all Imperial firmans and concessions obtained thereby, which will of course include that held by the French". Although the bill was originally conceived and drafted while Teymourtash served as Minister of Public Works, it finally secured passage through the Majles in 1927. During the 1920s, alongside his varied political engagements, Teymourtash also devoted considerable time to literary and cultural pursuits. Given his longstanding acquaintance with many of Iran's leading intellectuals and writers, he joined the editorial board of Daneshkadeh, a periodical established by Mohammad Taghi Bahar ("Malekol Sho'ara"), one of Iran's leading intellectual luminaries. As revealed by Saeed Naficy (or Nafisi), one of the other distinguished members of the editorial board of Daneshkadeh, Teymourtash contributed extensively to this publication by drafting numerous articles, as well as translating various articles originating in European journals. However, the reality that these articles were penned under the pseudonym "S. M. Khorasani", would unfortunately lead Teymourtash's literary talents to escape the attention of future Iranian academics. Teymourtash's abiding interest in literature would in fact lead him to advocate in favour of securing government funds to allow Allameh Ghazvini to undertake an elaborate project to copy old Persian manuscripts available in European library collections. The funding permitted Allameh Ghazvini to spend many years visiting libraries in London, Paris, Leningrad, Berlin, and Cairo where he secured copies of rare manuscripts which he subsequently forwarded to Tehran to be utilized by Iranian scholars. In other instances, Teymourtash used his political influence to assist intellectuals and writers such as his interventions to ensure that the renowned historian Ahmad Kasravi would be spared harassment by the government apparatus while undertaking research, and his success in securing a seat for noted poet Mohammad Taghi Bahar to the 5th Majles from Bojnourd district which he had himself previously represented. Furthermore, he is known to have successfully interceded with Reza Shah on behalf of journalist Mirza Mohammad Farrokhi Yazdi to ensure the latter would be spared harm should he return to Iran from Germany after he had authored articles critical of the Shah while residing abroad. Upon returning to Iran in 1932, Mirza Mohammad Farrokhi Yazdi remained immune from government harassment for several years, although he was subsequently indicted in 1935 several years after Teymourtash's fall from grace. Teymourtash's voracious intellectual appetite led him to assemble one of the most extensive private library collections in Iran. No effort was spared in this endeavour, and Teymourtash was recognized as one of the country's most generous patrons of literary works and Persian calligraphy. Among the many works he commissioned, a notable example was the Testament of Ardashir into Persian. Indeed, the title page of the first edition published in Tehran in 1932 would read as follows: "This unique and most important historical document is offered to his Imperial Majesty by His Excellency Mr. Teymourtash, the Minister of the Sublime Court"

Even more significant was the prescient role Teymourtash assumed by establishing the Society for National Heritage in the early 1920s. In due course, this society was joined by some of Iran's leading personalities and assumed a critical role advocating in favour of archeological discoveries, the construction of mausoleums to honour Iran's past poets, and the establishment of museums and libraries in the decades that followed. The society spurred considerable interest by western orientalists to undertake archaeological excavations in Iran, and lay the foundation for the construction of a mausoleum to honour Ferdowsi in 1934 and of Hafez in 1938, to name a few of its more notable early achievements. Teymourtash believed that the "services of Firdawsi toward preserving Iranian nationality and creating national unity must be compared to the services of Cyrus the Great". As such during a visit to Paris in 1931, Teymourtash took time out of his busy schedule to visit Exposition coloniale, while in Moscow he arranged to view Lenin's Mausoleum. The Ernst Herzfeld Archives in fact reveal that Teymourtash made some final changes to the decorative designs adorning the Ferdowsi mausoleum. While the Society remained active for many decades that followed, there was never any mention that the initial creation of the Society was largely made possible by the personal efforts of Teymourtash. Apart from convening early meetings of the Society at his residence in the early 1920s, he spared no effort to solicit and engage the interest of Iran's leading political and educational elites, such as two of the earliest recruits, Isa Sadiq and Arbab Keikhosrow Shahrokh.

Сот министрі болып тағайындалды

1925 жылы Теймурташтың сот министрі болып тағайындалуы оған өзінің қабілетті әкімші ретінде шеберлігін көрсетуге және қазіргі Иранның негізін сәтті қалауға ниетті аянбайтын мемлекет қайраткері ретінде беделін нығайтуға мүмкіндік берді. Осылайша, Теймурташ атаудан басқа барлық жағдайда Ұлы визирдің өкілеттігін иеленді, бұл оның иеленушісіне бұрынғы парсы әулеттерінің мемлекеттік істеріне үстемдік етуге мүмкіндік берді. Теймурташтың үстемдік етуі мен оған байланысты артықшылықтары 1928 жылы Тегерандағы британдық дипломат Клайвтың Уайтхоллға жазған жеделхатында былай сипатталған: «Сот министрі ретінде ол Шахтың ең жақын саяси кеңесшісі лауазымына ие болды. Оның ықпалы барлық жерде байқалады, ал оның күші премьер-министрдің күшінен асып түседі. Ол Министрлер кеңесінің барлық отырыстарына қатысады, оның орнын рейхс-канцлермен салыстыруға болады, бірақ оның тікелей жауапкершілігі жоқ». Теймурташты Реза Шахтың бірінші сот министрі қызметіне тағайындау жақсы таңдау болғанымен, ол Тегеранның саяси қауымының мүшелерін таң қалдырды. Елорданың көпшілік қауымы Реза Шахтың көптеген әскери жорықтарында онымен бірге болған парсы казак бригадасының әріптестерінің біреуін таңдамағанына немесе өзімен жақын немесе ұзақ уақыттан бері таныс болған басқа адамды тағайындамағанына таң қалды. Алайда, Реза Шахтың Қажар әулетін құлатуды қолдаған конституциялық жиналыстың отырыстарында Теймурташтың заң шығару маневрлеріне оң әсер еткенін болжауға болады. Негізінен, Әли Акбар Давар мен Теймурташ арасындағы ынтымақтастық 1925 жылғы 31 қазанда Мәжліс 80/5 дауыспен қабылдаған Инқираз заң жобасын әзірлеуге әкелді, бұл Реза Шахтың таққа отыруына жол ашты. Оның үстіне, 1921 жылғы төңкерістен кейінгі кезеңде Теймурташ Иран Парламенті арқылы заңнаманы табысты іске асыруда маңызды рөл атқарды, осылайша Реза Хан Иранның қорғаныс аппаратына өзінің Бас қолбасшы ретінде толық билік етуіне мүмкіндік берді. Теймурташтың парламенттік және заңнамалық процестерді жақсы білетінін бағалаудан басқа, оны өзінің бірінші сот министрі етіп тағайындау туралы шешім Реза Шахтың шетелдік астаналарға әсер ете алатын дипломатиялық протоколмен таныс, сондай-ақ үкіметті басқаруға тәртіп енгізуге қабілетті энергетикалық және жұмысшы реформаторды таңдауға деген зор қызығушылығынан туындаған болуы мүмкін. Ресми білімге ие болмаған жаңа Реза Шах армия мен ішкі қауіпсіздікке қатысты барлық мәселелерді қатаң ұстады, ал Теймурташ елді жаңғыртудың жобаларын әзірлеуге, қажетті бюрократиялық реформаларды саяси іске асыруға және оның сыртқы қатынастарының басты басқарушысы ретінде әрекет етуге еркін қол қалдырды. Жауапкершілікті осындай бөлу Иран үшін жақсы болар еді, өйткені алдағы жылдары оның дипломатиясы көптеген мәселелерде нығаяды. Реза Шах пен Теймурташ тұлғаларымен таныс американдық дипломат 1933 жылы, соңғысы біріншісімен міндеттерінен босатылғаннан кейін, «Шах өзінің бұрынғы оң қолынан айырмашылығы, білімсіз, ашушаң, аяусыз және космополитизм немесе әлемді білуден мүлдем айырылған» деді. Көптеген замандастары растағандай, 1926 жылы Реза Шах өзінің кабинетінің мүшелеріне «Теймурташтың сөзі – менің сөзім» деп мәлімдеді және өзінің билігінің алғашқы жеті жылында Теймурташ «шахтың басқа тұлғасына айналды». Теймурташ өзінің Сот министрі ретінде Министрлер кеңесінің ресми мүшесі болмаған кезде, оның жоғарыдағы қауіпсіз орны премьер-министрлерді жай ғана фигуралар ретінде әрекет етуге және кабинетке көбінесе декоративтік функция атқаруға әкелді. Ираннан келген дипломатиялық хат-хабарларды қарап шығу Теймурташтың үкіметтің машинасының жұмыс істеуін қамтамасыз етуде маңызды рөл атқарғанын көрсетеді. 1926 жылы британдық дипломат Клайв Лондонға Реза Шахтың психикалық күйзелісі туралы былай деп жазды: «Оның энергиясы сәтке қалды; оның қабілеттері опиумның түтіндерімен көмескіленді, бұл оның үкімін бұзады және ұзақ уақытқа дейін күңгірт және құпия летаргияға ұшырады, оны қорқынышты күдіктер немесе импульсивті ашудың спазмдары үзіп тастады». Алайда, Теймурташ бірнеше айлық шетелдегі дипломатиялық сапарынан оралған кезде, Клайв Лондонға хабарлап, Теймурташ Реза Шахты ұйқысынан құтқаруға көмектескенін айтты. Сот министрі ретінде Теймурташ бюрократияны құруға белсене атсалысты, оның бөліктеріне теңдесі жоқ билігі оны Иран қоғамының ең қуатты адамына айналдырды. Осылайша ол көпшілік саясатты шеберлікпен таңдайды және олардың ілгерілеуін қадағалайды. Тегерандағы американдық өкілі Мюррей Харт дайындаған есеп Теймурташтың бюрократияның әртүрлі аспектілері туралы білімінің кеңдігін көрсетеді: «Оның алғашқы кездесулерінен кейін оның данышкерлігінде қандай да бір ақылсыздық бар деген күдік туды. Ол мені тым ақылды деп ойлатты, себебі оның қабілеттері соншалықты ерекше болғандықтан, табиғаттан тыс көрінеді. Ол шетелдік істермен айналысса, теміржолдар мен тас жолдарды салумен, почта және телеграф реформаларымен, білім беру әкімшілігімен немесе қаржымен айналысса да, ол әдетте осы тақырыптарды «қабілетті» министрлерден де ақылдырақ талқылай алатын. Одан бөлек, ол елдің экономикалық жаңғыртуы үшін формулалар ойлап тапты, келісімдер жасады, тайпалармен не істеу керектігіне қатысты күрделі мәселелерді қадағалады және Ұлттық қорғаныс жүйесін ұйымдастыру туралы министрге көп нәрсе айтты. Кеңес коммерциялық келісімі және монополия заңдары оның жан-жақтылығының айқын ескерткіштері». Теймурташ 1928 жылдың қыркүйегінде «Женаб и Ашраф» (Оның Салтанаттылығы) атағымен марапатталды.

It was Teymourtash's appointment as Minister of Court in 1925 that proved invaluable in allowing him to demonstrate his prowess as a formidable administrator, and to establish his reputation as an indefatigable statesman intent on successfully laying the foundations of modern Iran. In this capacity, Teymourtash assumed the powers of a Grand Vizier in all but name, a position that allowed its occupant to dominate the affairs of state within previous Persian dynasties. The dominant position of Teymourtash, and the attendant privileges enjoyed by him, were described as follows in a cable drafted by Clive, the British diplomat in Tehran, to Whitehall in 1928:

"As Minister of the Court he has acquired the position of the Shah's most intimate political adviser. His influence is ubiquitous, and his power exceeds that of the Prime Minister. He attends all meetings of the Council of Ministers, and one might compare his position with that of Reich Chancellor, except that he has no direct responsibility." Although the appointment of Teymourtash as Reza Shah's first Minister of Court proved an inspired selection, it came as a surprise to members of the political establishment in Tehran. The capital's chattering classes were surprised that Reza Shah had not opted for one of his Persian Cossack Brigade colleagues who had accompanied him on his many military campaigns or that he did not appoint another individual with whom he had shared a more intimate or lengthy acquaintance. However, it can be assumed that Reza Shah was favourably impressed by Teymourtash's legislative maneuvers during meetings of the constituent assembly that voted overwhelmingly in favour of the deposition of the Qajar dynasty. It was, after all, primarily the collaboration between Ali Akbar Davar and Teymourtash that had led to the drafting of the Inqiraz bill which was adopted by the Majlis by a vote of 80–5 on 31 October 1925 that paved the way for Reza Shah to assume the throne. Moreover, in the period following the Coup of 1921, Teymourtash had been instrumental in successfully navigating legislation through the Iranian parliament whereby it became possible for Reza Khan to assume full jurisdiction over Iran's defence apparatus in his capacity as Commander in Chief. Apart from appreciating Teymourtash's strong grasp of the parliamentary and legislative process, it is likely that the decision to appoint him as his first Minister of Court was animated by Reza Shah's keen interest in selecting an urbane individual familiar with diplomatic protocol who could impress foreign capitals, as well as an energetic and workaholic reformer capable of introducing discipline to the administration of government. Lacking any semblance of a formal education, the new Reza Shah maintained his firm grip over all matters pertaining to the army and internal security, while Teymourtash was left a free hand to devise blueprints for modernizing the country, orchestrating the political implementation of much needed bureaucratic reforms, and acting as the principal steward of its foreign relations. Such a division of responsibilities would bode well for Iran given the increased vigour which would characterise its diplomacy on a host of issues in the coming years. As an American diplomat familiar with the personalities of Reza Shah and Teymourtash was to note in 1933, after the latter was relieved of his duties by the former, "In contrast to his former right hand man, the Shah is untutored, irascible, ruthless, and totally lacking in cosmopolitanism or knowledge of the world." As many contemporaries have corroborated, in 1926 Reza Shah informed members of his Cabinet that "Teymourtash's word is my word", and for the first seven years of his reign, Teymourtash "became virtually the Shah's alter ego". While Teymourtash, in his capacity as Minister of Court was not officially a member of the Council of Ministers, his secure position at the pinnacle in effect led Prime Ministers to act as mere figureheads and the cabinet to assume a mostly decorative function. A review of the diplomatic correspondence emanating from Iran amply highlights the extent to which Teymourtash played a critical role in ensuring that the machinery of government ran smoothly. In 1926 Clive, the British diplomat, wrote to London about mental malaise evident in Reza Shah by stating "his energy appears for the moment to have deserted him; his faculties have been clouded by the fumes of opium, which have distorted his judgement and induced long spells of sullen and secretive lethargy punctuated by nightmare suspicions or by spasms of impulsive rage". However, when Teymourtash returned from his diplomatic trip of several months abroad, Clive was to report back to London that Teimurtash was instrumental in jolting Reza Shah out of his lethargy. In his capacity as Minister of Court, Teymourtash took an active hand in devising the bureaucracy, and his unrivalled command over its parts made him the most powerful man in Iranian society. He thus skilfully dictated most of the policies and supervised their progress. A report prepared by the American representative in Tehran, Murray Hart, illustrates the breadth of Teymourtash's knowledge of the various aspects of the bureaucracy:

"After my first few meetings with him I began to suspect that his brilliancy had the elements of madness. He impressed me as just too bright, this was because the man's gifts were so extraordinary as to appear unnatural. Whether it was foreign affairs, the construction of railways or highways, reforms in post and telegraphs, educational administration or finance, he, as a rule, could discuss those subjects more intelligently than the so called competent ministers. Besides, he devised formulas for the country's economic rehabilitation, made treaties, supervised the complicated questions regarding what to do with the tribes and told the War Minister much he did not know about organizing a system of national defence. The Soviet commercial treaty and the trade monopoly laws are unmistakable monuments to his versatility." Teymourtash was conferred the royal title of Jenab i Ashraf (His Highness) in September 1928.

Ішкі істер

Теймурташ сот министрі болған кезде сот министрлігі заманауи орталықтандырылған бюрократияның ядросына айналды. Теймурташ өзінің биліктегі орнын толыққанды пайдаланып, үкімет аппаратының амбициялық жоспарларын іске асыруды қамтамасыз ету үшін тынымсыз еңбек етті. Жаңа сот министрінің басты функцияларының бірі Реза шах пен кабинет және парламент арасындағы қарым-қатынасты реттеу, сондай-ақ жауапкершіліктері бір-бірімен тоғысқан мемлекеттік мекемелер арасында төрешілік жасау болды. Кабинет мүшелерінің көпшілігі, премьер-министрді қоса алғанда, сақтық пен дәстүрлі әкімшілерден тұрды, олар қарқынды жаңғырту немесе реформалар қажеттігіне бейімделмеді. Бұл жалпы ережеден ерекшелік ретінде, кабинеттің жас, білімді және қабілетті мүшелері, мысалы, қаржы министрі болған Фируз Мирза Носрат және Дауле Фарман Фармаян III, және Пахлави дәуірінің басында әділет министрі болып тағайындалған Әли Акбар Давар болды. Осылайша, үш адам Реза шахтың тәж киюінен кейін бірден құрыла бастаған «үкіметшіл үштік» деп аталатын құрылымды құрады. Үшеуі де реформаларға интеллектуалдық және идеологиялық түрткіс бергенмен, Реза шахтың билігінің алғашқы жеті жылында жүзеге асырылған түрлі реформалардың басты сәулетшісі және жетекшісі Теймурташ болды. Иранды әлеуметтік және экономикалық хаостың алдына жеткізген бұрынғы онжылдықтардағы шетелдік араласулар, елдің тәуелсіздігін қамтамасыз ету үшін шетелдік державалармен қысқа мерзімді саяси пайдаға қысым жасаудың бұрынғы үлгісінен аулақ болуға ниеттенген зайырлы ұлтшылдардың пайда болуына әкелді. Олар Иранның орталықтандырылмау тенденцияларына қарсы болғандықтан және кеңейтілген бюрократия құру арқылы үкіметтік билікті орталықтандыруға бейім болғандықтан, провинциялық автономиялық тенденцияларға төтеп беретін ұлттық институттар құруды жақтады. Қажар әулетінің мықты әкімшілік және әскери аппаратты қамтамасыз ете алмауы 20 ғасырдың басында бірнеше провинцияларда сепаратистік провинциялық қозғалыстардың өсуімен бірге елдің ыдырауына әкелді. Ал заманауи орталық үкімет құру арқылы елде кірістерді жинау және күрделі реформалар жүргізуге мүмкіндік туады. Мұндай ұлтшылдардың тағы бір маңызды мақсаты – модернизацияға кедергі келтірген шиит діни басшылығының артықшылықтарын күрт төмендету болды. Әртүрлі даму жобаларын жоспарлау үшін Иран қоғамын айтарлықтай өзгерте алатын өркендеу және индустрияландыру процестерін бастауға және дамытуға қабілетті үлкен бюрократия құру қажет болды. Осылайша, Реза шахтың билігінің алғашқы бес жылында Иран порттарды ішкі қалалармен байланыстыратын теміржол желісін құрды, осылайша ауылдық және қалалық орталықтар арасындағы сауданы дамытты. Мұндай дамып келе жатқан мемлекеттік аппараттың жұмыс істеуі үшін қатаң және ауқымды экономикалық реформаларды жүзеге асыру арқылы саяси қолдауды күшейту қажет болды. Осылайша, 1926 жылы жаңа Сауда мектебі құрылды, ал үкімет Сауда палатасын құруға жетекшілік етті. Үкімет сондай-ақ жеке өнеркәсіптің дамуын ынталандыруға кірісті, мысалы, болашақ жергілікті зауыт иелеріне мемлекеттік санкцияланған монополиялар мен төмен пайыздық несиелер сияқты қаржылық жеңілдіктер ұсынды. 1928 жылы салықтық тәртіпті орнату жолындағы тағы бір маңызды қадам – Ұлттық банк («Bank e Melli») құрылды, ол бұрын Британ Императорлық банкіне қарастырылған функцияларды қабылдады. Меншік құқығын нығайту және коммерциялық инвестицияларға қолайлы жағдай жасау үшін құқықтық реформалар да біртіндеп жасалды, одан кейін көп ұзамай 1930 жылы «Кануон е Вокала» адвокаттар қауымдастығы құрылды. Сондықтан осы кезеңде заманауи білім беру жүйесін құру әлеуметтік өзгерістердің қажетті құралы ретінде зайырлы ұлтшылдардың басты мақсаты болды. Осылайша, Теймурташ тікелей және басты рөл атқарған салалардың бірі – Иранның білім беру жүйесін қайта құру болды. 1925 жылдан 1932 жылға дейін Білім министрлері өз билігін күшті және ықпалды Сот министрімен бөлісті. 1921 жылы Иран үкіметі шетелдік білімді мамандар кадрларын құру қажеттігін мойындап, алпыс студентті француз әскери академияларына жіберді. Пахлави дәуірінің пайда болуымен 1926 жылы шетелге жіберілген мемлекеттік демеуші студенттер үшін зерттеулер ауқымы кеңейтілді, бұл кеңінен ғылым салаларын, әсіресе инженерлік мамандықтарды қамтиды. Сонымен қатар, 1928 жылы жүйелі тәсілді қабылдау үшін, жыл сайын Еуропаға 100 студенттің оқуын қаржыландыруға толыққанды мемлекеттік бағдарламаны құру туралы заң қабылданды. Пахлави дәуірінің басындағы тағы бір маңызды бастама – дәстүрлі діни мектептердің есебінен мемлекеттік мектептерге қаражат бөлген арқылы білім беру жүйесін зайырландыруға жасалған әрекеттер болды. Бұл 1927 жылғы жарлық арқылы іске асырылды, ол оқу ақысын төлей алмайтындарға тегін білім беруді қамтамасыз етті. Келесі жылы, француз лицей моделіне сүйене отырып, жоғары мектептер үшін бірыңғай оқу бағдарламасы құрылды, ал Білім министрлігі барлық мұқтаж студенттерге тегін және басқаларына өтеусіз академиялық оқулықтарды жариялай бастады. Мектептерге қыздардың қатысуын едәуір арттыруға да күш салысты. 1926 жылы мектептерді 120 қыз тәмамдаса, 1932 жылы бұл көрсеткіш едәуір өсіп, 3713-ке жетті. Шындығында, 1930 жылға қарай Теймурташтың үлкен қызы Иран, Теһрандағы американдық қыздар жоғары мектебін бітіргеннен кейін, мұқтаж әйелдер үшін пансиондық мектеп құру мақсатымен әйелдер қауымдастығын құрды. Сонымен қатар, осы кезеңде Теймурташтың кіші қарындасы Бадри Теймурташ Бельгияға жіберілді және тіс дәрігерлігін оқыды, ал елге оралғаннан кейін елдегі алғашқы әйел тіс дәрігері болды. Шындығында, 1960 жылдары доктор Бадри Теймурташ Хорасанның Машхад университетінде стоматология мектебін құруға көмектесті. Орта және жоғары білім беру институттарының тізімі де осы кезеңде едәуір өсті, бірақ мұндай институттар түрлі министрліктермен байланысты және олармен қаржыландырылды. 1927 жылы Сыртқы істер министрлігінің Саяси ғылым факультеті мен Әділет министрлігінің құқық мектебі бірігіп, тәуелсіз Құқық және саяси ғылым мектебін құрды. Сонымен қатар, нағыз университетті құрудың алғашқы қадамы 1929 жылы Теймурташ Иса Садыққа университет негізін қалау жоспарын жасауды ресми түрде тапсырған кезде жасалды, бұл бірнеше жылдан кейін Теһран университетінің құрылуына әкелді. Теймурташ осы кезеңде ирандық реформаторлардың интеллектуалдық жетекшісі болды, көптеген бастамаларды бастаушы және оларды іске асырушы ретінде әрекет етті. Иран Парламентінің кемшіліктерінің бірі – мағыналы реформалар Мажлисте нақты саяси партиялардың болмауына және парламенттегі саяси динамиканың ықпалды адамдардың әрекеттеріне байланысты болды. Сондықтан Мажлис белгілі бір мәселе бойынша құрылған жеке адамдардың уақытша коалициясынан гөрі, әрқашан өзгеретін топтасулармен ұсынылған фракциялардан тұрды, партиялық тәртіпке немесе нақты біртұтас платформаға адал мүшелерден емес. Елге қажетті реформаларды ілгерілетуге кедергі келтіретін фракцияларды жеңу үшін Теймурташ Иранның хаостық Парламентіне тәртіп енгізу үшін «Жаңа Иран» («Iran e Now») деп аталатын фашистік саяси партияны құрды. Мұндай…

During Teymourtash's term as Minister of Court, the court ministry became the nucleus of a modern centralized bureaucracy. By all accounts Teymourtash used his position at the pinnacle to full effect by working tirelessly to ensure that the machinery of government pursued an ambitious agenda. Among the principal functions of the new Minister of Court were to mediate the relations between Reza Shah and the cabinet and parliament, and to serve as an arbiter among government institutions with overlapping responsibilities. Most members of cabinet, including the Prime Minister, consisted of cautious and traditional administrators impervious to the need for rapid modernization or reform. The exceptions to this general rule were some of the younger, better educated and more competent members of Cabinet who displayed a more spirited inculcation, such as Firouz Mirza Nosrat ed Dowleh Farman Farmaian III, who became the Minister of Finance, and Ali Akbar Davar who was appointed the Minister of Justice in the early Pahlavi period. Consequently, the three formed what was to be commonly referred to as the "governing triumvirate", which began to constitute itself in the immediate aftermath of Reza Shah's coronation. While the three provided much of the intellectual and ideological inspiration for reform, it was Teymourtash who played the leading role and acted as the principal architect of the various reforms instituted during the first seven years of Reza Shah's reign. The persistent foreign interventions of the previous decades that had brought Iran to the brink of social and economic chaos had led to the emergence of secular nationalists intent on securing the country's independence by steering clear of the previous pattern of endless compromise with foreign powers for short term political gain. Given their aversion to Iran's centrifugal tendencies and their inclination to centralize governmental powers by creating an expanded bureaucracy, such nationalists were in favour of creating national institutions that would withstand provincial autonomous tendencies. After all, the Qajar dynasty's inability to provide a strong administrative and military apparatus had led the country to come apart at the seams with the growth of secessionist provincial movements in several provinces during the first two decades of the 20th century. The creation of a modernized central government, on the other hand, would establish the means to collect revenues and to introduce drastic reforms in the country. Another key element for such nationalists was to drastically undermine the prerogatives enjoyed by the Shia religious establishment which detracted from attempts at modernisation. Devising diverse development projects required the creation of a large bureaucracy capable of initiating and fostering ambitious industrialization and urbanization processes capable of significantly transforming Iranian society. As such, in the first five years of the Reza Shah period, Iran developed a network of railroads that connected ports to inland cities, thereby encouraging trade between rural and urban centers. The functioning of such a burgeoning state apparatus would require the development of increased political support by promoting drastic and far reaching economic reforms. As such, in 1926 a new School of Commerce was created, and the government assumed the lead in establishing a Chamber of Commerce. The government also proceeded to encourage the development of private industry by offering financial incentives such as government sanctioned monopolies and low interest loans to prospective local factory owners. In 1928 another significant step towards establishing fiscal order was taken with the establishment of the National bank ("Bank e Melli") which assumed functions previously reserved to the British Imperial Bank. Legal reforms to strengthen property rights and to create an atmosphere conducive to commercial investment were also gradually devised, and shortly thereafter a Bar Association ("Kanoon e Vokala") was created in 1930. Establishing a modern educational system, as an indispensable instrument of social change, was therefore a primary objective of secular nationalist during this period. As such, one of the realms in which Teymourtash assumed a direct and principal role was in revamping Iran's educational system, and from 1925 to 1932 Education Ministers would share their authority with the powerful and influential Court Minister. By 1921, recognizing the need for creating a cadre of foreign educated professionals, the Iranian Government had sent sixty students to French military academies. With the advent of the Pahlavi era, the range of studies for government sponsored students sent abroad was extended in 1926 to encompass broader disciplines, most notably engineering. Furthermore, to adopt a more systematic approach, a bill was passed in 1928 establishing a fully state funded program to finance the sending of 100 students a year to Europe. Other significant initiatives of the early Pahlavi era were attempts to secularize the educational system by providing funding for state schools to gradually dominate the provision of elementary education at the expense of the traditional religious schools referred to as maktabs. This was achieved by a 1927 decree which provided free education for those unable to afford tuition fees. In the following year, inspired by the French Lycee model, a uniform curriculum was established for high schools, and the Ministry of Education began publishing academic textbooks free of charge for all needy students and at cost for others. A concerted effort was also made to substantially increase the enrolment of females in schools. While a mere 120 girls had graduated from schools in 1926, by 1932 the number had increased substantially to 3713. Indeed, by 1930, Teymourtash's eldest daughter Iran who had recently graduated from the American Girls high school in Tehran founded an association of women with the intended goal of establishing a boarding school for destitute women. Also, during the same period Teymourtash's younger sister Badri Teymourtash was sent to Belgium and enrolled in dental studies, and upon her return was to be the first female dentist in the country. In fact by the 1960s, Dr. Badri Teymourtash, would assist in founding a school of dentistry at Mashhad University in Khorasan. The list of domestic institutes of secondary and higher education also increased substantially during this period, although such institutions were associated and funded by various ministries. In 1927 the Faculty of Political Science from the Ministry of Foreign Affairs and the School of law of the Ministry of Justice were merged to form an independent School of Law and Political Science. Moreover, the first step in creating a bona fide university occurred in 1929 when Teymourtash officially commissioned Isa Sadiq to draft plans for the foundation of a university, which would lead to the establishment of Tehran University several years later. Teymourtash assumed the intellectual leadership of Iranian reformists during this period, acting both as the principal initiator and executor of the many initiatives that followed. Among the shortcomings of the Iranian Parliament was that meaningful reform had been held hostage to the reality that the Majles lacked genuine political parties and the political dynamics within parliament centered around the agency of powerful men. Therefore, the Majles was composed of factions represented by ever shifting alignments and the temporary coalition of individuals created with respect to a particular issue, rather than individual members beholden to party discipline or a particular cohesive platform. To overcome factions that undermined efforts to advance reforms required by the country, Teymourtash established a fascist political party named Iran e Now ("The New Iran") in an attempt to introduce discipline to Iran's chaotic Parliament. Such an effort received the approval of Reza Shah and was welcomed by deputies who recognized the need for a more systematic approach to the legislative process. However, soon after being established in 1927 the Iran Now party encountered resistance from rival politicians who cultivated the support of mullahs and other reactionary elements to form a competing Zidd i Ajnabiha ("Anti foreign") party. Apart from directly attacking the Iran Now Party's secular tendencies, the Zidd i Ajnabiha group mobilized support by attacking the legal reforms being initiated by Ali Akbar Davar, and challenged the newly initiated conscription law. Rather than clamp down on such a challenge and the ensuing partisan bickering, Reza Shah is said to have surreptitiously supported and engaged in double dealing to support both of the competing groups. In a Machiavellian twist, Reza Shah dissolved the Iran e Now in 1928 demonstrating that he preferred the tried and true and time honoured technique of relying on individuals who could be cajoled to support his whims, and demonstrating his deep suspicion even of institutions and collective bodies he himself had approved. Ironically, the failure to devise an organized political party, or to create durable institutions are generally considered to have been the greatest shortcomings of the Reza Shah period which would in turn lead to the demise of his rule in 1941. Another initiative of Teymourtash's that proved significant was his founding of the Iran social club, which was to have significant social implications. This social club, the first of its kind in Tehran, proved a popular convening point for the social elite and the young and upwardly mobile educated members of society that formed the backbone of a burgeoning bureaucracy. It proved an ideal gathering ground for networking opportunities for individuals vying to cultivate and emulate the latest western norms of proper etiquette and social behaviour. Given its avant garde pretensions, it is not surprising that it paved the way for gaining social acceptance for the official policy of unveiling, since ministers and members of parliament appeared at the club once a week with their unveiled wives in mixed gatherings several years before such a practise was displayed on a more popular and widespread basis in other settings.

Сыртқы істер

Пахлави дәуірінің басында Иранның басты сыртқы саяси мақсаты – Иранға шетелдік державалардың экономикалық ықпалын жеңілдету, әсіресе Ұлыбритания мен Кеңес Одағының ықпалын азайту болды. Бірқатар адамдар Иранның сыртқы істер министрлері болып тағайындалса да, олардың елдің сыртқы істерінің сәулетшілері ретінде әрекет ету қабілеті номиналды болды. Осы энергиялық Теймурташ болды басты басқарушы және стратег, ол Пахлави әулетінің алғашқы жеті жылында Иранның сыртқы қатынастарын басқарды, бұл міндет оған өте қолайлы болды. Теймурташ келісімдер мен коммерциялық келісімдердің кең ауқымы бойынша кеңінен келіссөздер жүргізуде жетекші рөлді атқарды, ал Мохаммад Әли Форуғи мен Мохаммад Фарзин сияқты Иранның Сыртқы істер министрлігіне жауапты министрлер негізінен шетелдік үкіметтермен ресми хат алмасуды басқаруға және сот министрі кеңсесіне ұқсас рөлдерді атқаруға жіберілді. Теймурташ сыртқы істер саласында алғаш рет 1926 жылы екі айлық сапармен Кеңес Одағына сапар шекті. Ұзақ талқылаулар бірқатар маңызды сауда келісімдерін қабылдауға әкелді, бұл маңызды деп саналды, өйткені 1921 жылғы Персия-Ресей келісімінің келіссөзінен бастап Ұлыбританияның басым экономикалық позициясын жүзеге асыруына кедергі келтірді, сол кезде Кеңес үкіметі өзінің әскерлерін Ираннан шығаруға келісті. Осы мақсатта Теймурташ басқа да өнеркәсіптік елдермен, соның ішінде АҚШ пен Германиямен экономикалық байланыстарды жақсартуға тырысты. Осы кезеңде Иран көршілері Түркия, Ирак және Ауғанстанмен тығыз қарым-қатынас орнатуда жетекші рөл атқарды. Осы елдердің барлығы ұқсас ішкі жаңғырту жоспарларын жүзеге асырып, бірлесіп ынтымақтастықты күшейтіп, блок ретінде еркін одақ құрды, бұл батыс державаларын Азия одағын құрудан қорқытуға әкелді. 1920-ші жылдардың ортасынан аяғына дейін Түркия мен Иран үкіметтері бірқатар шекаралық және қауіпсіздік келісімдеріне қол қойды. Бұдан басқа, 1930 жылы Ауғанстанның патшасы Аманулла тайпалық тәртіпсіздікке тап болғанда, Иран үкіметі оны тақтан алып тастауға әкелетін, Иран армиясының бірнеше офицерлерін ауған патшасына көтерілісті басуға көмектесу үшін жіберді. 1920 жылдары қабылданған дипломатиялық қадамдар 1937 жылы төрт ел арасында Саадабад келісімін қабылдауға әкелді. Теймурташ бастаған тағы бір маңызды бастама – Иранның Қажар әулеті кезінде түрлі шет елдерге берген күрделі келісімдер желісін жоюға бағытталған күш-жігер. Мұндай келісімдер шет елдердің шетелдік тұрғындарына экстратериториалды құқықтар берді, ал оның Ирандағы шығу тегі 1828 жылғы Түрікменшайдың орыс-ирандық келісім-шартына дейін барып тығылуы мүмкін. Осындай артықшылықтарды алған түрлі шетелдік үкіметтердің айтарлықтай қарсылығына қарамастан, Теймурташ Иран атынан бұл келіссөздерді жеке өзі жүргізді және 1928 жылға қарай барлық осындай келісімдерді жоюға қол жеткізді. Теймурташтың бұл әрекеттердегі табысы оның ең алдымен аз қатал елдермен келісімге қол жеткізуге қабілеттілігіне байланысты болды, осылайша ол ұстанушыларға қарсы үлкен ықпал ету қабілетін арттырды және қажет болса, Иран қасарысқан мемлекеттермен дипломатиялық қатынастарды бұзуға дайын екенін білдірді. Теймурташтың капитуляция шарттарын бұзудағы табысы және 1919 жылғы Англо-Иран келісімінің сәтсіздігі британ үкіметінің екі ел арасындағы қарым-қатынасты келісім негізінде реттеуге бағытталған дипломатиялық күш-жігеріне әкелді. Алайда, британдық үкіметтің ашуын Персияның Персия шығанағындағы Үлкен және Кіші Тунб аралдары, Абу Муса және Бахрейн мұнайға бай аймақтарына деген дипломатиялық талаптары туғызды. Экономикалық жағынан, екінші жағынан, сот министрі британдық Императорлық Персия банкіне Иранда банкноттарды шығару монополиялық құқықтарын жоюға, 1928 жылғы Иран сауда монополиясы туралы заңға және британдық үкімет пен APOC-қа бұрынғыдай клиенттік тайпалармен тікелей келісімдерге кіруге рұқсат бермейтін тыйым салуға қысым жасады. Осы талаптардың ағылшын үкіметіндегі жиынтық әсерін 1931 жылы Тегерандағы британ министрі сэр Роберт Клайв жақсы білдірді: "Шынында да олардың қазіргі саясаты – бізді қаншалықты жеңілдіктерге итермелеуге болатындығын көру, мен біздің әлсіреп бара жатқан беделімізді ешқашан қалпына келтіре алмаймыз немесе тіпті парсы үкіметімен тең дәрежеде қарым-қатынас жасай алмаймыз деп ойлаймын, біз тоқтатуға болатын жағдайға келгенше". Бір ғалымның айтуынша, екі ел арасында көптеген хат алмасулар мен ұзаққа созылған келіссөздер жүріп жатқанда, ирандық тараптан Теймурташ келіссөздерді жеке өзі жүргізді, тіпті "қағаздарын ретке келтіру үшін хатшысы да болмады". Барлық ерекшеліктерді шешуге жылдамдық жетпеді, өйткені британдық тарап көптеген мемлекеттік департаменттермен кеңесу қажеттілігіне байланысты баяу ілгеріледі. Ең қиын мәселе, алайда, Теймурташтың 1901 жылы Қажар патшасымен берілген жеңілдік нәтижесінде Ирандағы мұнай өнеркәсібіне дерлік монополиялық бақылауды сақтап қалған Англо-Персиялық мұнай компаниясының (APOC) шарттарын қайта қарастыруға жасаған талпынысы болды. "Персиялықтардың сезімі", – 1928 жылы британдық әріптестеріне Теймурташ түсіндірді, "өздерінің топырағында дамыған өнеркәсіпте олардың нақты үлесі болмады". Жағдайды одан да қиындатқан нәрсе, және бұл талаптар Теймурташты британдық үкіметпен қақтығысқа түсіретініне сенімді болды, 1914 жылғы британдық парламенттің заңы, Уинстон Черчилльдің Бірінші теңіз лорды ретінде басшылығымен қабылданды, британдық үкіметке APOC акцияларының көпшілік бөлігінің, яғни 53 пайызына ие болу құқығын берді. Бұл шешім Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде британдық үкіметтің Ираннан мұнай ағынын қорғау үшін Иран істеріне маңызды бақылауға ие болуын қамтамасыз ету үшін қабылданды. 1920 жылдарға қарай APOC-тың Хузестан мен Абадан мұнай зауытындағы кең ауқымды орналымдары мен құбырлары компанияның Ирандағы операцияларының нәтижесінде Ближней Шығыстағы ең ірі өнеркәсіптік кешеннің құрылуына әкелді. Осы кезеңде Д'Арси мұнай жеңілдігіне және таза пайданың 16 пайызын құрайтын роялти шарттарына халықтың қарсылығы кеңінен тарады. Өнеркәсіптік даму мен жоспарлау, сондай-ақ басқа да маңызды реформалар мұнай кірістеріне байланысты болғандықтан, үкіметтің мұнай өнеркәсібін бақылаудың болмауы Иран үкіметінің APOC-тың Ирандағы іс-әрекеттеріне қатысты алаңдаушылығын күшейтті. Мұндай кең таралған наразылық атмосферасы жеңілдік шарттарын радикалды түрде қайта қарастыру мүмкін екенін көрсететіндей болды. Сонымен қатар, Ирандағы қаржылық тәртіпті жақсартуға бағытталған реформалардың енгізілуіне байланысты APOC-тың талаптары орындалмаған жағдайда мұнай роялтилерінен алдын ала төлемдерді тоқтатуға қатысты бұрынғы тәжірибесінің әсері азайды. Мұнай жеңілдігінің шарттарын Иран үшін қолайлы жағдайға қайта қарастыруға жасалған талпыныс 1928 жылдан 1932 жылға дейін Теймурташ пен APOC төрағасы, бірінші барон, сэр Джон Кадман арасында Тегеранда, Лозаннада, Лондонда және Парижде ұзаққа созылған келіссөздерге әкелді. Д'Арси келісімінің шарттарын қайта қарастырудың басты аргументі...

The primary foreign policy objective pursued by Iran during the early Pahlavi era was to loosen the economic grasp of foreign powers on Iran, and in particular to mitigate the influence of Britain and the Soviet Union. While a number of individuals were appointed as Iran's Foreign Ministers, their capacity to act as the architects of the country's foreign affairs was nominal. It was the energetic Teymourtash who became the principal steward and strategist who managed Iran's foreign relations during the first seven years of the Pahlavi dynasty, a task for which he was eminently suited. Teymourtash assumed the lead role in negotiating broadly on the widest range of treaties and commercial agreements, while Ministers ostensibly in charge of Iran's Foreign Ministry such as Mohammad Ali Foroughi and Mohammad Farzin were relegated mainly to administering official correspondence with foreign governments and assuming roles akin to the Court Minister's clerk. Among the first acts performed by Teymourtash in the realm of foreign affairs shortly after he assumed the position of Minister of Court was travel to the Soviet Union in 1926 on a two month visit. The lengthy discussions led to the adoption of a number of significant commercial agreements, a development deemed significant by ensuring Britain would be precluded from exercising its domineering economic position since the negotiation of the Perso Russian Treaty of 1921, whereby the Soviet Government agreed to the removal of its troops from Iran. To this end, Teymourtash also attempted to assiduously foster improved economic ties with other industrialised countries, amongst them the United States and Germany. During this period, Iran also assumed a lead role in cultivating closer ties with its neighbours, Turkey, Iraq and Afghanistan. All these countries were pursuing similar domestic modernization plans, and they collectively fostered increased cooperation and formed a loose alliance as a bloc, leading the Western powers to fear what they believed was the creation of an Asiatic Alliance. In the mid to late 1920s, the Turkish and Iranian governments signed a number of frontier and security agreements. Furthermore, when King Amanullah of Afghanistan faced tribal unrest in 1930 which would ultimately lead to his removal from the throne, the Iranian government sent out several planeloads of officers of the Iranian Army to assist the Afghan King quell the revolt. Indeed, the diplomatic steps that were first taken in the 1920s would eventually lead to the adoption of the non aggression agreement known as the Treaty of Saadabad between the four countries in 1937. Another significant initiative spearheaded by Teymourtash was the concerted effort to eliminate the complex web of capitulation agreements Iran had granted various foreign countries during the Qajar dynasty. Such agreements conferred extraterritorial rights to the foreign residents of subject countries, and its origins in Iran could be traced back to the Russo Iranian Treaty of Turkmenchay of 1828. Despite considerable opposition from the various foreign governments that had secured such privileges, Teymourtash personally conducted these negotiations on behalf of Iran, and succeeded in abrogating all such agreements by 1928. Teymourtash's success in these endeavours owed much to his ability to methodically secure agreements from the less obstinate countries first so as to gain greater leverage against the holdouts, and to even intimate that Iran was prepared to break diplomatic relations with recalcitrant states if need be. Teymourtash's success in revoking the capitulation treaties, and the failure of the Anglo Iranian Agreement of 1919 earlier, led to intense diplomatic efforts by the British government to regularize relations between the two countries on a treaty basis. The ire of the British Government was raised, however, by Persian diplomatic claims to the oil rich regions of the Greater and Lesser Tunbs islands, Abu Musa and Bahrain in the Persian Gulf region. On the economic front, on the other hand, the Minister of Court's pressures to rescind the monopoly rights of the British owned Imperial Bank of Persia to issue banknotes in Iran, the Iranian Trade Monopoly Law of 1928, and prohibitions whereby the British Government and APOC were no longer permitted to enter into direct agreements with their client tribes, as had been the case in the past, did little to satisfy British expectations. The cumulative impact of these demands on the British Government was well expressed by Sir Robert Clive, Britain's Minister to Tehran, who in 1931 noted in a report to the Foreign Office: "There are indications, indeed that their present policy is to see how far they can push us in the way of concessions, and I feel we shall never re establish our waning prestige or even be able to treat the Persian government on equal terms, until we are in a position to call a halt". Despite an enormous volume of correspondence and protracted negotiations underway between the two countries on the widest array of issues, on the Iranian side, Teymourtash conducted the negotiations single handedly "without so much as a secretary to keep his papers in order", according to one scholar. Resolution of all outstanding differences eluded a speedy resolution, however, since the British side progressed more tediously due to the need to consult many government departments. The most intractable challenge, however, proved to be Teymourtash's assiduous efforts to revise the terms whereby the Anglo Persian Oil Company (APOC) retained near monopoly control over the oil industry in Iran as a result of the concession granted to William Knox D'Arcy in 1901 by the Qajar King of the period. "What Persians felt", Teymourtash would explain to his British counterparts in 1928, "was that an industry had been developed on their own soil in which they had no real share". Complicating matters further, and ensuring that such demands would in due course set Teymourtash on a collision course with the British Government was the reality that pursuant to a 1914 Act of the British Parliament, an initiative championed by Winston Churchill in his capacity as First Lord of the Admiralty, led the British Government to be granted a majority fifty three percent ownership of the shares of APOC. The decision was adopted during World War I to ensure the British Government would gain a critical foothold in Iranian affairs so as to protect the flow of oil from Iran due to its critical importance to the operation of the Royal navy during the war effort. By the 1920s, APOC's extensive installations and pipelines in Khuzestan and its refinery in Abadan meant that the company's operations in Iran had led to the creation of the greatest industrial complex in the Middle East. By this period, popular opposition to the D'Arcy oil concession and royalty terms whereby Iran only received 16 percent of net profits was widespread. Since industrial development and planning, as well as other fundamental reforms were predicated on oil revenues, the government's lack of control over the oil industry served to accentuate the Iranian Government's misgivings regarding the manner in which APOC conducted its affairs in Iran. Such a pervasive atmosphere of dissatisfaction seemed to suggest that a radical revision of the concession terms would be possible. Moreover, owing to the introduction of reforms that improved fiscal order in Iran, APOC's past practise of cutting off advances in oil royalties when its demands were not met had lost much of its sting. The attempt to revise the terms of the oil concession on a more favourable basis for Iran led to protracted negotiations that took place in Tehran, Lausanne, London and Paris between Teymourtash and the Chairman of APOC, First Baron, Sir John Cadman, 1st Baron Cadman, spanning the years from 1928 to 1932. The overarching argument for revisiting the terms of the D'Arcy Agreement on the Iranian side was that its national wealth was being squandered by a concession that was granted in 1901 by a previous non constitutional government forced to agree to inequitable terms under duress. In order to buttress his position in talks with the British, Teymourtash retained the expertise of French and Swiss oil experts. Teymourtash demanded a revision of the terms whereby Iran would be granted 25% of APOC's total shares. To counter British objections, Teymourtash would state that "if this had been a new concession, the Persian Government would have insisted not on 25 percent but on a 50–50 basis." Teymourtash also asked for a minimum guaranteed interest of 12.5% on dividends from the shares of the company, plus 2s per ton of oil produced. In addition, he specified that the company was to reduce the existing area of the concession. The intent behind reducing the area of the concession was to push APOC operations to the southwest of the country so as to make it possible for Iran to approach and lure non British oil companies to develop oilfields on more generous terms in areas not part of APOC's area of concession. Apart from demanding a more equitable share of the profits of the company, an issue that did not escape Teymourtash's attention was that the flow of transactions between APOC and its various subsidiaries deprived Iran of gaining an accurate and reliable appreciation of APOC's full profits. As such, he demanded that the company register itself in Tehran as well as London, and the exclusive rights of transportation of the oil be cancelled. In fact in the midst of the negotiations in 1930, the Iranian Majles approved a bill whereby APOC was required to pay a 4 percent tax on its prospective profits earned in Iran. In the face of British prevarication, Teymourtash decided to demonstrate Iranian misgivings by upping the ante. Apart from encouraging the press to draft editorials criticizing the terms of the D'Arcy concession, he arranged to dispatch a delegation consisting of Reza Shah, and other political notables and journalists to the close vicinity of the oilfields to inaugurate a newly constructed road, with instructions that they refrain from visiting the oil installation in an explicit show of protest. In 1931, Teymourtash who was travelling to Europe to enrol Crown Prince Mohammed Reza Pahlavi, and his own children at European schools, decided to use the occasion to attempt to conclude the negotiations. The following passage from Sir John Cadman, 1st Baron Cadman confirms that Teymourtash worked feverishly and diligently to resolve all outstanding issues, and succeeded in securing an agreement in principle:

"He came to London, he wined and he dined and he spent day and night in negotiating. Many interviews took place. He married his daughter, he put his boy to school [Harrow], he met the Secretary of State for Foreign Affairs, a change took place in our government, and in the midst of all this maze of activities we reached a tentative agreement on the principles to be included in the new document, leaving certain figures and the lump sum to be settled at a later date." However, while Teymourtash likely believed that after four years of exhaustive and detailed discussions, he had succeeded in navigating the negotiations on the road to a conclusive end, the latest negotiations in London were to prove nothing more than a cul de sac. Matters came to a head in 1931, when the combined effects of overabundant oil supplies on the global markets and the economic destabilization of the Depression, led to fluctuations which drastically reduced annual payments accruing to Iran to a fifth of what it had received in the previous year. In that year, APOC informed the Iranian government that its royalties for the year would amount to a mere 366,782 pounds, while in the same period the company's income taxes paid to the British Government amounted to approximately 1,000,000. Furthermore, while the company's profits declined 36 percent for the year, the revenues paid to the Iranian government pursuant to the company's accounting practices, decreased by 76 percent. Such a precipitous drop in royalties appeared to confirm suspicions of bad faith, and Teymourtash indicated that the parties would have to revisit negotiations. However, Reza Shah was soon to assert his authority by dramatically inserting himself into the negotiations. The monarch attended a meeting of the Council of Ministers in November 1932, and after publicly rebuking Teymourtash for his failure to secure an agreement, dictated a letter to cabinet cancelling the D'Arcy Agreement. The Iranian Government notified APOC that it would cease further negotiations and demanded cancellation of the D'Arcy concession. Rejecting the cancellation, the British government espoused the claim on behalf of APOC and brought the dispute before the Permanent Court of International Justice at the Hague, asserting that it regarded itself "as entitled to take all such measures as the situation may demand for the Company's protection." At this point, Hasan Taqizadeh, the new Iranian minister to have been entrusted the task of assuming responsibility for the oil dossier, was to intimate to the British that the cancellation was simply meant to expedite negotiations and that it would constitute political suicide for Iran to withdraw from negotiations.

Түрмеге қамау және өлім

Көп ұзамай Теймурташ Реза Шахтың қызметінен босатылды. 1933 жылы қызметтен босатылғаннан кейін бірнеше апта ішінде Теймурташ тұтқындалды, және айыптар нақты айтылмаса да, оның құлдырауы APOC-пен құпия келіссөздер жүргізгенімен байланысты деген қауесет тарады. Қаср түрмесінен отбасына жолдаған соңғы хатында ол өзін қорғап былай деп жазды: «Мен алған мәліметтерге сәйкес, оның сарай алдындағы қатесі Компания мен ағылшындарды қорғағандығы болып көрінеді (бұл бәрінің ирониясы, Англия мені жоқ етуді жоспарлаған және олар мені құртқан); Мен ағылшын баспасөзі ұсынған бұл ойдан бас тарттым; Мен Сардар Асадқа компаниямен ешқандай келісімге келмегенімді, сэр Джон Кадманмен, 1-ші барон Кадманмен және басқалармен өткен соңғы кездесуіміздің аяқталғанын жаздым». Теймурташтың жұмыстан босатылуының басты себебі британдықтардың Иранның Министрін «Дарси» концессиясының шарттарын қайта қарауға қатысты келіссөздерден шеттету үшін жасаған әрекеттері болуы мүмкін. Осылайша, британдықтар Реза Шахтың күдіктілігін ояту үшін барлық күшін жұмсады, оның әулетінің өмірі Теймурташтың иығына тиді, ол монарх қайтыс болған жағдайда мәселені өз қолына алуға асықпады. Реза Шах Теймурташты босатуды ойламауы үшін, британдықтар британдық баспасөзді «Шахтың әлеуметтік және гигиеналық біліміне» байланысты Ирандағы барлық реформалардың оған тиесілі екенін жаздыруға көндірді. Жалпы алғанда, Теймурташ британдық және ирандық үкіметтер арасындағы қарым-қатынастың нашарлауына ыңғайлы айыпты болды деп келісілді. Екі ел арасындағы дау Гаагада қарастырылғаннан кейін, тараптарға дауды шешуге мүмкіндік беру үшін делдал болып тағайындалған Чехияның Сыртқы істер министрі мәселені тоқтатты. Реза Шах, «Дарси» концессиясын жоюды талап етіп, кенеттен британдықтардың талаптарына келісті, бұл оның кабинетінің наразылығын тудырды. 1933 жылдың сәуір айында сэр Джон Кадман Иранға сапар шегіп, Шахпен жеке кездесу өткізгеннен кейін Англо-Персия мұнай компаниясымен жаңа келісімге қол қойылды. 1933 жылдың 28 мамырында Мәжіліс жаңа келісімді бекітті және келесі күні патшалық келісімге қол қойылды. Жаңа келісімнің шарттары бойынша жаңа алпыс жылдық концессия қарастырылды. Келісім APOC бақылауындағы аумақты 100000 шаршы мильге (258,999 км2) дейін қысқартты, Иранның табыс салығы орнына жыл сайынғы төлемдерді талап етті, сондай-ақ Иран үкіметіне жыл сайынғы ең төменгі 750,000 фунт төлемақыны кепілдеді. Бұл ережелер қолайлы болып көрінсе де, Иран үкіметі үшін шамадан тыс жіберілген мүмкіндік деп есептеледі. Ол «Дарси» концессиясының мерзімін тағы 32 жылға ұзартты, APOC-ке ең жақсы 100000 шаршы мильді (258,999 км2) таңдауға мүмкіндік берді, кепілдендірілген минималды роялти тым төмен болды, ал компанияның операциялары абайсызда импорттық немесе кедендік баждардан босатылды. Соңында Иран келісімді бұзу құқығынан бас тартып, туындаған кез келген келіспеушілікті шешу үшін күрделі және ұзаққа созылатын арбитраждық процедураға келісті. Ирандықтармен APOC арасындағы даудың шешілуіне қарамастан, Теймурташ түрмеде қамауда қалды және оған ұсақ-түйек жемқорлыққа қатысты айыптар тағылды. Пахлави монархы, өсе келе қасақаналыққа бой алдырып, бұрын басқа да жетекші саясаткерлерге қарсы осындай жалған айыптар таққан, және Теймурташ жойылғаннан кейін де осы әрекет қайта-қайта қолданылды. Сот Теймурташты жалған айыптаулар бойынша бес жылға жалғызбасты қамауға алды және пара алу мен жемқорлық үшін жалпы сомасы 10 712 фунт стерлинг пен 585 920 риал айыппұл салды. (Сандар 1933 жылғы бағамен көрсетілген). Теймурташ Тегерандағы Каср түрмесінде қамауда болды. Оның денсаулығы тез нашарлап, 1933 жылдың 3 қазанында қайтыс болды. Көптеген адамдар оны түрме дәрігері доктор Ахмад Ахмади Резаның бұйрығымен өлімге әкелетін инъекция арқылы өлтірді дейді. Бұл дәрігер саяси тұтқындарды медициналық тексерулер сылтавымен өлтіріп, құрбанның өлімі табиғи себептерден болғандай көрсетті. Теймурташ қайтыс болған кезде 50 жаста болған. Төрт жылдан кейін, 1937 жылы, Теймурташтың жақын досы Әли Акбар Давар құпия жағдайда қайтыс болды. Давар екі күн бұрын Реза Пахлавитің қатаң сөгісі мен қатерінен кейін өзін-өзі өлтірген деген қауесет тарады. Кейбір газеттер оның жүрек ауруынан қайтыс болғанын жазды. Көптеген пікірлер бойынша, оның өлімі Мәжіліске ұсынған американдық заң жобасымен байланысты болды, оған британдықтар қарсы болған. Давар қайтыс болған кезде 70 жаста болған.

Shortly thereafter, Teymourtash was dismissed from office by Reza Shah. Within weeks of his dismissal in 1933, Teymourtash was arrested, and although charges were not specified, it was rumoured that his fall related to his secretly setting up negotiations with the APOC. In his last letter addressed to his family from Qasr prison, he defensively wrote:

"according to the information I have received, in the eyes of His Majesty my mistake seems to have been that I defended the Company and the English (the irony of it all It has been England's plot to ruin me and it is they who have struck me down); I have refuted this concoction which was served up by the English press; I have already written to Sardar As'ad telling him I never signed anything with the company, that our last session with Sir John Cadman, 1st Baron Cadman and the others had broken off". The principal reason for Teymourtash's dismissal very likely had to do with British machinations to ensure that the able Minister of Court was removed from heading Iranian negotiations on discussions relating to a revision of the terms of the D'Arcy concession. As such, the British made every effort to raise concerns with the suspicion prone Reza Shah that the very survival of his dynasty rested on the shoulders of Teymourtash who would not hesitate to take matters into his own hands should the monarch die. To ensure that Reza Shah did not consider releasing Teymourtash even after he had fallen from favour, the British also took to persuading the British press to pen flattering stories whereby they attributed all the reforms that had taken place in Iran to him "down to, or up to, the Shah's social and hygiene education". It is generally agreed that Teymourtash proved a convenient scapegoat for the deteriorating relations between the British and Iranian governments After the dispute between the two countries was taken up at the Hague, the Czech Foreign Minister who was appointed mediator put the matter into abeyance to allow the contending parties to attempt to resolve the dispute. Reza Shah who had stood firm in demanding the abolition of the D'Arcy concession, suddenly acquiesced to British demands, much to the chagrin and disappointment of his Cabinet. A new agreement with the Anglo Persian Oil Company was agreed to after Sir John Cadman visited Iran in April 1933 and was granted a private audience with the Shah. A new Agreement was ratified by Majlis, on May 28, 1933, and received Royal assent the following day. The terms of the new agreement provided for a new sixty year concession. The agreement reduced the area under APOC control to 100000 square miles (258,999 km2), required annual payments in lieu of Iranian income tax, as well as guaranteeing a minimum annual payment of 750,000 pounds to the Iranian government. These provisions while appearing favourable, are widely agreed to have represented a squandered opportunity for the Iranian government. It extended the life of the D'Arcy concession by an additional thirty two years, negligently allowed APOC to select the best 100000 square miles (258,999 km2), the minimum guaranteed royalty was far too modest, and in a fit of carelessness the company's operations were exempted from import or customs duties. Finally, Iran surrendered its right to annul the agreement, and settled on a complex and tediously elaborate arbitration process to settle any disagreements that should arise. Despite the resolution of the Iranian dispute with APOC, Teymourtash remained incarcerated in prison, and charges of minor embezzlement were leveled against him. The increasingly arbitrary Pahlavi monarch had previously meted out similar fabricated charges against other leading politicians before, a course of action which would be repeatedly resorted to against others as well after Teymourtash had been removed. A court sentenced Teymourtash on spurious charges to five years of solitary confinement and a total fine of 10,712 pounds sterling and 585,920 rials on charges of embezzlement and graft. (Figures are in 1933 values)

Teymourtash was confined in Qasr Prison in Tehran. His health rapidly declined and he died on October 3, 1933. Many say he was killed by the prison's physician Dr. Ahmad Ahmadi through lethal injection on orders of Reza. This physician killed political prisoners under the guise of medical examinations, to make it appear that the victim died naturally. At time of death, Teymourtash was 50 years old. Four years later in 1937, Teymourtash's close friend, Ali Akbar Davar died under mysterious circumstances. Rumors spread that Davar committed suicide after he was severely reprimanded and threatened by Reza Pahlavi two days earlier in private. Some newspapers wrote that he had died of a heart attack. Many suggest that his death had been related to his proposed American bill to Majlis with which British strongly opposed. Davar was 70 years old when he died.

Отбасы

Теймурташ қайтыс болғаннан кейін оның кең жер иеліктері мен өзге де мүліктері Иран үкіметімен тәркіленді, ал оның жақын туыстары ұзақ мерзімге алыс отбасылық үйлердің бірінде үй қамауында ұсталды. Реза Шахтың бұрынғы серіктестерін және көрнекті саясаткерлерді, әсіресе Фируз Мирза Носрат ед-Доуле Фарман Фармаян III және Сардар Асад Бахтиарды түрмеге қамау немесе өлтіруі жаңалық емес болса да, Теймурташ отбасына ауыр ұжымдық жаза қолдану шешімі бұрын-соңды болмаған. Теймурташ отбасының жеті жыл үй қамауында және жер аударылуда өмір сүрген мүшелері оның анасы мен кіші қарындасы Бадри Теймурташ, оның бірінші әйелі Сорур ол Салтанех және оның төрт баласы – Манучехр, Иран, Әмірхушанг және Мехрпур болды. Оның екінші әйелі Татьяна мен екі қызы Паричехр мен Нуши үй қамауынан құтқарылды. Әкелерінің қамауға алынуына байланысты Иранға оралған және туыстарынан Еуропадан Иранға оқуға баруды тоқтату туралы хабар алған балалар әкелерінің «күнәсін» көтеруге мәжбүр болды. Теймурташтың кіші қарындасы Бадри жақында Бельгияда оқуын аяқтаған еді және 1930 жылдардың басында Иранға оралғаннан кейін елдегі алғашқы әйел стоматолог болған деседі. Теймурташтың үлкен ұлы Манучехр Франциядағы әлемге әйгілі және ең басты француз әскери академиясы – Сент-Сирдің арнайы әскери мектебінде оқыды, ал Иран Англияда колледжге дайындық курсында, Әмірхушанг Англиядағы эксклюзивті Харроу мектебінде, ал Мехрпур Швейцариядағы Ле Рози интернатында сол кездегі мұрагер ханзада Мұхаммед Реза Пахлавимен бірге оқыды. Теймурташ отбасы 1941 жылға дейін елден кетуге тыйым салынған күйде болды. 1941 жылы екінші дүниежүзілік соғыстың алғашқы жылдарында одақтас күштер Иранға кіргеннен кейін Реза Шах бас тартуға мәжбүр болды. Сол жылы Мұхаммед Реза Шахтың таққа отырғанынан кейін жарияланған жалпы кешірім шарасының аясында Теймурташ отбасының мүшелері жер аударылудан босатылды және олардың кейбір тәркіленген мүліктері қайтарылды. Ирандағы басқа да кең жер иелері сияқты, Теймурташ отбасына қайтарылған жер учаскелері де 1960 жылдары енгізілген «Ақ революция» аясында жер реформасы мен қайта бөлу бағдарламасына жатады. Дегенмен, Теймурташ отбасы байлығының көп бөлігін қайтарып алды және 1979 жылғы Иран төңкерісіне дейін ең бай ирандық отбасылардың бірі болып саналды. Бір маңызды бизнес-келісім – революциядан бірнеше жыл бұрын өнеркәсіптік кешенді дамытуға мүмкіндік беру үшін Хорасандағы Теймурташ иелігінен өнеркәсіпші Махмуд Хаямиге үлкен жерлерді сату. Мехрпур Теймурташ, Мұхаммед Реза Шахтың ең жақын досы және сыныптасы, екеуі де Тегерандағы бастауыш мектепте және кейіннен Ле Розиде оқыған кезеңде, Теймурташ отбасы 1941 жылы үй қамауынан босатылғаннан кейін көп ұзамай жол апатынан қаза тапты. Өлімінен бұрын Мехрпур Гиллан қаласында орыс-иран тілшісі және этнографы Шахрбану Шокуофовамен қарым-қатынас құрды. Неке бұзылмаса да, Мехрпурдың апатынан кейін бірнеше апта өткен соң Шәрбану Хесмахта ұл туды. Өзінің күнделігінде ол Иранға англо-советтік шабуылдан кейін Британдық Раджға бас тартқанын айтады. Манучехр Теймурташ әкесінің жолын қуып, Хорасан провинциясынан бірнеше мерзімге Иран Мәжілісінің мүшесі болып сайланды. Оның Махин Бану Афшармен некелесуінен Манижх дүниеге келді, ал екінші некесі Иранның бұрынғы премьер-министрі Али Мансурдың қызы Туран Мансурмен («Мансур ол Молк») Каримдадтың дүниеге келуіне әкелді. Революциядан кейін Манучехр үшінші әйелі Ахтар Масудпен, принц Масуд Мирза Зелл е Солтанның немере қызымен бірге Калифорнияда тұрып қалды. Манушердің жалғыз немересі – Наргес (Никки) Адль. Әмірхушанг Теймурташ саяси мансапқа ұмтылудан бас тартып, негізінен кәсіпкерлік мүдделерді көздеді. Ерванд Абрагамиан Әмірхушанг Теймурташты «кәсіпкерлік аристократ» деп сипаттап, бастапқыда экономикалық ауытқулардың әсеріне ұшырағанына қарамастан, ол кейінгі әрекеттерінде ерекше табысқа жетті. Әшраф Пахлави ханшайымының «Көздер айнада» атты естеліктерінде шаһтың әпкесі: «Мен Хушанның бойлы, келбеті, оның жарқын сұлулығы, Англиядағы мектепте оқыған жылдары дамыған білімдері маған қатты ұнады. Мен осы өмірді жақсы көретін, көңіл көтеруді жақсы көретін адамнан алғашқы махаббатымды тапқанымды білдім». Әмірхушанг пен Мұхаммед Реза Пахлавидің жас егіз әпкесі 1941 жылы үй қамауынан босатылғаннан кейін көп ұзамай бір-біріне жақын болғанмен, Мехрпурдың өліміне төтеп беру үшін ұзақ мерзімді қарым-қатынас жасалмады. Хушаңның Фороғ Моширимен некесінен үш бала дүниеге келді – Елахе («Лоло») Теймурташ Эхсасси, Камран және Таназ («Нана»). Хушаңның немерелері – Маржан Эхсасси, Әли Эхсасси, Роксана Теймурташ Оуэнсби, Абтин Теймурташ және Амита Теймурташ. Хушаңның шөберелері – Софи Елахе Хорст және Сайрус Хорст, Лая Оуэнсби және Киан Оуэнсби, Дилан және Дариан Теймурташ. Иран Теймурташ Францияда тұрып әдебиет бойынша докторлық диссертациясын қорғады және журналистикамен айналысты. Әкесі сияқты, ол Францияның ең жоғары азаматтық наградасы – Құрметті легион орденімен марапатталды. 1931 жылдан 1932 жылға дейін регент Насер ол Молктан шыққан Хоссейн Али Қарағозлуға никелескенінен басқа, Иран өмірінің қалған бөлігінде жалғыз болды. Айырықша жайт, 1991 жылы шаһтың ең жақын кеңесшісі Асадолла Аламның құпия күнделігі жарияланғаннан кейін, Мұхаммед Реза Пахлави Аламға жас кезінде Иран Теймурташқа «бас сұққан» екенін айтты. Жақында Иран Теймурташ, Әшраф Пахлави және Мариам Фируздың өмірін баяндайтын «Осы үш әйел» («Een Se Zan») атты кітабы Масуд Бехнудтың авторы болды және Иранда кең танылды. Бұл соңғы жылдары Иранда жарияланған ең көп сатылатын кітаптардың бірі болып саналады. Теймурташтың екінші әйелі Татьянадан туған ең кішкентай балалары Паритчехр мен Нуши әкесі кеңсесінен алынғаннан кейін үй қамауында болуға мәжбүр болған жоқ. Дегенмен, Иранда тәрбиеленгеннен кейін олар аналарымен бірге 1940 жылдардың басында Нью-Йоркке көшті. Паритчехр классикалық биде ерекше мансапқа ие болды, ал Нуши ондаған жылдар бойы Біріккен Ұлттар Ұйымында жұмыс істеді. Болашақ премьер-министр Хасан Али Мансурмен қысқа никеден кейін Нуши Винченцо Берлингериге үйленді, нәтижесінде Андре мен Алексей дүниеге келді. Алексей үш балаға – Александра, Изабелла және Николиноға ие болды. Паритчехр – Абдолхосейн Теймурташтың жалғыз тірі баласы және оның әкесінің иран тарихына қосқан үлесінің сақтаушысы болып саналады.

After Teymourtash's death, his extensive landholdings and other properties and possessions were confiscated by the Iranian government, while his immediate family was kept under house arrest on one of its farflung family estates for an extended period of time. While it was not uncommon for Reza Shah to imprison or kill his previous associates and prominent politicians, most notably Firouz Mirza Nosrat ed Dowleh Farman Farmaian III and Sardar Asad Bakhtiar, the decision to impose severe collective punishment on Teymourtash's family was unprecedented. Immediate members of the Teymourtash family forced to endure seven years of house arrest and exile would consist of his mother and younger sister Badri Teymourtash, his first wife Sorour ol Saltaneh and her four children, Manouchehr, Iran, Amirhoushang and Mehrpour. His second wife, Tatiana and her two young daughters, Parichehr and Noushi were spared house arrest. Having either just returned to Iran on account of their father's arrest, and informed by relatives to suspend their studies to Iran from Europe, the children would have to suffer the alleged sins of their father. Teymourtash's younger sister, Badri, had recently completed her studies in Belgium and upon her return to Iran in the early 1930s was likely the first female dentist in the country. Manouchehr, Teymourtash's eldest son was attending the world renowned and foremost French military academy at École spéciale militaire de Saint Cyr in France before his return, Iran was attending preparatory college in England, Amirhoushang was enrolled at the exclusive Harrow School in England, while Mehrpour was attending the venerated Le Rosey boarding school in Switzerland along with the then Crown Prince, Mohammad Reza Pahlavi. The Teymourtash family remained in the seclusion of exile and was forbidden from receiving visitors until 1941 when Reza Shah was forced to abdicate after allied forces entered Iran during the early years of World War II. As part of the General Amnesty that followed Mohammad Reza Shah's accession to the throne that year, members of the Teymourtash family were released from exile and some of their confiscated properties were returned. Much like other extensive landholders in Iran, the tracts of land returned to the Teymourtash family would subsequently be subjected to the land reform and re distribution schemes as part of the White Revolution introduced in the 1960s. Nonetheless, the Teymourtash family regained much of its wealth and was considered among the most affluent Iranian families before the Iranian Revolution of 1979. One noteworthy business transaction involved the sale of large tracts from the Teymourtash estates in Khorasan to industrialist Mahmoud Khayami to allow him develop an industrial complex several years before the Revolution. Mehrpour Teymourtash, who had been Mohammad Reza Shah's closest friend and classmate both during the period in which the two attended grade school in Tehran and subsequently at Le Rosey, was killed in a car accident shortly after the Teymourtash family was released from house arrest and exile in 1941. Prior to his demise, Mehrpour inaugurated a relationship with a Russian Iranian linguist and ethnographer, Shahrbanu Shokuofova in Gilan. Although the marriage was never annulled, weeks after Mehrpour's accident Shahrbanu gives birth to a son in Khesmakh. In her journal she claims to have abdicated to British Raj following the Anglo Soviet Invasion of Iran. Manouchehr Teymourtash followed in his father's footsteps and was elected a member of the Majles of Iran for several terms from Khorasan province. His marriage to Mahin Banoo Afshar led to the birth of Manijeh, and his second marriage to Touran Mansur, the daughter of former Iranian Prime Minister Ali Mansur ("Mansur ol Molk") resulted in the birth of Karimdad. After the revolution Manouchehr resided in California with his third wife, Akhtar Masoud the grand daughter of Prince Mass'oud Mirza Zell e Soltan. Manouchehr's sole grandchild is Nargues (Nicky) Adle. Amirhoushang Teymourtash, on the other hand, resisted the temptation to pursue a political career and for the most part pursued entrepreneurial interests. Ervand Abrahamian describes Amirhoushang Teymourtash as an "enterprising aristocrat", and despite initially experiencing the vicissitudes of economic fluctuations, he proved particularly successful in his subsequent endeavours. In Princess Ashraf Pahlavi's candid memoirs, entitled Faces in a Mirror, and released after the Revolution, the Shah's sister reveals, "I was attracted to Houshang's tall good looks, his flamboyant charm, the sophistication he had acquired during his years at school in England. I knew that in this fun loving, life loving man I had found my first love". Although, Amirhoushang and Mohammad Reza Pahlavi's young twin sister developed an affinity shortly after the former was released from house arrest in 1941, in an effort to cope with the death of Mehrpour, a long term relationship was not pursued. Houshang's marriage to Forough Moshiri resulted in three children, Elaheh ("Lolo") Teymourtash Ehsassi, Kamran, and Tanaz ("Nana"). Houshang's grandchildren consist of Marjan Ehsassi, Ali Ehsassi, Roxane Teymourtash Owensby, Abteen Teymourtash and Amita Teymourtash. Houshang's great grandchildren consist of Sophie Elaheh Horst and Cyrus Horst, Laya Owensby and Kian Owensby, Dylan and Darian Teymourtash. Iran Teymourtash earned a Ph. d in literature while residing in France, and pursued a career in journalism. As with her father, she was awarded France's highest civilian honour, the Legion d'honneur. Apart from her brief engagement to Hossein Ali Qaragozlu, the grandson of Regent Naser ol Molk, from 1931 to 1932, Iran opted to remain single for the remainder of her life. Ironically, the posthumous release in 1991 of the Confidential Diary of Asadollah Alam, the Shah's closest confidant, revealed that Mohammad Reza Pahlavi intimated to Alam that during his late teenage years he "was head over heels in love with Iran Teymourtash". More recently, a book chronicling the lives of Iran Teymourtash, Ashraf Pahlavi and Mariam Firouz, entitled These Three Women ("Een Se Zan") and authored by Masoud Behnoud was published to wide acclaim in Iran. It is believed to be one of the best selling books to have been published in Iran in recent memory. Paritchehr and Noushie, Teymourtash's youngest children from his second wife Tatiana, were fortunate to not be compelled to endure the hardship of house arrest after their father's removal from office. Nonetheless, after having been raised in Iran, they moved to New York along with their mother in the early 1940s. Paritchehr has pursued a distinguished career in classical dance, while Noushie was employed at the United Nations for several decades. After a brief engagement with future Prime Minister Hassan Ali Mansur, Noushie wedded Vincenzo Berlingeri which resulted in the birth of Andre and Alexei. Alexei would go on to have three children, Alexandra,Isabella,and Nicolino. Paritchehr is the sole surviving child of Abdolhossein Teymourtash, and is considered the custodian of her father's legacy to Iranian history.

Мұра

Эсад Бей 1930 жылдары Теймурташты "жаңа Иранның барлық түстері араласқан калейдоскоп" деп сипаттады. Дегенмен, оның қазіргі Иран тарихындағы рөлін объективті бағалау міндеті, өлімінен кейін Пахлави дәуіріндегі күш-жігердің салдарынан қиындады. Бұл күш-жігердің мақсаты – қазіргі Иранның негізін қалауға көмектескен Реза Шахтан басқа тұлғалардың еңбегін ұмыттыру болды. Пахлави режимі құлатылғаннан кейін және Ислам Республикасы орнағаннан кейін де, Теймурташ сияқты секулярлық реформаторлардың үлесі түсініксіз себептермен назардан тыс қалды. Алайда, 2004 жылы Иранның Мәдени мұра департаменті Мохаммад Моссадех, Мохаммад Таги Бахар ("Малекол Шоара Бахар") және Теймурташ сияқты көрнекті саяси тұлғалардың үйлерін қайта жаңартуға қаржы бөлгенін хабарлады. Пахлави және революциядан кейінгі кезеңдегі ирандық тарихнаманың кемшіліктерін ескере отырып, Теймурташ сияқты тұлғалардың рөлін одан да тереңірек талдау үшін, оның қайтыс болған кезде Ирандағы дипломаттардың жіберген хаттарын қарастыруға болады. Теймурташтың өлімінен кейін Лондонға жолданған баяндамасында Тегерандағы британдық министр Маллет: "Қазіргі Персияны құруға ең көп еңбек еткен адамды оның алғыссыз билеушісі тіпті өлгенде жатуға орынсыз қалдырды" деп жазды. Тегерандағы американдық дипломат өзінің хатында: "Естен шығу бір жұтымды жұтып алды. Тарих бойында санаулы ғана адамдар бар, олардың жеке басының ықпалы кез келген елдің саясатына осылай терең ойылып қалған" деді. Американдық дипломат қорытындысында: "Оның жақтастары да, қарсыластары да болғанымен, Персияда Теймурташтың істерімен және жетістіктерімен таныс болған ешкімнің оның тарихтағы орнына күмәнданбайтынына сенемін. Ол, мүмкін, екі ғасырдың ең көрнекті ойшылы болды" деп атап өтті. Дегенмен, ирандық ғалымдардың жаңа буыны бұрын ирандық тарихнамада жинақы қарастырылған көптеген тұлғалардың үлесін қайта қарастыру процесін бастады. Осы процесте мұрасы қайта жаңартылып жатқан тұлғалардың бірі – Абдулхоссейн Теймурташ. Иранның ең беделді тарихшыларының бірі – Жавад Шейхолесламидің жаңа тәсілі осы процестің үлгісі болып табылады. Ол жақында көптеген мұрағаттық материалдарды тауып, Теймурташтың кең ауқымды қызметтеріне жарық түсірді. Шейхолеслам Теймурташты 20 ғасырдағы Иранның Әмірі деп санауға болатынын, себебі ол қажетті және маңызды ұлттық реформаларды ынтамен жүзеге асырды, сондай-ақ шетелдік үкіметтермен келісімдерде Иранның ұлттық және экономикалық мүдделерінен ешқашан бас тартпады деп қорытындылады. Оның саяси үлесінен бөлек, Теймурташтың интеллектуалдық көзқарастары қазіргі Иранның әлеуметтік және мәдени ландшафтына терең әсер еткенін де атап өткен жөн.

Essad Bey described Teymourtash as "a kaleidoscope in which all the colours of the new Iran intermingled" in the 1930s. However, the task of critically assessing his role in modern Iranian history was made unduly difficult after his death by concerted efforts during the Pahlavi era to obliviate any reference to the contributions of personalities, other than that of Reza Shah, who assisted in laying the foundations of modern Iran. More belatedly, after the overthrow of the Pahlavi regime and the advent of the Islamic Republic, the contributions of secular reformists such as Teymourtash have also been overlooked for obvious reasons. However, in 2004, the Iranian Cultural Heritage Department announced that it was earmarking money to renovate the homes of several of Iran's renowned modern political personalities such as Mohammad Mossadegh, Mohammad Taghi Bahar ("Malekol Sho'ara Bahar"), and Teymourtash. Given the shortcomings of rigorous Iranian historiography during the Pahlavi and post revolutionary period, a more critical assessment of the role of the likes of Teymourtash may be gleaned from the dispatches that were recorded by diplomats resident in Iran at the time of his death. In his report to London shortly after Teymourtash's death, the British Minister in Tehran, Mallet, noted " The man who had done more than all others to create modern Persia was left by his ungrateful master without even a bed to die upon". "oblivion has swallowed a mouthful", the senior American diplomat in Tehran reported in his dispatch, "Few men in history, I would say, have stamped their personalities so indelibly on the politics of any country". In the concluding paragraph the American diplomat noted, "Albeit he had enemies and ardent ones, I doubt that anyone could be found in Persia having any familiarity with the deeds and accomplishments of Teymourtache who would gainsay his right to a place in history as perhaps the most commanding intellect that has arisen in the country in two centuries". A new generation of Iranian academics, however, have initiated a process of re examining in a more objective light the contributions of numerous personalities that were previously treated in the most cursory fashion in Iranian historiography. One of the personalities whose legacy is being rehabilitated as a part of this process is Abdolhossein Teymourtash. Typical of the novel approach has been one of Iran's most pre eminent historians, Javad Sheikholeslami, who recently unearthed much archival material which sheds light on the vast contributions of Teymourtash in the widest array of endeavours. Sheikholeslam concludes that Teymourtash should rightly be considered the Amir Kabir of 20th century Iran, both for his zealous pursuit of much needed and far reaching national reforms, as well as his steadfast refusal to compromise Iran's national or economic interests in his dealings with foreign governments. Apart from his undeniable political contributions, it remain to add, that Teymourtash's intellectual conceptions had a profound influence on the social and cultural landscape of modern Iran.