Кіріспе

Неміс лютерандық теолог және еврейші Франц Делич (1813 жылы 23 ақпанда Лейпцигте, 1890 жылы 4 наурызда Лейпцигте) неміс лютерандық теолог және еврейші болды. Делич Киелі кітап кітаптарына, яһудилердің көне заттарына, Киелі кітап психологиясына, сондай-ақ яһуди поэзиясының тарихына және христиан апологетиктерінің еңбектеріне көптеген түсініктемелер жазды. Бүгінде Делич Жаңа Келісімді еврей тіліне аударғаны (1877) және Карл Фридрих Кейльмен бірге басып шығарған Ескі Келісімге қатысты түсініктемелерімен танымал. Деличтің ұлы Фридрих Делич (18501922) аса ықпалды ассириялық ғалым және ассирия тілі, әдебиеті мен тарихы туралы еңбектер авторы болды.

Өмірбаян

Делич христиан болғанымен, оның раввиндік білімінің ерекше кеңдігіне, сондай-ақ ол шабуылдан қорғаған еврей халқына деген зор жанашырлығына байланысты ол еврей ұрпағынан деп есептелетін. Оның отбасылық жағдайы да ерекше болды, өйткені оның отбасылық үйінде тұратын яһуди қайырымдылық жасайтын адам және яһуди құдасы болды. Делич 1813 жылы 4 наурызда Лейпцигтің орталығында орналасқан үлкен Сент-Николас шіркеуінде "Франц Юлиус" деген атпен шомылдыру рәсімінен өтті. Оның әкесі Иоганн Готфрид Делич - саудагер, қолөнерші және күндізгі жұмысшы. Оның анасының аты Сусанна Розина. Франц үш баланың ең кішісі, бірақ нәресте кезінде аман қалған жалғыз бала. Оның крест әкесінің есімі шомылдыру рәсімінен өткені туралы жазбада Франц Джулиус Хирш, ескі жиһаз сатушы ретінде берілген. Қайын атасының аты өз атымен бірдей болғандығы, бұл мүмкін болатын ұрпақтылықтың алғашқы белгісі. Тағы бір ерекшелігі - оның білім алуы. Ата-анасы қарапайым болса да, Леви Хирш есімді яһуди антиквариат сатушысының қолдауымен мектеп пен университетке оқуға мүмкіндік алды. Хирш пен Делич бір үйде тұратын. Деличтің өмірінде Леви Хирш пен крестный отец Франц Юлий Хирш бір адам екендігі және бұл шын мәнінде Деличтің биологиялық әкесі екендігі туралы болжамдар болды. Делич өзі бұл айыптауды әрқашан жоққа шығарған. Делич ертеден семит зерттеулеріне маманданды. 1844 жылы Лейпциг университетінде доцент, 1846 жылы Росток университетінде профессор, 1850 жылы Эрланген университетінде профессор, 1867 жылы Лейпциг университетінде профессор болды. Деличтің екі ұлы болды: Иоганн (1846 - 1876), ол теолог болды, және Фридрих (1850 - 1922), белгілі ассириолог. Делич Карл Фридрих Кейльмен бірге бүкіл Ескі Келісімді қамтитын түсініктемелер сериясында жұмыс істеді. Ол алғаш рет 1861 жылы жарық көрген, бірақ әлі де басылып жатыр. Делич Әйүп, Забур, Нақыл сөздер, Екклесиаст, Сүлейменнің жыры және Ишая кітаптарына қатысты түсініктемелерді жазған. Бұл сериядан бөлек, Делич Жаратылыс кітабына түсіндірме жазды, ол 1888 жылы жарық көрді. Деличтің Жаңа Келісімді еврейшеге аударғаны (1877) әлі күнге дейін жаңа келісімнің стандартты еврейше басылымы болып саналады және оның 10-шы басылымында жас Арнольд Эрлих Деличтің талабы бойынша қайта қаралды. Бұл басылым яһудилерді мәсіхшілікке баулу үшін жасалды. Кейін оны "иудейлерді ізгі хабарды уағыздауға деген ортақ қызығушылығы" бар Густав Далман қайта қарады. Бұл аудармалар еврей тілінің қайта жаңғыруына дейін жазылған, бірақ олар бүгінгі оқырмандар үшін әлі де жаңа әрі өмір сүруде. 1880 жылы Делич Лейпцигте еврейлер арасында христиан миссионерлерін даярлау үшін Институт Юдаикум құрды. Яһудилердің арасында қызмет еткен тағы бір мәсіхші миссионер Джон Дункан Деличтің "көптеген адамдар "иә деп мойындаған" кезде "Бұрынғы Келісімнің бүкіл Киелі жазбаларының Құдайдан шыққанын және оның рухтандырылғанын" берік ұстанып тұрғанын жазды.