Кіріспе

Тау Хенарэ Туарики Деламерэ Туку Морган Рана Вайтай Ту Виллие - 1996 жылы Жаңа Зеландия Парламентіне сайланған бес маори депутатының лақап аты.

Құрылу

New Zealand First 1993 жылы бұрынғы Маори істерінің ұлттық партия министрі Уинстон Петерс құрған болатын. Сол жылғы сайлауда, Тау Хенар, аңызға айналған маори саясаткері Таурекарека Хенардың немересі, төрт маори сайлауының бірі - Солтүстік маори орынды жеңіп, Петерспен бірге Жаңа Зеландияның бірінші екінші депутаты болды. Бұл жеңісі лейбористердің маори сайлаушыларына ұзақ уақыт бойы қол жеткізген ұстанымын бұзды. Сайлаудан кейін көп ұзамай Петерс Хенарені "Жаңа Зеландия бірінші" партиясының жетекшісінің орынбасары етіп тағайындады. Партия Жаңа Зеландияның аралас мүшелік пропорционалды өкілдікке көшуінің ең үлкен пайда алушысы болды. 1996 жылғы сайлауда Жаңа Зеландия біріншілігі 17 орынға ие болды, оның ішінде 6 сайлаушы орын және барлық бес маори сайлаушысын алып тастады. Хенарэ Те Тай Токерау (бұрынғы Солтүстік Маори) аймағына қайта сайланды. Оған "Те Пуку о те Уаннуа" ролінде Рана Ваитай, "Те Тай Хауару" ролінде Туку Морган, "Те Тай Раухити" ролінде Туарки Деламере, "Те Тай Тонга" ролінде Ту Вилли қосылды. Жаңа Зеландия біріншісі Ұлттық партиямен коалициялық үкіметке кірген кезде Петерс премьер-министрдің орынбасары болды, ал Хенар және Деламер Петерске кабинетте қосылды. Хенаре Маори істері министрі, ал Деламер Иммиграция және Тынық мұхит істері министрі болды. Маоридің 5 сайлаушы депутаты тез арада "Тайт Файв" деп аталды, бұл атау регбидің 5 форвардтарының есімімен аталған, олар көп жағдайда шайқаста күш салады. Олардың үлкен сайлаудағы жеңілістеріне байланысты олар Жаңа Зеландияда және бүкіл елде өте жоғары беделге ие болды. Алайда, олар көптеген басқа Жаңа Зеландияның бірінші депутаттарымен бірге мінез-құлқы үшін кейбір дау-дамайларға ұшырады. Морган, әсіресе, Парламентке кірмес бұрын жұмыс істеген телеарнадан қаражатты бұрыс пайдаланған деп айыпталды.

Таратылуы

1997 жылдың желтоқсан айында Джим Болгер премьер-министр лауазымынан Джени Шиплидің партиялық төңкерісімен шеттетілді. Коалиция мүшелері арасында және Жаңа Зеландияның өзінде шиеленістер тез пайда болды. 1998 жылы Хенар Петерске қарсы партиялық бөлмеде сәтсіз төңкеріс жасады. Көп ұзамай Шипли Петерсті кабинетінен шығарып салды. Питерс бірден Жаңа Зеландияның бірінші партиясын коалициядан шығарды, бірақ оның сегіз мүшесі партиядан шығып, ұлттық үкіметті тәуелсіз депутаттар ретінде қолдады. Бұл депутаттардың арасында Уиллиден басқа барлық "Тайт Файв" мүшелері болды. Генар, Вайтай және Морган ақырында жаңа партияны құрды, Маури Пасифик, Генар бастаған. Деламер 1999 жылғы сайлауға дейін тәуелсіз болып қалды, ол Мана Маори қозғалысымен одақтасқан шағын маори партиясы Те Тавахаруға қосылды. 1999 жылғы сайлауда барлық "Тайт Файв" жеңілді, тек Деламер екінші орынға ие болды. Ол 2005 жылдан 2014 жылға дейін парламенттегі тізім депутаты болып қызмет етті. Уайтай мен Деламер де парламенттен кеткеннен кейін Ұлттық партияға қайта қосылды. 2007 жылы Уангуй аудандық кеңесіне сайланды. Морган 2015 жылы Хаураки Уайкато сайлауының маори төрайымы болды. 2016 жылы шілдеде Маори партиясының президенті болып сайланды. 2017 жылдың желтоқсанында ол 2017 жылғы жалпы сайлаудан кейін отставкаға кетті.

Терминнің басқа қолданылуы

2020 жылы бес лейборист маори депутаты министрлік лауазымдарға ие болды, ал журналист Джоэл Максвелл оларды "Тайт Файв Ту" және "Лейбористтік тығыз бес" деп атады.