Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Құстың жалпы атауы
Common name for a bird
Үй қазы – адамдар еті, жұмыртқасы немесе қауырсыны үшін үйреткен және өсірген қаз. Үй қаздары жабайы сұр қаз (Anser anser domesticus) және аққаз (Anser cygnoides domesticus) түрлерінен таңдап өсіру арқылы шығарылған.
A domestic goose is a goose that humans have domesticated and kept for their meat, eggs, or down feathers. Domestic geese have been derived through selective breeding from the wild greylag goose (Anser anser domesticus) and swan goose (Anser cygnoides domesticus).
Шығу тегі
Еуропа, Солтүстік Африка және Батыс Азияда қаздардың алғашқы үйретілген түрлері көк қаз (Anser anser) тегінен шыққан. Шығыс Азияда қаздардың алғашқы үйретілген түрлері ақ қаз (Anser cygnoides) тегінен шыққан; олар көбінесе қытай қаздары деп аталады. Екеуі де соңғы уақыттарда кеңінен таратылды, ал қазіргі уақытта екі аймақтағы (және Австралия, Солтүстік Америка сияқты басқа жерлердегі) қаз үйірлері бір түрден немесе олардың араласуынан пайда болған гибридтерден тұруы мүмкін. Қытай қаздарын еуропалық қаздардан мүңкісінің табанындағы ірі өспе арқылы оңай ажыратуға болады, бірақ гибридтер екі түрдің арасындағы кез келген айырмашылықты көрсетуі мүмкін. Чарльз Дарвин "Жануарлар мен өсімдіктердің өзгерістері үйретілген жағдайда" атты еңбегінде қаздардың үйретілуінің өте ерте заманға дейінгі кезге жататынын айтқан. Мысырда 4000 жылдан астам бұрын үйретілген қаздардың археологиялық дәлелдері табылды. Қаздардың шамамен б.з.д. 3000 жылы Оңтүстік-Шығыс Еуропада, мүмкін Грецияда үйретілгені болжанады, бірақ үй шаруашылығындағы қаздардың сенімді дәлелдері одан кейінгі кезеңнен (б.з.д. 8 ғасыр) "Одиссея" поэмасынан алынған. Тағы бір мүмкін үйрету орны – Ескі Патшалық кезеңінде (б.з.д. 2686–1991) Мысырда қаздарды пайдаланудың иконографиялық дәлелдері болған, бірақ бұл бастапқы үйрету сценарийі одан аз ықтимал деп есептеледі. Ежелгі Месопотамиялықтар қаздарды тамақ және құрбандық үшін өсірген және Месопотамия өнерінде ерте династиялық кезеңнен (б.з.д. 2900–2350) бастап бейнелеген. Әрине, толығымен үйретілген қаздар Мысырдың Жаңа Патшалық кезеңінде (б.з.д. 1552–1151) және сол кезде Еуропада болған, ал қаз шаруашылығы бірнеше сорттарды қамтыды. Орта ғасырларда қаз шаруашылығы өркендеген, шаруалар ірі қаз үйірлерін ұстаған. Солтүстік Еуропадағы үй қаздарының археологиялық мәліметтері оның Скандинавияға ерте темір дәуірінде (б.з.д. 400–550) әкелінгенін көрсетеді.
In Europe, northern Africa, and western Asia, the original domesticated geese are derived from the greylag goose (Anser anser). In eastern Asia, the original domesticated geese are derived from the swan goose (Anser cygnoides); these are commonly known as Chinese geese. Both have been widely introduced in more recent times, and modern flocks in both areas (and elsewhere, such as Australia and North America) may consist of either species or hybrids between them. Chinese geese may be readily distinguished from European geese by the large knob at the base of the bill, though hybrids may exhibit every degree of variation between the two species. Charles Darwin remarked in The Variation of Animals and Plants Under Domestication that the domestication of geese is of a very ancient date. There is archaeological evidence for domesticated geese in Egypt more than 4,000 years ago. It has been proposed that geese were domesticated around 3000 BCE in southeastern Europe, possibly in Greece, but reliable evidence of domestic geese comes from a much later period (8th century BCE) in The Odyssey. Another potential domestication site is in Egypt during the Old Kingdom (2686–1991 BCE) due to iconographic evidence of goose exploitation, but this scenario for the original domestication event has been considered less likely. Geese were also herded by ancient Mesopotamians for food and sacrifices and depicted in Mesopotamian art from the early Dynastic Period (2900–2350 BCE) onwards. Certainly, fully domesticated geese were present during the New Kingdom times in Egypt (1552–1151 BCE) and contemporaneously in Europe, and goose husbandry involving several varieties was well established by the Romans by the 1st century BCE. In the Medieval Period, goose husbandry was at its peak with large flocks kept by peasants. Archaeological evidence of the domestic goose in northern Europe indicates that it was probably introduced into Scandinavia during the Early Iron Age (400 BCE–550 CE).
Сипаттамалары
Үй қаздары іріктеу арқылы өсірілген, кейбір түрлерінің салмағы 40 кг-ға жетеді. Бұл олардың дене құрылысына әсер етеді. Жабайы қаздар көлденең қалыпта және жіңішке артқы жағымен ерекшеленсе, үй қаздары құйрық бөлігіне қарай май жинақтап, оларды тік тұруға мәжбүрлейді. Салмағының артық болуы ұшу қабілетіне әсер етсе де, үй қаздарының көпшілігі ұша алады. Қаздардың өнімділігі де жоғарылатылған, аналықтары жылына 50-ге дейін жұмыртқа салады, ал жабайы қаз 5–12 жұмыртқадан аспайды. Үй қаздары гребля қаздарынан тарағандықтан, олардың жабайы ата-аналарымен бір түрге жатады (үйрету арқылы пайда болған қосалқы түр болып табылады), сондықтан қашқан құстар жабайы популяциялармен оңай шағылысып, балалары ата-аналарының біреуіне ұқсап немесе сұр және ақ қанаттары мен қызғылт түсті мүңкілері бар аралас түсте болуы мүмкін. Бейтаныс адамдарға жақындағанда дауыс шығаруға бейімділігіне байланысты, COVID-19 пандемиясы кезінде Чондзуо мен Вьетнам арасындағы 533 км шекараны күзетуге 500-ге жуық қаз, иттің, дрондардың және адамдардың жұмысына көмектесті. Өңірдегі ең көп таралған малдың бірі болып табылатын бұл құстар дыбысқа сезімтал және кейде итттерден де агрессивтірек болуы мүмкін екенін бір шенеунік мәлімдеді.
Domestic geese have been selectively bred for size, with some breeds weighing up to , This affects their body structure; whereas wild geese have a horizontal posture and slim rear end, domesticated geese lay down large fat deposits toward the tail end, giving a fat rear and forcing the bird into a more upright posture. Although their heavy weight affects their ability to fly, most breeds of domestic geese are capable of flight. Geese have also been strongly selected for fecundity, with females laying up to 50 eggs per year, compared to 5–12 eggs for a wild goose. Because domestic geese descended from the greylag goose are effectively the same species as their wild ancestor (being a subspecies formed through domestication), escaped individuals readily breed with wild populations, resulting in the offspring sometimes resembling either one of their parents, or bearing mixed plumage with patterns of grey and white feathers and orange beaks. Due to their tendency to make noise when approached by strangers, about 500 geese were used to supplement dogs, drones, and humans to patrol the 533 km boundary between Chongzuo and Vietnam during the COVID 19 pandemic. An official commented that the birds, one of the most common livestock in the region, are sensitive to sounds and can sometimes be more aggressive than dogs.
Ас дайындауда
Қаздар көптеген ас дамыту дәстүрлерінде маңызды рөл атқарады. Олардың еті, бауыр және басқа да ішкі органдары, майы, терісі, қаны және жұмыртқалары әртүрлі ұлттық тағамдарда қолданылады.
Geese are important to multiple culinary traditions. The meat, liver and other organs, fat, skin, blood and eggs are used culinarily in various cuisines.
Шығармалар мен аңыздардағы қаздар
Афродита алғаш рет жағаға шыққанда, оны арбасын қаздар тартқан хариттер (Римдік "Грация") қарсы алды. "Ана қаз" ертегілері де бар, мысалы, шаруа әйелдер айтқандай; алтын жұмыртқа туған қаз туралы мақал бар, ол ашкөздіктің қатері туралы ескертеді. Ливийдің айтуынша, Капитолий төбесіндегі Юнона ғибадатханасындағы қаздар шамамен 390 жылға дейін түнгі шабуыл кезінде алаңдаған галлдардан Римді құтқарған. Бұл оқиға Римдегі қасиетті қаздардың үйірінің пайда болуын түсіндіруге жасалған әрекет болуы мүмкін.
When Aphrodite first came ashore she was welcomed by the Charites (Roman "Graces"), whose chariot was drawn by geese. There are Mother Goose tales, such as a farmwife might have told; there is the proverbial goose that laid the golden eggs, warning about the perils of greed. The geese in the temple of Juno on the Capitoline Hill were said by Livy to have saved Rome from the Gauls around 390 BC when they were disturbed in a night attack. The story may be an attempt to explain the origin of the sacred flock of geese at Rome.