Кіріспе
1-ғасырдағы қытай генералы, Синь әулетіне қарсы көтеріліске жетекшілік еткен Лю Ян (; 23 жылы қайтыс болды), әдепті аты Бошенг (伯升), Синь әулеті мен оның императоры Ван Манға қарсы болған маңызды көтерілістердің бірінің қытай генералы еді. Ол әскери жағынан сәттілікке жеткенімен, саяси айқай-шудың құрбаны болып ерте қайтыс болды. Бірақ оның інісі Лю Сяо кейін Шығыс Хан әулетін құрды.
Liu Yan (; died 23 AD), courtesy name Bosheng (伯升), was a Chinese general of one of the major uprisings against the Xin dynasty and its emperor, Wang Mang. Although he was militarily successful, he died early as a victim of political intrigue. His younger brother Liu Xiu, however, would eventually found the Eastern Han dynasty.
Отбасылық негіздер
Лю Ян – Батыс Хан әулетінің императоры Цзиньнің алтыншы буын ұрпағы. Ол Нандун округінің (南頓令) судьясы Лю Циннің (劉) ұлы. Лю Цин – Лю Хуйдің (劉回) ұлы, Джулу қолбасшылығының (鉅鹿都尉) әскери істерінен жауапты вице-губернаторы. Лю Хуэй Юлин қолбасшылығының (鬱林太守) губернаторы Лю Вэйдің (劉外) ұлы болды. Лю Вэй – Лю Майдың (劉買) ұлы, ол кейін Чонлингның (舂陵) Дже маркизі (節侯) деп танылды. Лю Май – Лю Фаның (劉發) ұлы, ол қайтыс болғаннан кейін Чаншаның (長沙) Дин ханзадасы (定王) деп аталды. Чанша ханзадасы – Хан императоры Вудың ағасы, сондай-ақ император Цзинь Лю Цының ұлы. Лю Цин Фан Чунның қызы Фан Сяньдумен (樊娴都) үйленді, олардың үш ұлы болды: Лю Ян, Лю Чжун (劉仲) және Лю Сяо. Лю Цин ерте қайтыс болғандықтан, ағайындыларды олардың ағасы Лю Лян (劉良) тәрбиеледі. Лю Ян амбициялы болды, 9 жылы Ван Манг Хан тағына қол жеткізіп, Синь әулетін құрғаннан бері Лю Ян Хан әулетін қайта орнату үшін көтеріліс ұйымдастыруды үнемі ойластырып келеді. Ал Лю Сяо, керісінше, сақтықпен қарастыратын, қарапайым шаруа болуға қанағат ететін адам еді.
Синьге қарсы көтеріліс
22 жылы империяда Ван Ман билігіне қарсы көтерілістер басталганда Лю Ян өзінің көтерілісін дайындады. Ол ағаларымен, Ли Тонг (李通) және туысы Ли И (李軼)пен бірге Наньян әкімшілігінің (қазіргі Наньян, Хэнань) губернаторын тұтқындап, әкімшілік халқын оған қосылуға шақыруды жоспарлады. Чонлингтің жас жігіттеріне жоспарланған көтеріліс туралы айтқанда, Лю Сю да қатысы бар екенін білгенше олар қосылуға тартынды. Бірақ жоспарланған көтеріліс туралы ақпарат сыртқа шығып, Ли Тонг пен Ли И өмірлерін сақтап қалуға мүшкіл болды (бірақ олардың отбасы қырғынға ұшырады). Лю Ян жоспарын өзгертті және Люлиннің екі тармағын – Синши әскерін (新市兵) және Пинлин әскерін (平林兵) оған қосылуға көндірді, олар біршама әскери жетістікке жетті. Осының ықпалымен Лю Ян Наньян әкімшілігінің астанасы Ванченгке (宛城) тікелей шабуыл жасады, бірақ ауыр жеңіліске ұшырады. Лю Ян мен Лю Сю, олардың әпкесі Лю Бодзи (劉伯姬) аман қалды, ал олардың ағасы Лю Чжун мен әпкесі Лю Юань шайқаста қаза тапты. Лю Янның одақтастары оның жеңілгенін көріп, оны тастап кетуді ойлады, бірақ Лю Ян оларды Люлиннің тағы бір тармағы – Сяцзян әскерімен бірге оған қосылуға көндірді. 23 жылы Лю Ян әскерлері Син әулетінің әскерлеріне қарсы үлкен жеңіске жетіп, Наньян әкімшілігінің губернаторы Чжэн Фуды (甄阜) өлтірді.
Император ретінде танылу
Осы кезде басқа көтерілісшілер Лиу Яньның қабілеттеріне қызғанышпен қарады, әсіресе олардың көптеген жауынгерлері Лиу Яньды құрметтеп, оны қайта жаңғырған Хан әулетінің жаңа императоры етіп көруге ниеттенді. Басқа көтерілісшілер Лиу Сюаньды, Лиу Яньның үшінші туысын, генерал Гэнши (更始將軍) атағын алған, әлсіз мінезді деп есептелген көтерілісшіні императорлық таққа отырғызуды шешті. Лиу Янь бастапқыда бұл қадамға қарсы шығып, Лиу Сюаньға алдымен "Хан ханзадасы" атағын беруді ұсынды (Хан әулетінің негізін қалаушы Император Гао еске алынсын). Басқа көтерілісшілер бұл ұсынысты қабылдамады, және 23 жылдың басында Лиу Сюань Гэнши императоры болып жарияланды. Лиу Янь премьер-министр болды (大司徒, dasitu).
Өлім
Чэньши императорының әскерлері Ван Манның қалған әскерін Куньян шайқасында (онда Лю Яньның інісі Лю Сю маңызды рөл атқарды) жеңгеннен кейін, Чэньши императоры империяның көп бөлігімен заңды Хан императоры ретінде мойындалды. Алайда, Чэньши императоры Лю Яньның қабілеттерінен қорқып, Лю Яньның көптеген жақтастарының Лю Янь император болмағандықтан ашуланғанын жақсы білді. Атап айтқанда, Лю Цзи (劉稷) Чэньши императорына қатты сын айтты. Жауап ретінде Чэньши императоры Лю Цзиді тұтқындап, оны өлімге кесуді қалаған, бірақ Лю Янь оның өлімін тоқтатуға тырысты. Ли Идің (сол кезде Лю Яньға қарсы болған) және Чжу Вэйдің (朱鮪) ықпалымен, Чэньши императоры Лю Яньның бұл әрекетін Лю Янды да өлімге кесу үшін сылтау ретінде пайдаланды. Лю Сю ғана Чэньши императоры Лю Янды өлімге кескеніне өкінгендіктен аман қалды. Лю Янның қайтысынан кейін Лю Сю оның ұлдары Лю Чжан (劉章) мен Лю Сингті (劉興) тәрбиелеп өсірді. 25 жылы Лю Сю өзін император деп жариялап, Шығыс Хан әулетін құрғанда, Лю Яньның ұлдарын құрметтеуге шаралар қабылдады. 26 жылы ол Лю Чжанды Тайюань ханзадасы, ал Лю Сингті Лу ханзадасы етіп тағайындады (сондай-ақ Лю Сингті өзінің басқа інісі Лю Чжунның мұрагері етіп белгіледі). 39 жылы ол Лю Яньды өлімінен кейін Ци ханзадасы ("батыл ханзада") атағымен құрметтеді (өйткені оның ұлы, ханзада Чжан, сол кезде Циге көшірілген еді).