Келт тілдері мен мәдениетін зерттеу

Кіріспе

Кельт тілінде сөйлейтін халықтарға қатысты мәдени мұраны зерттеу.

Кельт зерттеулері немесе кельттану – кельт тілінде сөйлейтін халықтарға (яғни кельт тілдерінде сөйлейтін адамдарға) қатысты мәдени мұраның кез келген түрін зерттейтін академиялық сала. Оған тіл білімі, әдебиет және өнер тарихы, археология және тарих кіреді, бірақ негізгі назар әртүрлі кельт тілдерін – қолданыстағы және жойылған тілдерді зерттеуге бағытталған. Басты зерттелетін салалар – қазір қолданылып жүрген алты кельт тілі: ирланд тілі, шотланд гаэль тілі, мэнктік тілі, уэльс тілі, корн тілі және бретон тілі. Университеттердегі оқу пәні ретінде ол көптеген университеттерде оқытылады, көбінесе Ирландияда, Ұлыбританияда немесе Францияда, сондай-ақ АҚШ, Канада, Австралия, Германия, Польша, Австрия және Нидерландыда да оқытылады.

Тарих

Кельттерді зерттеуге қатысты жазбаша еңбектер, олардың мәдениеттері мен тілдері классикалық грек және латын деректемелеріне дейін барып жетеді, б.з.д. 6 ғасырында Гекатаев еңбектерінен басталуы мүмкін. Ғасырдың екінші жартысында, шығыстанушы Эрнст Виндиш (1844–1918) маңызды үлес қосты. Ол Лейпциг университетінде санскрит кафедрасын басқарды; алайда, кельттану саласындағы көптеген жарияланымдарымен есімдері сақталды. 1901 жылы шығыстанушы және кельттанушы Генрих Циммер (1851–1910) Берлиндегі Фридрих Вильгельм университетінде келт тілдерінің профессоры болып тағайындалды, Германиядағы осындай алғашқы лауазым. 1911 жылы оған Куно Мейер (1858–1919) ілескен, ол көптеген жарияланымдардан өзге, ирландиялық тәуелсіздік қозғалысында да белсенділік танытқан. Неміс тіліндегі ең маңызды кельттанушы – швейцариялық ғалым Рудольф Турнейсен (1857–1940) болды. Виндиш пен Циммердің шәкірті Турнейсен 1887 жылы Фрайбург университетінің салыстырмалы тіл білімі кафедрасына тағайындалды; 1913 жылы ол Бонн университетіндегі осыған ұқсас кафедраны иеленді. Оның танымалдылығы көне ирланд тіліндегі еңбектерінен туындайды. Ол «Ескі ирланд тілінің нұсқаулығы» деп аударылған «Handbuch des Altirischen» («Ескі ирланд тілінің қолжазбасы», 1909) атты шедевр еңбегін жазу үшін көптеген көне ирланд қолжазбаларын іздеп, талдады. Оның еңбегі көне ирланд тілінің барлық келесі зерттеулерінің негізі саналады. 1920 жылы Юлиус Покорный (1887–1970) Берлиндегі Фридрих Вильгельм университетінің келт тілдері кафедрасына тағайындалды. Орталықшыл неміс ұлтшылдығын қолдаған және Германиядағы католик шіркеуінің мүшесі болғанына қарамастан, еврей тегіне байланысты нацистер оны университеттегі лауазымынан шығаруға мәжбүр етті. Ол кейін Швейцарияға қашып кетті, бірақ 1955 жылы Германияға оралып, Мюнхендегі Людвиг Максимилиан университетінде сабақ берді. Берлинде оның орнын 1937 жылы адал нацист Людвиг Мюльхаузен иеленді. Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін кельттану негізінен Батыс Германияда және Екінші Австрия Республикасында жалғасты. Зерттеулер Фрайбург, Бонн, Марбург, Гамбург, сондай-ақ Инсбрук қалаларында жалғасты; алайда, кельттанудағы дербес профессорлық лауазым ешқайдада құрылмады. Осы кезеңде Ханс Хартман, Генрих Вагнер және Вольфганг Мейд келт тілінің шекарасын және келт халықтарының отанының орналасқан жерін ғылыми тұрғыдан түсінуге маңызды үлес қосты. Шығыс Берлиндегі Хумбольдт университеті деп аталған келт тілдері кафедрасы 1966 жылдан бері бос тұр. Бүгінгі күні кельттану Германияның бірнеше университетінде ғана оқытылады, соның ішінде Бонн, Трир және Мангейм, Майнцтің Йоханнес Гутенберг университеті және Марбургтің Филипп университеті. Ол сондай-ақ Вена университетінде оқытылады. Тек Марбург, Вена және Бонн ғана ресми оқу бағдарламаларын ұстайды, бірақ олар да көбінесе салыстырмалы немесе жалпы тіл білімінің бөлігі ретінде қарастырылады. Марбург қаласы ғана кельттану бойынша магистратура курсын ұсынады. 1990 жылдан бері Фрайбург, Гамбург немесе Берлин қалаларының бұрынғы орталықтарында кельттану зерттеулері жүргізілмеген. Берлиннің Хумбольдт университетіндегі соңғы кельттану кафедрасы 1997 жылы таратылды. Еуропа континентіндегі кельттану кафедрасы тек Утрехт университетінде (Нидерландыда) бар. Ол 1923 жылы құрылды, жаңа профессоры А. Г. ван Хамельдің арнайы өтініші бойынша кельттану герман тілдерін зерттеу кафедрасына қосылды.

Written studies of the Celts, their cultures, and their languages go back to classical Greek and Latin accounts, possibly beginning with Hecataeus in the 6th century BC In the second half of the century, significant contributions were made by the Orientalist Ernst Windisch (1844–1918). He held a chair in Sanskrit at the University of Leipzig; but he is best remembered for his numerous publications in the field of Celtic studies. In 1901, the Orientalist and Celtologist Heinrich Zimmer (1851–1910) was made professor of Celtic languages at Friedrich Wilhelm University in Berlin, the first position of its kind in Germany. He was followed in 1911 by Kuno Meyer (1858–1919), who, in addition to numerous publications in the field, was active in the Irish independence movement. Perhaps the most important German speaking Celticist was Swiss scholar Rudolf Thurneysen (1857–1940). A student of Windisch and Zimmer, Thurneysen was appointed to the chair of comparative linguistics at the University of Freiburg in 1887; he succeeded to the equivalent chair at the University of Bonn in 1913. His notability arises from his work on Old Irish. For his masterwork, Handbuch des Altirischen ("Handbook of Old Irish", 1909), translated into English as A Grammar of Old Irish, he located and analysed a multitude of Old Irish manuscripts. His work is considered as the basis for all succeeding studies of Old Irish. In 1920, Julius Pokorny (1887–1970) was appointed to the chair of Celtic languages at Friedrich Wilhelm University, Berlin. Despite his support for centrist German nationalism and membership in the Catholic Church in Germany, he was forced out of his university position by the Nazis on account of his Jewish ancestry. He subsequently fled as a refugee to Switzerland but returned to Germany in 1955 to teach at Ludwig Maximilians University in Munich. In Berlin, he was succeeded in 1937 by Ludwig Mühlhausen [de], a devout Nazi. After World War II, Celtic studies predominantly continued in West Germany and the Second Austrian Republic. Studies in the field continued at Freiburg, Bonn, Marburg, Hamburg as well as Innsbruck; however, an independent professorship in Celtic studies has not been instituted anywhere. In this period, Hans Hartmann, Heinrich Wagner and Wolfgang Meid made notable contributions to the scientific understanding of the boundaries of the Celtic language area and the location of the homeland of the Celtic peoples. In what became East Berlin chair in Celtic languages at what was renamed Humboldt University has remained unoccupied since 1966. Today, Celtic studies is only taught at a handful of German universities, including those of Bonn, Trier, and Mannheim, the Johannes Gutenberg University of Mainz, and the Philipps University of Marburg. It is also taught at the University of Vienna. Only Marburg, Vienna and Bonn maintain formal programs of study, but even then usually as a subsection of comparative or general linguistics. Only Marburg offers an M. A. course specifically in Celtic Studies. No Celtic studies research has taken place in the former centres of Freiburg, Hamburg or Berlin since the 1990s. The last remaining chair in Celtic studies, that at Humboldt University of Berlin, was abolished in 1997. The only Chair of Celtic studies in Continental Europe is at Utrecht University (in the Netherlands). It was established in 1923, when Celtic studies were added to the Chair of Germanic studies on the special request of its new professor A. G. van Hamel.

Британ аралдарындағы кельт зерттеулері

Кельт зерттеулері Ұлыбритания мен Ирландия Республикасындағы университеттерде оқытылады. Бұл зерттеулер тіл, тарих, археология және өнер салаларын қамтиды. Сонымен қатар, кельт тілдері Уэльсте, Ирландия аралында, Шотландияда, Корнуоллда және Мэн аралындағы мектептерде түрлі деңгейде оқытылады. Британдық университеттерде XIX ғасырдың соңында кельт зерттеулерінің ресми түрде жүргізілуі 1874 жылы Оксфорд университетінде кельт тілі бойынша алғашқы профессорлық қызметке сэр Джон Рис пен 1882 жылы Эдинбург университетінде кельт тілі бойынша алғашқы профессорлық қызметке Дональд Маккиннон тағайындалуына әкелді. Ұлыбританияда кельт зерттеулері кафедралары мен курстары бар мекемелер: Абердин, Аберистуит, Бангор, Кембридж, Кардифф, Эдинбург, Эксетер (онда Корнуолл зерттеулері институты орналасқан), Глазго, Оксфорд, Суонси, Тринити Сент-Дэвид, Белфаст королева университеті, Ольстер университеті, Таулы жерлер мен аралдар университеті және Уэльс университеті, Уэльс және кельт зерттеулері орталығы. 2017 жылғы ең жоғары бағаланған бес дипломдық бағдарлама / кафедра: (1) Кембридж университетінің англосаксон, норвегия және кельт кафедрасы, (2) Бангор университетінің уэльс және кельт зерттеулері, (3) Кардифф университетінің уэльс және кельт зерттеулері, (4) Глазго университетінің кельт және гэль зерттеулері, (5) Белфаст королева университетінің ирланд және кельт зерттеулері. Ұлыбританиядағы кельт зерттеулерінің докторлық зерттеулерін қаржыландырудың маңызды көзі – AHRC қаржыландыратын Кельт тілдеріндегі докторлық оқыту орталығы, ол 2014–2019 жылдар аралығында PhD студенттерін қабылдады. Келт тілдері бойынша КДТ Глазго университетінің кельт және гэль зерттеулері арқылы басқарылады және оның директоры – профессор Кэтрин Форсайт.

Ирландия

Кельт танымдары мен ирланд танымдары Солтүстік Ирландия мен Ирландия Республикасындағы университеттерде оқытылады. Бұл зерттеулер тіл, тарих, археология және өнер салаларын қамтиды. Сонымен қатар, Ирландия аралындағы мектептерде ирланд тілі түрлі деңгейде оқытылады. Ирландиядағы университеттерде кельт зерттеулерінің бастауы 1854 жылы Ирландияның Католик университетінде Ирландия тарихы мен археологиясының профессоры болып тағайындалған Юджин О'Керримен байланыстырылады. Республикада кельт зерттеулері, толық кельт зерттеулері бағдарламалары немесе ирланд тілі бағдарламалары ретінде қазір Ирландияның Ұлттық университетінде (Галвей), Корк университетінде, Дублин университетінде (Католик университетінің мұрагері), Ирландияның Ұлттық университетінде (Мейнут), Тринити колледжі (Дублин), Лимерик университеті, Мэри Иммакулетт колледжі (Лимерик), Дублин қалалық университетінде ұсынылады. Дублин жоғары оқу орны (DIAS), Кельт зерттеулері мектебі – ғылыми-зерттеу мекемесі, бірақ диплом бермейді. DIAS және Корольдік Ирланд академиясы кельт зерттеулерінің жетекші баспашылары болып табылады, оның ішінде Celtica және Ériu журналдары да бар. Солтүстік Ирландияда Queen's University Belfast және Ulster University кельт зерттеулері бағдарламаларын ұсынады. Солтүстік Ирландияда Queen's University Belfast және Ulster University кельт зерттеулерін де ұсынады.

Шотландия

1874 жылы Дональд Маккиннон Эдинбург университетінде кельт зерттеулері кафедрасын алғаш рет басқарды, ал 1882 жылы осы кафедраның төрағасы болды. Абердин, Глазго және Таулы және аралдар университетінде де кельт зерттеулері бөлімдері бар. Ұлыбританияда кельт зерттеулері бойынша докторлық диссертацияларға негізгі қаржы көзі – AHRC қаржыландыратын Кельт тілдеріндегі Докторлық оқыту орталығы, ол 2014–2019 жылдар аралығында PhD студенттерін қабылдады. Кельт тілдері бойынша Докторлық оқыту орталығы Глазго университетіндегі кельт және гэль тілдері арқылы басқарылады, ал оның директоры – профессор Кэтрин Форсайт.

Уэльс

Оксфорд университетінде кельт тілі саласындағы алғашқы Иисус атындағы профессор Джон Рис болды. Уэльс университеті Уэльс және кельт зерттеулерінің жоғары деңгейдегі орталығын құрды, ол Уэльс зерттеулерін де қамтиды.

Корнуолл

Корнуолл зерттеулер институты Корнуоллдың Фалмут қаласында орналасқан.

Солтүстік Америкадағы кельт зерттеулері

Солтүстік Америкада кельт ғалымдары мен студенттері кәсіби деңгейде Солтүстік Америка Кельттану қауымдастығы арқылы өкілдік етіледі.

Канадада

Канаданың бірнеше университеті кельттану бойынша курстар ұсынады, ал толық бакалавр (B.A.) және аспирантуралық курстарды тек екі университет ұсынады. Торонто университетінің Санкт-Майкл колледжі мен Санкт-Франциск Ксавье университеті Канадада кельт әдебиеті мен тарихына екі бағытта назар аударатын, өзіне тән бакалавр (B.A.) бағдарламасын ұсынады. Торонто университетінің Ортағасырлық зерттеулер жөніндегі понтификалық институты Ортағасырлық зерттеулер орталығы арқылы аспирантура деңгейінде курстар ұсынады, сондай-ақ Санкт-Франциск Ксавье университеті де. Кельт, шотланд немесе ирланд зерттеулерінен курстар ұсынатын басқа да Канада университеттері: Кейп-Бретон университеті, Сент-Мэри университеті (Галифакс), Саймон Фрейзер университеті, Гюльф университеті және Оттава университеті.

Америка Құрама Штаттарында

АҚШ-та Гарвард университеті кельттану бойынша докторлық бағдарламасымен ерекше көзге түседі. Кельттану Висконсин-Милуоки, Калифорния-Беркли, Калифорния-Лос-Анджелес, Бард колледжі және тағы да көптеген университеттерде ұсынылады, оның ішінде студенттер Чарльстон колледжіндегідей мамандықтарды қоса алғанда, кішігірім бағдарламалар да бар. Кельттанудың кейбір салаларына Нотр-Дам университеті сияқты ирландтану бағдарламалары арқылы қол жеткізуге болады.

Францияда кельт зерттеулері

1804 жылы француз халқының галлдық тарихын зерттеу мақсатымен Кельттік академия құрылды. Франция сондай-ақ кельттануға арналған алғашқы ғылыми журнал – Revue Celtique журналын шығарды. Revue Celtique алғаш рет 1870 жылы Парижде жарық көрді және оның соңғы редакторы Джозеф Лот қайтыс болған 1934 жылға дейін жарияланып тұрды. Одан кейін журнал "Études Celtiques" деген атпен шығарыла бастады. Батыс Бретань университеті (Брест) «Келт тілдері мен мәдениеттерінің өзара әрекеттесуі» атты екі жылдық, халықаралық, Еуропалық Одақтан сертификатталған магистрлік бағдарламаны ұсынады. Бұл бағдарлама Бретон және кельт зерттеулер орталығының (CRBC) құрамында. Осы магистрлік бағдарламамен тығыз байланысты Батыс Бретань университеті жыл сайын маусым айында екі апталық жазғы мектепті Бретон тілі мен мәдени мұраны зерттеуге арнап ұйымдастырады. Бұл жазғы мектепке CRBC да демеушілік етеді және кельт (және аз саны бар) тілдері мен мәдениеттеріне қызығушылық танытқан әлемнің түкпір-түкпірінен келген ғалымдарды шақырып, кельт тілдерінің арасында ең аз танымал болып саналатын бретон тілін зерттеуге мүмкіндік береді.

Халықаралық кельт зерттеулер конгресі

Халықаралық кельт зерттеулер конгресі – кельттану саласындағы ең беделді академиялық конференция және төрт жыл сайын өткізіледі. Ол алғаш рет 1959 жылы Дублин қаласында ұйымдастырылды. XV Халықаралық кельт зерттеулер конгресі 2015 жылы Глазго университетінде өтті. 2019 жылы XVI ICCS Бангор университетінде, ал XVII ICCS 2023 жылы Утрехт университетінде өтеді.

Белгілі ғылыми журналдар

"Кельттік филология" журналы (ZCP), 1896 жылы құрылған, Галле қаласы. Revue Celtique (RC), 1870 жылы құрылған, Париж; 1934 жылдан кейін Études celtiques журналымен жалғасты. Ériu, 1904 жылы құрылған, Дублин қаласы. Кельт зерттеулер кеңесінің бюллетені (BBCS), 1921 жылы құрылған, Кардифф қаласы; 1993 жылы Studia Celtica журналымен біріктірілді. Études Celtiques (EC), 1936 жылы құрылған, Париж қаласы. Celtica. Кельт зерттеулер мектебінің журналы, 1949 жылы құрылған, Дублин қаласы. Studia Celtica, 1966 жылы құрылған, Кардифф қаласы. Éigse. Ирланд зерттеулері журналы, 1939 жылы құрылған, Дублин қаласы. Cambrian Medieval Celtic Studies (CMCS), 1993 жылы құрылған, Аберистуит қаласы; бұрын Cambridge Medieval Celtic Studies журналы. Peritia. Ирландияның ортағасырлық академиясының журналы, Корк қаласы.

Дерек Аллен сыйлығы

Дерек Аллен сыйлығы, 1977 жылдан бері Британ академиясы жыл сайын табыстап келе жатқан сыйлық, кельттану, нумизматика және музыктану салалары арасында кезекпен беріледі. Кельттану саласындағы соңғы жеңімпаздар: профессор Маир Герберт (2018), профессор Пьер Ив Ламберт (2015) және профессор Фергус Келли (2012). Профессор Герберт – бұл сыйлықты алған тұңғыш әйел кельттанушы.

Жалпы сілтемелер

Бусс, Питер Э. "Zeitschrift für celtische Philologie". Кельт мәдениетінде. "Кельт мәдениеті: Тарихи энциклопедия", ред. Дж. Т. Кох. 5 томдық: 5-том. Санта-Барбара және басқа қалалар, 2006. 1823-бет.