Виракоча: Куско патшасы және әулет тарихы

Кіріспе

Виракоча (испаншаластырылған жазу) немесе Виракуча (кечуа, құдайдың аты) (шамамен 1410–1438 жж.) – Куско корольдігінің сегізінші Сапа Инкасы (шамамен 1410 жылы билікке келген) және Ханан әулетінің үшінші ханы.

Өмірбаян

Ол Явар Вакақтың ұлы емес еді, бірақ ол өзінің алдыңғысы Ханан әулетіне жатқандықтан, олай деп есептелді. Оның әйелі Мама Рунту есімді, ал ұлдары Инка Рока, Тупак Юпанки, Пачакути және Капак Юпанки болды. Оның түпкі аты Хатун Тупак Инка еді, бірақ ол Уркоста құдайдың көрінісін көргеннен кейін жаратушы құдай Виракочаның атымен атала бастады. Кури Чулпадан оның тағы екі ұлы болды: Инка Урко мен Инка Соксо. Виракочаның өміріне қатысты оқиғаларды бірнеше испан жазушылары жазған. Түпкілікті есептерге ең жақын дерек көзі – испандық қарапайым адам Хуан де Бетанзос, ол инка ханшайымына үйленіп, Кускодағы отаршылдық үкіметтің басты аудармашысы болған. Инканың ауызша дәстүрлі тарихын испан иезуиті Бернабе Кобо жазған. Бұл есептерге сәйкес, соның ішінде XVI ғасырда Мигель Кабельо Балбоа жазған жылнама бойынша, Виракоча – «жауынгерлік» және «батыл» ханзада болған. Жастығында Виракоча таққа отырған соң «әлемнің жартысын жаулап алатынын» мәлімдеген. Алайда, Кобоның айтуынша, 1438 жылы Чанка шабуылы болған кезде, Виракочаға Чанка шабуылынан бұрын Кусконы тастап кетуге кеңес берілді. Ол өзінің заңды емес ұлдары Инка Урко мен Инка Соксоны алып, Какиа-Хаккиксауанаға кетті. Бірақ оның үшінші ұлы Куси Инка Юпанки (кейін император Пачакути ретінде танымал болды) Куско мен Күн үйін тастаудан бас тартты. Ол ағасы Инка Рокамен және тағы алты басшымен, соның ішінде генералдар Апу Майта мен Викакираумен бірге қалды, олар бірлесіп Чанкаларды жеңді. Олжаны Инка Виракочаға басып көруге ұсынды, бірақ ол бас тартты, оның мұрагері Инка Урко осыны істеуі керек деді. Кейін Рокка инка өзінің ағасы Урконы өлтірді, ал Виракоча инка Какиа-Хаквиксауанада қайғыдан көз жұмды. Бір жылнамашы, Сармиенто де Гамбоа, Виракочаның жаулап алған жерлерін билеген алғашқы инка екенін, ал оның алдыңғылары тек шабуыл жасап, тонаған деседі. Оның басшылары Апу Майта мен Викакирау Кускодан 8 лига қашықтықтағы аумақты бағындырды.

He was not the son of Yawar Waqaq; however, it was presented as such because he belonged to the same dynasty as his predecessor: the Hanan. His wife's name was Mama Runtu, and their sons included Inca Roca, Tupac Yupanqui, Pachacuti and Capac Yupanqui. His original name was Hatun Tupaq Inca, but he was named after creator deity Viracocha after seeing visions of the god in Urcos. With Curi chulpa, he had two additional sons, Inca Urco and Inca Socso. Events in Viracocha's life have been recorded by several Spanish writers. The source closest to the original indigenous accounts comes from Juan de Betanzos, a Spanish commoner who rose to prominence by marrying an Inca princess and becoming the foremost translator for the colonial government of Cusco. Traditional oral histories of the Inca have been recorded by the Spanish Jesuit Bernabe Cobo. According to these accounts, including a widely recognized sixteenth century chronology written by Miguel Cabello Balboa, Viracocha was a "warlike" and "valiant" prince. As a young man, Viracocha declared that after he took the throne "he would conquer half the world". However, in 1438 when, according to Cobo, the Chanka offensive took place, Viracocha was advised to leave Cusco before the Chanka attack. He left for Caquia Xaquixahuana, taking his illegitimate sons, Inca Urco and Inca Socso. However, his third son, Cusi Inca Yupanqui (later famous as the Emperor Pachacuti) refused to abandon Cusco and the House of the Sun. He remained with his brother Inca Rocca and six other chiefs, including the generals Apu Mayta and Vicaquirau, who together defeated the Chankas. The spoils were offered to Inca Viracocha to tread on, but he refused, stating Inca Urco should do so, as his successor. Inca Rocca later killed his brother Urco, and Inca Viracocha died of grief in Caquia Xaquixahuana. One chronicler, Sarmiento de Gamboa, states that Viracocha was the first Incan to rule the territories he conquered, while his predecessors merely raided and looted them. His captains, Apu Mayta and Vicaquirau, subdued the area within 8 leagues of Cusco.