Кіріспе

Варна некрополі немесе Варна қорымы – Варна қаласының батыс өнеркәсіптік аймағында, Варна көлінен шамамен жарты шақырым және қала орталығынан 4 шақырым қашықтықта орналасқан, әлемдік тарихқа дейінгі маңызды археологиялық орындардың бірі саналатын жерлеу орны. Бұл жерде б.з.д. 4600-4200 жылдар аралығындағы ең көне алтын қазынасы мен әшекей бұйымдары табылды. Болгариядағы бірнеше ежелгі табалдылар да осыған тең делінеді: Хотница, Дуранулак алтын қазыналары, Пазарджик маңындағы Юнацит курган қонысынан табылған артефакттар, Сакар алтын қазынасы, сондай-ақ Провадия-Солницата (“тұз шұңқыры”) курган қонысынан табылған мұнықтар мен алтын әшекейлер. Дегенмен, Варна алтыны көбінесе ең көне деп аталады, себебі бұл қазына ең ірі және алуан түрлі.

Ашу және қазба жұмыстары

Бұл жерді 1972 жылы қазан айында экскаватор операторы Рейчо Маринов кездейсоқ тауып алған. Тарихи маңызын алғаш рет Далгополь тарихи мұражайын құрған Димитар Златарски бағалады. Жергілікті тұрғындар оны сол күні ертерек тапқан нәрсені қарап шығу үшін шақырды. Ол бұл табыстың маңыздылығын түсініп, Варна тарихи мұражайымен байланысып, мемлекеттік қағаздарға қол қойғаннан кейін зерттеуді Михаил Лазаровтың (1972–1976) және Иван Ивановтың (1972–1991) басшылығына жүктеді. Некропольдің шамамен 30% аумағы әлі қазба жұмыстарынан ашылмаған. Некропольден барлығы 294 қабір табылды, олардың көпшілігі металлургияның (алтын мен мыс), керамиканың (600-ге жуық дана, оның ішінде алтынмен боялғандары), жоғары сапалы кремнез және обсидианнан жасалған пышақтар, моншақтар мен қабықшалармен толтырылған.

Хронологиясы

Қабірлер 2006 жылы радиокөміртектік талдау арқылы б.з.д. 4569–4340 жылдармен даталанды. Үш рәміздік қабірде қайнатылмаған саздан жасалған маскалар табылды. Табылған деректер Варна мәдениетінің алыс елдермен (мүмкін, Төменгі Волга және Киклад аралдарымен қоса) сауда байланыстарында болғанын көрсетті, бұл мәдениет металл бұйымдарын және Провадия тас тұз кенінен тұзды экспорттаған болуы мүмкін. Артефакттарда қолданылған мыс кені Стара-Загора маңындағы Средна-Гора кенінен алынған, ал қабірлерде табылған Жерорта теңізінің спондилус қабықшалары алғашқы валюта ретінде қолданылған болуы мүмкін. Мәдениетте өмірден кейінгі өмір туралы күрделі діни сенімдер болған және әлеуметтік статустың иерархиялық айырмашылықтары қалыптасқан. Бұл орын ең ерте белгілі элиталық адамның жерленгенін көрсететін куәліктерді ұсынады. (Мария Гимбутас Еуропада ерлердің үстемдігінің дамуы б.з.д. V мыңжылдықтың соңында басталғанын айтады.) Көп мөлшерде алтынмен жерленген жоғары статустағы адам соғыс айбалтасын немесе тоқмақты ұстаған, алтын қабық немесе алтыннан жасалған белбеу ұшын киген. Бұқа пішіндес алтын пластиналар ерлік, инстинкт және соғысқа құрмет көрсету үшін қолданылған болуы мүмкін. Гимбутас бұл бұйымдардың көп бөлігін жергілікті шеберлер жасағанын айтады.

Тарихи әсері

Гимбутас (1991) пікірінше, "Варна, Караново, Винча және Ленгель мәдениеттерінің өзінің негізгі аумақтарындағы үзілісі және халықтың ірікөлденді түрде солтүстік және солтүстік-батысқа қарай жылжуы, климаттың өзгеруі, топырақтың құнарсыздығы немесе эпидемиялармен (б.з.д. 5 мыңжылдықтың екінші жартысында мұндай құбылыстарға дәлел жоқ) түсіндіріле алмайтын, өте ауқымды апаттың жанама белгісі болып табылады. Атты жауынгерлердің басып кіруіне тікелей дәлел, жалғыз еркектердің обалардағы жерлеулері ғана емес, сонымен қатар Курган мәдениетінің ерекшеліктерінің пайда болуында да көрінеді". Дж. Чэпманның сөзіне сүйенсек, "бір кезде, көп ұзамай, Солтүстік Понт аймағынан келген далалық көшпелілер Балқанға шабуыл жасап, үйлердің (tell) құрылысы, автономды мыс өндірісі және Варна зиратындағы таңғажайып ерте алтын бұйымдарымен сипатталатын Мыс дәуірі қоғамын құлатты деп кеңінен қабылданды. Енді ахуал мүлдем өзгерді, Варна кешені мен оның қауымдастықтары ауыл шаруашылығының кеңеюінен кейін мәртебелі тауарларға негізделген далалық жерлеу салтының пайда болуына жауапты деп есептеледі". Варна халколиттік ескерткіштегі қазбалардан табылған металл (алтын және мыс) және металл емес (минералдар, тастар, керамика, пигменттер, биофактілер) артефакттарының арасында халцедон (карнелиан) және агаттан жасалған көптеген моншақтар бар. Моншақтардың үш негізгі морфологиялық типі сипатталған: 1-тип – сопақша келген; 2-тип – трапециялық жақтары бар сопақша келген; 3-тип – қысқа цилиндрлі (Костов, 2007; Костов, Пелевина, 2008). Карнелиан және 2-типке жататын ұқсас моншақтардың саны, моншақтың бойындағы екі жағында 16+16, яғни тұрақты 32 жаққа ие, бұл мұндай қатты минералға (халцедонның Моос шкаласы бойынша қаттылығы 6,5–7) жасалған халколиттік кешендегі ең ерте фасеттеу саналады. Бір карнелиан моншағының ішінде алтыннан жасалған шағын цилиндр (~2x2 мм) табылған. Варна халколиттік некрополінен табылған алтын бұйымдары, олардың жалпы көлемі мен саны бойынша "адамзаттың ең көне алтыны" деп саналады. Әртүрлі алтын артефакттарының (моншақтар, әшекейлер, жүзіктер, білезіктер, кеудешелер және тәждер) өлшенген салмағын талдау, минералды және алтын моншақтар арасында кемінде 0,14 және 0,40 г салмақтың ең төменгі бірліктері бар салмақ жүйесін көрсетті (Костов, 2004; 2007). Екіншісі (=2 карат) Варна некрополінің бас әріптерінен алынған "ван" деген атпен, негізгі "халколиттік бірлік" ретінде ұсынылды.

Музейлік көрмелер

Бұл бұйымдарды Варна археологиялық мұражайында және Софиядағы Ұлттық тарихи мұражайда көруге болады. 2006 жылы кейбір алтын бұйымдар София мен Варнада антикалық алтын қазыналарының ірі және кеңінен жарнамаланған ұлттық көрмесіне қосылды. Варна алтыны 1973 жылдан бастап әлемді аралап саяхаттады; ол "Тракиялық аттының алтыны" ұлттық көрмесіне енгізіліп, 1970 жылдары әлемнің көптеген жетекші мұражайларында және көрме алаңдарында көрсетілді. 1982 жылы ол Жапонияда 7 ай бойы "Әлемдегі ең көне алтын – Бірінші еуропалық өркениет" деген атпен үлкен жарнамамен, соның ішінде екі толық метражды телефильмдермен көрсетілді. 1980 және 1990 жылдары ол Канада, Германия, Франция, Италия және Израильде де көрсетілді, сондай-ақ National Geographic Magazine журналының мұқабасында жарияланды. Варна некрополінің артефакттары алғаш рет 1998 және 1999 жылдары АҚШ-та "Тракияның байлығы: Болгария қазыналары" атты ірі болгар археологиялық көрмесінің аясында көрсетілді. 2009–2010 жылдары бірнеше артефакттар Нью-Йорк университетінің Ежелгі әлемді зерттеу институтында болгар-румын-молдавандық бірлескен "Ежелгі Еуропаның жоғалған әлемі: Дунай аңғары, б.з.д. 5000–3500 жылдары" көрмесінде көрсетілді.