Кіріспе

Желкен түрі

Фо́рсаль – теңіз кемесінің ең алдыңғы мачтасында (бас мачта) орналасқан бірнеше түрлі желкеннің бірі:

Скунер немесе осыған ұқсас кемелердің бас мачтасында орналасқан бау-бағдарлы желкен. Толық жабдықталған кеме немесе басқа да тікбұрышты желкені бар кеменің бас мачтасындағы ең төменгі тікбұрышты желкен. Бас мачтаның алдында орналасқан желкендер, мысалы, jib және staysail, кейде форсаль деп аталады, бірақ «бас желкендер» термині көбірек қолданылады. Бас желкен мачта басына тікелей бекітілген орманды желкенге де қатысты болуы мүмкін.

Тарих

Кеме ортасы мен мұртының арасындағы мачталарға орнатылған алдыңғы желкендер – классикалық антикалық дәуірге дейін мыңдаған жылдар бойы теңіз кемелерінде жалғыз стандартты жабдық болған бас желкеннен кейін пайда болған алғашқы желкен түрі. Біздің заманымызға дейінгі 475-450 жылдар аралығында этрус қабірінде суреттелген екі мачталы сауда кемесінде, аздап еңкейтілген алдыңғы мачтаға едәуір үлкен алдыңғы желкен орнатылған. Артемон (грекше – алдыңғы желкен) галереяның бас желкенімен шамалас мөлшерде, біздің заманымызға дейінгі 6 ғасырдың соңында Коринф кратерінде кездеседі, бірақ одан басқа біздің заманымызға дейінгі 8-5 ғасырлардағы грек соғыс кемелерінде ол көрінбейді. Алдыңғы желкен римдік соғыс галереяларында кеңінен таралды. Оның көлемі кішірейіп, қазір тік орнатылған алдыңғы мачта оны мұрттық желкенге ұқсатады. Артемон, бас және топ желкендермен бірге, империялық дәуірде теңіз кемелерінің стандартты жабдығына айналды, ал ең ірі жүк кемелерінде миззен (қалдық желкен) қосылды. Антикалық дәуірде алдыңғы желкен мен миззеннің ауданы бас желкенге қарағанда кішірек болды, бірақ олардың толыққанды жұмыс істеуі үшін жеткілікті болды. Византия теңіз флотының латин желкенді және ескекпен жүретін биремесінде, әлдебір үлкен алдыңғы желкен және біреуі кеме ортасында болды. Оның алдыңғы мачтасының ұзындығы шамамен 12 метрге жетеді, бұл сол кездегі сицилиялық соғыс галереяларынан сәл кішірек. Көп мачталы желкенді кемелер Кейінгі Орта ғасырда Жерорта теңізіне қайта оралды. Ірі кемелердің пайда болуымен және олардың сыйымдылығының артуымен кемелерді тиімді басқару үшін қосымша желкендер қажет болды. Ежелгі заманнан айырмашылығы, орта ғасырлық екі мачталы кемелерде алдыңғы желкен миззеннен кейін қолданылды, оның дәлелі 14 ғасырдың ортасына жатады. Желкендік жабдықты теңгерту үшін келесі логикалық қадам – 1409 жылғы каталондық кемеде алғаш рет пайда болған бас мачтаның алдына мачта қосу болды. Үш мачталы кеме құрылысы қалыптасқаннан кейін, тік және латин желкендерімен қозғалатын және шүмек рульмен басқарылатын, 15 ғасырдың басында Ашылу дәуірінің ұлы трансокеандық саяхаттарына қажетті барлық жетілдірілген кеме құрылысы технологиясы дайын болды.