Леонардо да Винчидің «Жіп орағыш Анасы» суреті

Кіріспе

Леонардо да Винчидің композициясы

Жіп орағыш Мадоннасы («Шәпке Мадоннасы») – Леонардо да Винчидің 1499 жылдан бастап немесе одан кейін салған кем дегенде бір, мүмкін екі картинасында бейнеленген сюжет. 1501 жылы Флоренцияда Франция королі Людовик XII-нің хатшысы Флоримон Роберте үшін осындай картинаның үстінде жұмыс істегені туралы мәлімет бар. Бұл картина 1507 жылы француз сарайына тапсырылған болуы мүмкін, бірақ ғалымдар бұл мәселеде келіспеушілікте. Бүгінгі күні бұл сюжет бірнеше нұсқасымен белгілі, олардың екеуі – Баклеух Мадоннасы және Лансдоун Мадоннасы – Леонардоның өзі салған болуы мүмкін деп есептеледі. Екі картинаның да дайындама сызбаларында композицияға (немесе пентименттерге) енгізілген ұқсас тәжірибелік өзгерістер көрінеді, бұл олардың Леонардоның шеберханасында бір уақытта дамығанын көрсетеді. Композицияда Құдай ана Иса баламен бірге пейзаж фондық суретінде бейнеленген. Бала жип жинауға арналған құралды (нидди-нодди) қадап қарап отыр. Нидди-нодди – Құдай ананың үй шаруасымен айналысуының символы, сонымен қатар Мәсіхтің айқышқа шегеленіп өлтірілуінің алдын ала хабар берушісі. Суреттің динамикалық композициясы және жасырылған сюжеті Рафаэль және Андреа дель Сарто сияқты суретшілердің Мадонна мен Баланың кейінгі Жоғары Ренессанс кезеңіндегі суреттеріне зор әсер етті.

Тарих

Леонардоның осы тақырыптағы суретіне ең алғашқы сілтеме 1501 жылдың 14 сәуірінде Флоренциядағы кармелиттер орденінің басшысы Фра Пьетро да Новеллараның Мантуя маркизасы Изабелла д’Эстеге жазған хатында кездеседі. Леонардо 1499 жылы француздардың Миланға шабуыл жасауынан кейін туған қаласына оралған еді. Ол арадағы жылдарда алдымен Изабелланың сарайында болды, онда ол оның портреті үшін эскиз (қазір Луврде сақтаулы) жасады, содан кейін Венецияға барып қайтты. Изабелла өзінің жинағына Леонардоның аяқталған суретін алуға ниеттенген, осы мақсатта Флоренциядағы өзінің сенімді адамы Фра Пьетроға Леонардодан тапсырыс алу үшін әрекет етуді тапсырды. Осы қауымның екі жауап хаты сақталған. Екінші хатында, суретшімен кездескеннен кейін, ол Леонардоның математикалық зерттеулеріне ден қойып, Флоримон Роберте үшін кішкентай сурет салумен айналысып жатқанын жазады. Ол оны былай сипаттайды: "Ол салған кішкентай сурет – мадоннаның иірім тігуге дайын отырғандай бейнесі. Бала аяғын жіп орағышқа қойып, жіпке қол жеткізеді және төрт тіреуіштегі айқышқа зер салып қарайды. Айқышқа құштарлығынан күлімсірейді, оны берік ұстап, анасынан оны алуға тырысқанда да жібермейді". Бұл мәтін Леонардоның туындысын замандас көрерменнің сипаттауының сирек мысалдарының бірі болғандықтан құнды. Ол құрамы жағынан Баклеух және Лансдоун Мадонналарымен толық сәйкес келеді, тек ешқайсысының суретінде себет жоқ. Роберттың суреті, мүмкін, 1499 жылдың соңында Леонардо Миланды тастап кеткенге дейін тапсырылған және сол жерде бастау алған болуы мүмкін. Ғалымдар Роберт суретін алған-алмағаны туралы келіспейді. 1507 жылдың қаңтар айында Флоренцияның Блуадағы француз сарайына елшісі Франческо Пандольфини "[Леонардоның] қолынан жасалған кішкентай сурет жақында осында әкелінді және ол өте жақсы туынды деп есептеледі" деп хабарлады. Алайда, Мадонна 1532 жылы жасалған Роберт жинағының өлімнен кейінгі тізімінде жоқ (бірақ тізімнің нақтылығы күмәнді). 1525 жылы Леонардоның көмекшісі және мұрагері Салайдың өткен жылы қайтыс болған мүлкіне екі тізім жасалды. Онда "Бала қолында ұстаған Мадонна" суреті тізімделген. Бұл "Жип иіруші Мадоннаның" бастапқы нұсқаларының бірі Леонардоның қолында қалғанын, ал екіншісі Робертке жіберілгенін көрсетеді. Бастапқы нұсқалар ретінде танылған суреттердің ешқайсысы Робертке немесе Салайға, немесе 18 ғасырдан бұрын қайтып баратын шығу тегіне ие емес, бірақ Буклеух Мадоннасы сол кезде Францияда болған. Алайда, Лансдоун Мадоннасын оның алғашқы иелері француз революциясынан кейінгі кезеңде француз коллекциясынан сатып алған болуы мүмкін, сол кезде француз аристократиялық шығу тегі бар көптеген туындыларды британ коллекционерлері сатып алған.

The earliest reference to a painting of this subject by Leonardo is in a letter of 14 April 1501 by Fra Pietro da Novellara, the head of the Carmelites in Florence, to Isabella d'Este, Marchioness of Mantua. Leonardo had recently returned to his native city following the French invasion of Milan in 1499; the intervening years he had spent first in Isabella's court, during which brief stay he produced a cartoon (now in the Louvre) for a portrait of her, and then in Venice. Isabella was determined to get a finished painting by Leonardo for her collection, and to that end she instructed Fra Pietro, her contact in Florence, to press Leonardo into agreeing to a commission. Two letters of reply by the friar survive. In the second, written after he had succeeded in meeting with the artist, he writes that Leonardo has become distracted by his mathematical pursuits and is busy working on a small painting for Florimond Robertet, which he goes on to describe:
"The little picture which he is doing is of a Madonna seated as if she were about to spin yarn. The Child has placed his foot on the basket of yarns and has grasped the yarn winder and gazes attentively at four spokes that are in the form of a cross. As if desirous of the cross he smiles and holds it firm, and is unwilling to yield it to his Mother who seems to want to take it away from him." The passage is valuable for being one of the few descriptions by a contemporary viewer of a work by Leonardo; it matches the composition of the Buccleuch and Lansdowne Madonnas in all respects except that there is no basket in either painting. Robertet's painting was probably commissioned late in 1499 just before Leonardo left Milan, and was possibly begun there. Scholars disagree on whether Robertet received his painting or not. In January 1507 Francesco Pandolfini, the Florentine ambassador to the French court in Blois, reported that “a little picture by [Leonardo’s] hand has recently been brought here and is held to be an excellent thing”. The Madonna does not, however, appear in a posthumous inventory of Robertet's collection made in 1532 (though the authenticity of the inventory has been called into question). In 1525 two inventories were drawn up of the possessions of Leonardo's assistant and heir Salaì, who died the preceding year. These mention a “Madonna with a Child in her Arms”. This is thought to be evidence that one of the prime versions of the Madonna of the Yarnwinder remained in Leonardo's possession while the other was sent to Robertet. Neither of the paintings accepted as prime versions has a provenance that can be traced back to Robertet or Salaì, or further back than the 18th century, though the Buccleuch Madonna was in France at that time. However, the Lansdowne Madonna could easily have been bought by its earliest known owners from a French collection in the period following the French Revolution, when many works with a French aristocratic provenance were bought by British collectors.

Сипаттама

Жіп тоқушы Мадоннаның композициясында Мәсіх баласы анасының құшағынан бұрылып, көзі анасының қолынан ұсталған, тігіш құралдары (айқас тіреулер) крест тәрізді көрінетін құрылғыға тоқталады; ол оны өзінің тағдырының символы ретінде ерте таниды. Құдай анасының реакциясы екіұшты, ұлына зиян тиетініне алаңдау мен оны қабылдауға дайындық араласады. Оң қолымен жасаған күдіктің ишарасы Леонардоның Миландық "Тастардағы Мариям" алтарьдық кескіндемесінен қайталанады. Пассион символын балалар ойынының нысаны ретінде қолдану Леонардоның картиналарында жиі кездеседі, мысалы, Бенуа Мадоннасында және Әйел қасиетті Аннамен бірге Мариям мен баласында. Бұл картинаның пейзажы Леонардо жұмысты аяқтамағаннан кейін оқушысы қосып салған болуы мүмкін. Мартин Кемп үшін Лансдаун Мадоннасындағы пейзаждың "кейінгі" мінезі оның соңынан аяқталған картина екенін, ал 1507 жылы Робертеге жіберілгені – Бакклех Мадоннасы екенін көрсетеді. Бакклех және Лансдаун Мадонналарының дайындама суреттерінде аяқталған жұмыстарда жоқ, бірақ кейбір көшірмелерде кездесетін бірнеше ерекшеліктер бар; олар композицияның дамуының ерте кезеңінде бастапқы нұсқалардан көшірілген болуы мүмкін. Мұндай ерекшеліктердің бірі, екі суретте де кездеседі, бұл – балаға жүруге көмектесетін құрал жасап отырған қасиетті Иосиптің және басқа әйелдің, мүмкін, босандырушының бейнесі. Сондай-ақ, жүруге үйреніп жатқан бала – анасы қасиетті Елизаветамен бірге келетін Жақия Шомылдырушы болуы мүмкін, өйткені Леонардо Мариям мен Мәсіхтің суреттерін бір картинада екі рет бейнелемейді. Леонардо сондай-ақ екі суретте әртүрлі поздарда бейнеленген жылқы, есек немесе өгіз сияқты жүк көтеретін малдың суретін салумен тәжірибе жасады. Олардың артында аркалы есігі бар сәулеттік құрылым жоспарланған. Кейінірек Бакклех картинасының пейзажында Лансдаун Мадоннасындағы көпір сияқты көпір болған, бірақ ол содан кейін боялған.

The composition of the Madonna of the Yarnwinder shows the Christ child twisting his body away from his mother's embrace, his eye caught by her niddy noddy whose arms (crosspieces) give it the shape of a cross; he precociously recognises it as a symbol of his destiny. The Virgin's reaction is ambiguous, a mixture of alarm at the harm her son will come to and resigned acceptance of it. The gesture of suspense made with her right hand is repeated from Leonardo's Milanese altarpiece The Virgin of the Rocks. The use of a symbol of the Passion as an object of childish play recurs throughout Leonardo's paintings, appearing for instance in the Benois Madonna and the Virgin and Child with St Anne. It is possible that the landscape of the former picture was added by a pupil after Leonardo failed to complete the work. For Martin Kemp the “late” character of the landscape in the Lansdowne Madonna suggests that it was the later painting to be completed and that the Buccleuch Madonna was the one sent to Robertet in 1507. The underdrawings of both the Buccleuch and Lansdowne Madonnas show several features not in the finished works, but present in some copies; it is likely that these were originally copied from the prime versions during an early stage of the composition's development. One such feature, which appears in both underdrawings, is a group of figures identified as Saint Joseph making a baby walker for the Christ child, who appears with his mother and another female figure, probably a midwife. It has also been suggested that the child learning to walk is the infant John the Baptist, appearing with his mother Saint Elizabeth, as Leonardo would have been unlikely to depict the figures of Mary and Christ twice in the same painting. Leonardo also experimented with including some kind of beast of burden – a horse, ass or ox – which appears in different positions in the two underdrawings. Behind these an architectural structure with an arched opening was planned. At a later stage the landscape of the Buccleuch picture seems to have had a bridge like that of the Lansdowne Madonna, which was then painted over.

Баклауш Мадоннасы

Бұл суреттің Леонардоға жатқызылатын ең ықтимал нұсқасы қазір Эдинбургтегі Шотландия Ұлттық галереясында, Букклех герцогынан уақытша алынған. Ол 2003 жылы ұрланғанға дейін Шотландиядағы Дамфрис және Галлоуэй аймағындағы Драмланриг сарайында, оның әулеттік үйінде ілінген. Бұл картина 1767 жылы Букклех коллекциясына 3-ші герцогтің Елизавета Монтегю ханымға үйленуі арқылы қосылды, ол ата-анасы, Монтегю герцогі мен герцогинясы жинаған маңызды туындылар жинағының мұрагері болған. Бұл "Жіп орағыш Мадоннасы" 1756 жылы Париждегі аукционда Мари Жозеф дю д’Остюн және де Таллар коллекциясының сатылымынан сатып алынған, оның ең алғашқы құжатталған иесі.