Хорватияда одақ құруға жасалған тың тырысыс және саяси оқиғалар
Lorković–Vokić plot
Хорватияда 1944 ж. жасалған қастандық: HSS партиясымен одақ құруға әрекет, Остік державалардан кету және одақтастарға қосылу жоспары. Құпия операция сәтсіз аяқталды.
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Хорватия үкіметі ХСС партиясымен коалиция құруға тырысты.
Attempt by Croatian government to form a coalition with the HSS
1944 жылдың ортасындағы Лоркович-Вокич қастандығы – ішкі істер министрі Младен Лоркович пен қарулы күштер министрі Анте Вокичтің бастамасымен жасалған, Хорватия шаруалар партиясымен (ХСС) коалициялық үкімет құруға, Остік державалардан бас тартуға және Хорватияның тәуелсіз мемлекетін одақтастармен, Хорватияның қарулы күштерінің көмегімен біріктіруге бағытталған әрекет болды. Бұл қастандықтың бастамасы ХСС-та болды, олар одақтастармен келіссөздер жүргізіп жатқан. Қастандық жаппай тұтқындаулармен және Лоркович пен Вокичті қоса алған, қастандықтың негізгі ұйымдастырушыларының атылуымен аяқталды.
Lorković–Vokić plot was a mid 1944 attempt initiated by Interior Minister Mladen Lorković and Armed Forces Minister Ante Vokić to form a coalition government with the Croatian Peasant Party (HSS), abandon the Axis powers and align the Independent State of Croatia with the Allies with the help of the Croatian Home Guard. The plot originated from the HSS, which was also involved in the negotiations with the Allies. The plot ended with mass arrests and the execution of the major plotters, including Lorković and Vokić.
Еуропадағы жағдай
1942 жылдың 24 тамызында немістер Сталинградқа шабуыл жасады. Сталинград шайқасы 1943 жылдың 2 ақпанында немістердің жеңілісімен аяқталды. Осы жеңістен кейін соғыс Кеңес Одағының пайдасына бұрылды. 1943 жылдың 9 шілдесінде одақтастар Сицилияға шабуыл бастады, жақын арада Бенито Муссолини 25 шілдеде құлатылып, тұтқындалды. Сол күні Италия королі Виктор Эммануэль Пьетро Бадольоны Италияның жаңа премьер-министрі етіп тағайындады және 1943 жылдың 8 қыркүйегінде Италияның толық капитуляциясына қол қойды. 1944 жылдың 6 маусымында одақтастар Германия басып алған Нормандия жағалауына "D күні" десантын бастады.
On 24 August 1942, the Germans launched an attack on Stalingrad. The battle of Stalingrad ended in German defeat on 2 February 1943. After that victory, the war turned in the Soviet Union's favour. The Allied invasion of Sicily was launched on 9 July 1943, and soon, Benito Mussolini was overthrown and arrested on 25 July. The same day, Italian King Victor Emmanuel named Pietro Badoglio as Italy's new prime minister and, on 8 September 1943, signed the unconditional capitulation of Italy. On 6 June 1944, the Allies launched the D Day landings on the German occupied coast of Normandy.
Тікұшақ елдерінің төңкерістері
Одақтастардан алған жеңілістерінен кейін, Одақтастар елдерінің кейбірі жақ ауыстыруға тырысты. 1 тамыз күні 1944 жылы, Жапонияға жақтас лидер Плейк Фибунсонгхрам Таиландта құлатылды. 23 тамыз күні 1944 жылы, Қызыл Армия Румынияға жақындағанда, Михаил патша диктатор Иоан Антонескуге қарсы төңкеріс жасап, Одақтастарға қосылды. Румыниядағы төңкерістен кейін көп ұзамай, 5 қыркүйекте Кеңес Одағы Болгарияға соғыс жариялады, 8 қыркүйекте Дунайды кешіп, Болгарияның солтүстік-шығысын басып алды. Болгария армиясына қарсылық көрсетпеу бұйырылды. Болгариядағы Отан фронты 9 қыркүйекте 1944 жылы Константин Муравьевтің Оське қарсы үкіметін құлатты (дегенмен Болгария 2 қыркүйекте ресми түрде бейтараптығын жариялап, Оське кірмеуді шешті). Болгария 9 қыркүйекте 1944 жылы, төңкерістен кейін дереу Одақтастарға қосылды. 15 қазанда Венгрияның регенті Миклош Хорти Венгрияның соғыстан шыққанын және Кеңес Одағымен келісімге келуге тырысқанын жариялады. Жауап ретінде немістер «Панцерфауст» операциясын бастады, Хортиді тұтқындады және фашистік «Жебелі крест» партиясының басшысы Ференц Саласиді Венгрия басшысы етіп тағайындады. Ел соғыстың соңына дейін Оське қарсы Қызыл Армиямен күресін жалғастыра берді.
Because of defeats that Axis forces suffered from the Allies, some Axis nations tried to change sides. On 1 August 1944, the pro Japanese leader Plaek Phibunsongkhram was ousted in Thailand. On 23 August 1944, as the Red Army approached Romania, King Michael staged a coup against the dictator Ion Antonescu and joined the Allies. Soon after the coup in Romania, the Soviet Union declared war on Bulgaria on 5 September, crossed the Danube and occupied northeastern Bulgaria on 8 September. The Bulgarian Army was ordered not to offer any resistance. The Fatherland Front in Bulgaria overthrew the anti Axis government of Konstantin Muraviev on 9 September 1944 (although Bulgaria officially declared neutrality on 2 September and left the Axis). Bulgaria joined the Allies on 9 September 1944 immediately after the coup. On 15 October, the regent of Hungary, Miklós Horthy, announced that Hungary had left the war and attempted to have an armistice with the Soviet Union. In response, the Germans launched Operation Panzerfaust, arrested Horthy and installed Ferenc Szálasi, the leader of the fascist Arrow Cross Party, as leader of Hungary. The country would continue to fight the Red Army for the Axis until the end of the war.
Төңкеріске дайындық
Владко Мачек, Хорватия шаруалар партиясының екінші дүниежүзілік соғыс кезіндегі президенті, британдықтар демократиялық және антикоммунистік Хорватия мемлекетін қолдайды деп ойлады. Сондықтан ол одақтастардың ақырында Далмация жағалауына келіп, оның партиясын демократиялық және антикоммунистік деп қолдайтынын күтті. Ол сондай-ақ Хорватияның ішкі күзеттері Далмацияға шабуыл басталғаннан кейін ХСС-ті қолдайтынын болжады. Дегенмен, Дража Михайловичтің сербтер басымдығы бар четниктері, егер одақтастар Далмацияға басып кірсе, хорваттарға да, коммунистерге де қарсы жоспарлары бар еді. HSS басшылығының үш мүшесі – вице-президент Август Кошутич, одақтастармен байланыста болған хатшы және өкіл Людевит Томашич және Иванко Фарольфи британдықтармен келіссөздер жүргізуге тағайындалды. Фарольфи ең белсенді болды және хорват армиясының офицерлерімен, партия басшыларымен және шетелдік барлау қызметтерімен байланыс орнатуды басқарды. Младен Лоркович Хорватия Тәуелсіз Мемлекеті (ХДС) аумағындағы неміс армиясын қарусыздандырып, Хорватия шаруалар партиясын (ХСС) жаңа үкімет ретінде орнатып, барлық одақтас әскерлерін ХДС аумағына шақыру жоспарын жасады. Ол сондай-ақ ХСС коммунистердің немесе Петр II патшаның билікке келуіне кедергі келтіреді деп сенді. 1944 жылдың шілдесінде Вокич өткізген жиналыста одақтастар Балқанға басып кіргеннен кейін неміс қарулы күштерін қарусыздау қажеттігі айтылды. Германия Хорватияның одақтастарға қосылуы мүмкін екенін білді. 11 тамызда Люфтваффе атташесі Хорватия әскерінің немістерге қарсы ықыласының азайғанын хабарлады. Ол сондай-ақ олардың неміс әскерінен қару-жарақ пен оқ-дәрі талап еткенін атап өтті. Лоркович Хорватиядағы Хорват шаруалар партиясының өкілдері Иванко Фарольфи, Людевит Томашич және Август Кошутичпен байланыс орнатты. Олардың Далмацияға одақтас әскерлерінің басып кіруі туралы көзқарасы іске аспады, себебі одақтастардың Далмацияға қону ниеті болған жоқ. Дегенмен, Уинстон Черчилль одақтастардың Хорватия жағалауына басып кіру идеясын қолдады және 1944 жылдың тамызында Иосип Броз Титомен Истрия түбегіне басып кіру мүмкіндігін талқылады. HSS және Хорватияның Отан қорғаушыларының өкілдері тек уәде берді, ал Югославия партизандары соғысқа қатысты. Тегеран конференциясында партизандар одақтас күштердің мәртебесін алды. Британдықтар партизандармен ынтымақтастыққа баруға дайын болмады, ал олардың Югославиядағы қатысуы да күрделі болды, өйткені олар эмиграциядағы Югославия корольдік үкіметімен де, коммунистермен де байланыс орнатып жұмыс істеді. Хорватияның ішкі күзеттері мен HSS-тің қатысуы жағдайды одан әрі қиындатар еді. Хорваттардың одақтастармен келіссөздер жүргізушілері Томо Янчикович, Зенон Адамич және Иван Бабич болды. Британдықтар олармен әрқашан жеке кездесу өткізді. HSS олардың елшілері Далмацияға басып кіру жоспарын жүзеге асыруда сәтті болды деп ойлады. Иван Шубашичті эмиграциядағы Югославияның премьер-министрі етіп тағайындау, сондай-ақ генерал Иван Томашевичтің басып кіру басталғанда өз армиясын одақтастардың қолбасшылығына беру туралы ұсынысы, заговоршыларды одан әрі жігерлендірді. Ақырында, Румыниядағы төңкеріс және кеңестік әскерлердің ілгерілеуі оларды одақтастардың жақын арада Далмацияға басып кіретініне сендірді.
Vladko Maček, the president of the Croatian Peasant Party during World War II, thought that the British would support the democratic and anticommunist Croatian state. He therefore thought that the Allies would eventually land on the coast of Dalmatia and support his party as democratic and anticommunist. He also assumed that the Croatian Home Guard would support the HSS once the invasion of Dalmatia had started. Nevertheless, Draža Mihailović's Serb dominated Chetniks had a plan directed against both Croats and communists if the projected Allied invasion of Dalmatia occurred. The three members of the HSS's leadership, Vice President August Košutić; Ljudevit Tomašić, a deputy secretary and representative who was already in contact with the Allies; and Ivanko Farolfi, were assigned the task of carrying out negotiations with the British. Farolfi was the most active and was in charge of maintaining contact with Croatian army officers, party leaders and foreign intelligence services. Mladen Lorković had a plan to disarm the German Army on the territory of the Independent State of Croatia (NDH), install the Croatian Peasant Party (HSS) as the new government and call all Allied armies to land on the NDH territory. He also believed that the HSS would prevent the communists or King Peter II from coming to power. In July 1944, Vokić held a meeting at which he pointed out that once the Allies invaded the Balkans, the German armed forces would have to be disarmed. The Germans were aware that Croatia could join the Allies. The Luftwaffe's attaché in Zagreb on 11 August reported that the Croatian military was becoming increasingly uncooperative towards the Germans. He also noted their request for more arms and ammunition from the German military. Lorković established contact with the Croatian Peasant Party representatives in Croatia, Ivanko Farolfi, Ljudevit Tomašić and August Košutić. Their notion of an Allied invasion of Dalmatia failed to materialise, as Allies had no intention of landing in Dalmatia. Even so, Winston Churchill was sympathetic to the idea of an Allied invasion of the Croatian coast and so he initiated a discussion with Josip Broz Tito about a possible invasion of the Istrian Peninsula in August 1944. The representatives of the HSS and the Croatian Home Guard offered only promises, and the Yugoslav Partisans were involved in the war. At the Teheran Conference, the Partisans gained the status of an Allied force. The British did not wanted to risk co operation with the Partisans, and their involvement in Yugoslavia was already complicated since they dealt with both the Royal Yugoslav government in exile and the communists. The involvement of the Croatian Home Guard and the HSS would complicate the situation even further. The Croatian negotiators with the Allies were Tomo Jančiković, Zenon Adamić and Ivan Babić. The British always had a separate meeting with them. The HSS thought that their emissaries had been successful in securing the Dalmatian invasion plan. The appointment of Ivan Šubašić as the Prime Minister of Yugoslavia in exile, as well as General Ivan Tomašević's offer to put his army under Allied command once the invasion began, further encouraged the plotters. Finally, the Romanian coup and the advance of the Soviet troops led them to believe that the Allies would soon invade Dalmatia.
Сюжеттің аяқталуы және тұтқындалу
Хорватия Тәуелсіз Мемлекетінің глапатнигі Анте Павелич немістердің "ғажайып қарулармен" соғысты жеңіске жететініне сенді. Ол қарулы күзетшілермен қоршалған вилласында үкімет кабинетінің отырысын шақырды. 1944 жылдың 30 тамызында өткен отырыста Павелич Лоркович пен Вокичті құлыққа және мемлекетке опасыздық жасауға қатысқан деп айыптады. Үкімет вице-президенті Джафер Куленович және көптеген басқалар оларды қорғауға тырысты, бірақ бұл бекер болды. Лоркович пен Вокич 60 адаммен бірге тұтқындалды. Лоркович Павеличтен "уәделенгендей" ХСС мүшелеріне зиян тигізбеуін өтінді, ал Вокич олардың Павеличтің барлық бұйрықтарын орындағанын айтып қорғады. Тұтқындалғандардың бір бөлігі жақын арада босатылды, бірақ Лоркович, Вокич, Фарольфи және Томашич түрмеге қамалып, кейіннен атылды.
Ante Pavelić, the poglavnik of the Independent State of Croatia, thought that the Germans would win the war with the "wonder weapons". He called a meeting of his cabinet to his villa, which was guarded by armed men. A meeting took place on 30 August 1944, and Pavelić accused both Lorković and Vokić of involvement in the plot and treason. Vice President of the Government Džafer Kulenović and many others defended them but to no avail. Lorković and Vokić were arrested, along with 60 others. Lorković requested Pavelić not to harm the members of the HSS "as promised", and Vokić defended them in front of Pavelić by asserting that they had done everything that he ordered them to do. Some of those who were arrested were soon released, but Lorković, Vokić, Farolfi, and Tomašić were imprisoned and later executed.