Кіріспе
Мұнай немесе гхи негізіндегі шам, үнді діни рәсімдерінде қолданылады. Дия, дийо, дея, деея, диа, дива, дипа, дипам, дип, дипак немесе сааки – қыш немесе балшықтан жасалған, майға немесе гхиге малынған мақталы фитилі бар май шам. Бұл шамдар Үндістан субконтинентінде кеңінен таралған және индуизм, сикхизм, буддизм және джайнизм діндерінің дұғаларында, сондай-ақ діни рәсімдерде, салтанаттарда және Дивали сияқты мерекелерде қасиетті мәртебеге ие.
A diya, diyo, deya, deeya, dia, divaa, deepa, deepam, deep, deepak or saaki is an oil lamp made from clay or mud with a cotton wick dipped in oil or ghee. These lamps are commonly used in the Indian subcontinent and they hold sacred prominence in Hindu, Sikh, Buddhist, and Jain prayers as well as religious rituals, ceremonies and festivals including Diwali.
Дәстүрлі қолданысы
Диялар дұғалар, рәсімдер мен салтанаттар кезінде символдық түрде жағылады; олар үйлер мен храмдарда тұрақты түрде орналасады. Диядан шығатын жылы, жарқын жарық қастерлі саналады, сонымен қатар нұр, өркендеу, білім және даналықты көрсетеді деп есептеледі. Диялар жарықтың қараңғылыққа, жақсылықтың зыянға қарсы жеңісін білдіреді, осының ең танымал мысалы – Дивали күні. Дивали индуистік Рамаяна дастанында баяндалғандай, жақсылықтың зыянды жеңгенін тойлау үшін әр жыл сайын тойланады. Дивали Равананы жеңген соң, Рама, Сита және Лакшмана 14 жылдық жер аударылғаннан кейін Айодхьяға оралған күнін белгілейді. Дәстүр бойынша, Рама, Сита және Лакшмананы қарсы алу үшін Айодхья халқы көшелерді диялармен жарықтандырған деседі. Олар индуистік бейнелер мен құлшылықта Лакшмимен байланысты деп саналады.
Фестивальдар
Дивали: Дияларды жағу индустар күнтізбесіндегі маңызды күннің тойланулары мен қасиетті амалдарының бір бөлігін құрайды. Үйлер кіреберістері мен шекараларына қойылған кішкентай диялармен безендіріледі. Шындығында, Дивали атауы санскрит тіліндегі Дипавали сөзінен шыққан, ол «жарықтар қатары» дегенді білдіреді («дип» – дия, ал «авали» – қатар). Дивали Падма Пурана және Сканда Пурана сияқты ерте санскрит мәтіндерінде еске алынады, олардың екеуі де біздің заманымыздың 1-мыңжылдығының екінші жартысында аяқталған. Сканда Кишор Пуранада диялар күннің бір бөлігін бейнелейді деп айтылады, оны барлық тіршілікке жарық пен энергия сыйлайтын ғаламдық күш ретінде сипаттайды және индустар күнтізбесінің Картик айында маусымдық өзгеріске ұшырайды. Картикаи Дипам: Картикаи Дипам – негізінен индуист тамилдері, сондай-ақ Керала, Андхра-Прадеш, Телангана, Карнатака және Шри-Ланка аймақтарындағы жақтастары тойлайтын жарық фестивалі. Тамилакам мен Шри-Ланкада ежелгі заманнан бері тойланып келе жатқан бұл фестиваль Картика (கார்த்திகை) айының толық ай күнінде, Картика Пурнами деп аталады, ол Григориан күнтізбесінде қараша немесе желтоқсан айларына сәйкес келеді. Бұл фестиваль толық ай Картика шоқжұлдызымен беттескен күні белгіленеді. Ол Картика Пурнима мерекесімен сәйкес келеді, бірақ тамил күнтізбесіндегі күн мен түннің теңелуіне байланысты басқа күніне түсуі мүмкін. Кералада бұл фестиваль Лакшминің бір формасы – Чоттанниккара Бхагаватинің құрметіне Трикарта деп аталады. Тамил Надудың Нилгирис ауданында бұл фестиваль Лакшабба атымен тойланады.
Дін мен дұға
Ғибадатханаларда дұға барысында қасиетті тұлғалардың алдына қойылып, кейін ғибадат етушілерге бата беруге қолданылатын майлы шамдар арати деп аталады. Тибет буддалық құрбандықтарында да осыған ұқсас шам қолданылады.
Индуизм діни рәсімдері
Туу: Дияны жақтыру индуизм дініндегі туумен байланысты рәсімдердің де бір бөлігі болып табылады. Арти немесе Арати – құдайларға табыну үшін қолданылатын индуистік рәсім, пуджаның бір бөлігі, онда құдайларды құрметтеу үшін шам (камфора, гхи немесе маймен жақылған жалыннан) әдеттегідей толқытылады. Арти – жарық шалынған кезде құдайды мақтауға арналған әндерді де білдіреді. Сикхтер де арти киртан түрінде артиді орындайды, ол тек діни әндерден тұрады, бірақ Ниханг сикхтері жарықты да пайдаланатын артиді орындайды.
Түрлері
Материалды таңдау тұрғысынан, пеште күйдірілген қыш шамдар, одан кейін көбінесе мыстан жасалған, Самай деп аталатын көп шыбықты металл шамдар ең көп таралған, бірақ жапырақтан жасалған патравали жүзбелі шамдары немесе тастан жасалған тұрақты шамдар сияқты басқа материалдар да қолданылады. Шыбық дизайны тұрғысынан, бір шыбықты диялар ең көп таралған, одан кейін екі шыбықты стиль, бірақ төрт, бес немесе жеті шыбықты шамдар сияқты басқа да түрлері жасалады. Шамдардың жалпы дизайны тұрғысынан, әшекейлі шамдар әртүрлі дизайндарда келеді. Начияркойл шамдары, сондай-ақ "Аннам шамдары" деп белгілі, Тамил Надудың Начияр Койл ауылындағы Патер (Каммалар) қауымдыстығымен ғана жасалады.