Кіріспе

Киелі кітапты сынаудың қайта жанданып келе жатқан саласы

Психологиялық Киелі кітапты сынау – Киелі кітапты сынау ішінде қайта жанданып келе жатқан сала болып табылады, ол мінез-құлық ғылымдарын пайдалану арқылы Киелі кітаптың психологиялық өлшемдерін зерттеуге тырысады. Өзінің атауында "психология, Киелі кітап және Киелі кітап мәтінін қатаң, сын тұрғысынан оқу дәстүрі" деген үш саланың қиылысы туралы талқылау бар (Kille, 2001). АҚШ-та осы салааралық саланың жақтаушылары ретінде Киелі кітапты зерттеушілердің белгілі тұлғаларына Rev. D. Эндрю Килл (2001; 2004), J. Гарольд Элленс (2004), Уэйн Г. Ролинс (1983; 1999; 2004) және Еуропада Эвген Древерман (Beier, 2004), Герд Тейссен (1983, 1987, 2007) кіреді. Роллинс психологиялық Киелі кітапты сынауды зерттеудің герменевтикалық мақсаты ретінде бірінші болып анықтады.

Кітап әулеттері

Киелі кітапты сынға алудың көптеген басқа түрлерінен өзгеше, психологиялық Киелі кітапты сынға алу – бұл мәтінді түсіндірудің жекелеген әдісі емес, көзқарас (Kille, 2001). Осы тәсіл Киелі кітап мәтінін мәдени, әлеуметтанулық және антропологиялық ықпалдар туралы зерттеулерге толықтыру ретінде қарастырады, мәтін авторларының, олар аудиториясына жеткізгісі келетін мазмұнның және оқырманның ой-толғаныстарының психологиялық аспектілерін талқылайды. Осының нәтижесінде зерттелетін материал мәтіннің үш өлшемін қамтиды (Rollins, 1983; Kille, 2001; 2004).

Мәтіннің артындағы әлем

Жазушы не ойлап жазды? Олардың өмірі қандай болған, не үшін жазды? Оларды қалам қағазға алуға, осы туындыны жазуға не жетеледі? Мәтіннің мәдени, тарихи және әлеуметтік контексі қандай? Ежелгі мәтіндерді зерттеуде психологиялық теорияны қолдану дәстүрі Киелі жазбалардың авторларына толық психоанализ жасауға ұмтылғанмен, талдаушы мен талданбалы арасындағы уақыт және мәдени алшақтық әрдайым кедергі келтірді. Психологиялық библиялық сын ең жақсы жағдайда редукционистік құрал ретінде емес, тарихи және мәдени сынның дәстүрлі әдістерімен қатар қолданылатын, мәтіндердің тілі мен ойлау қабілетіндегі мақсат пен мағынаның жақтарын ашып көрсететін тағы бір эвристикалық тәсіл ретінде қызмет етеді (Kille, 2001: 22–23; 2004: 23–25). Қысқасы, мәтіннің артындағы әлемді зерттеуде "не оларды осылай жазуға мәжбүр етті және олар бізбен қандай шындықтар, ақиқаттар мен түсініктерді бөліскім келеді" деген сұрақтар маңызды болады (Rollins, 1983: 99).

Мәтін әлемі

Неге Саул патша өзінің ең батыл жауынгері Дәуітті найзамен қадап өлтіруге тырысты? Яһуда Исаны неге тапсырды? Төңіректің 1-тарауының мәні неде? Мәтіннің әлемін талдау – бұл "мәтінде бейнеленген кейіпкердің сипаттамаларын беру" (Килле, 2001:24), олардың іс-қимылдары мен қарым-қатынастарын, сондай-ақ автордың оларға сіңірген ниеттерін түсіну. Килль ерекше ескертеді, мәтін әлемінен шығып, нақты тарихи тұлғаларды табуға тырысу қауіпті, себебі адам білмей тұрып эйзегезис жасап қоюы мүмкін, ал керек болса экзегезис жасауы тиіс. Мәтіннің әлемі автордың жағдайы мен ниетін де ашып бере алады. Бір жағынан, мәтіндегі кейіпкерлер мен оқиғалар шынайы оқиғалардан гөрі автордың әлеуметтік-мәдени ортасын көрсетеді, екінші жағынан, автор бізден не күтетінін – өзгеріс, тәубе, рухани жарық беру және т.б. туралы хабарлайды (Kille, 2004).

Мәтін алдындағы әлем

Мәтінді қалай қарау керек? Мәтін менің қандай әрекетімді күтеді? Мен оған қалай жауап беремін? Осы қарым-қатынасқа қандай мағына беремін? Мәтін алдындағы әлем – көз алдымыздағы мәтін мен санамыздағы эзегетикалық процестердің өзара әрекеттесуін талқылайды. Бұл алмасуда жазушының психологиялық әлеміне немесе мәтіннің және кейіпкерлердің бастапқы мағынасына емес, оқырманның мәтінді қалай түсіндіріп, оған қандай мән беруіне, оның өмірімен қалай байланыстыруына, мәтін оған қалай "әсер етеді" және бұл қарым-қатынас оның жеке әлемін қалай көрсетеді дегенге қызығушылық танытылады (Rollins 1983: 97–100; Kille, 2001: 25–27; 2004: 27–29).

Киелі кітап пен психологияның өзгеруі

Діни мәтіндердің герменевтикалық деңгейлерін психологиялық тұрғыдан зерттеу, мәтіннің өзін ғана емес, сонымен қатар оны жазған сананы, оны бейнелейтін сананы және онымен байланыс жасайтын сананы жақсырақ түсінуге көмектеседі. Бұл білім дінтану, психотерапия және дін психологиясы салаларындағы ғылыми зерттеулерге бағыт беру арқылы пәнаралық қолдануға мүмкіндік береді. Осылайша, психологиялық библиялық сынның қолдаушылары, оның психология мен дін арасындағы қарым-қатынасты жақсартуға, дінді қарапайым инстинкттер мен ішкі объектілерге тоғыту емес, адамның мағына табу жолын талқылауға арналған диалог алаңына айналдыруға әлеуеті бар екенін айтады (Элленс, 2004).