Немец прогрессивтік партиясы: құрылуы мен саяси күресі

Кіріспе

Неміс прогрестік партиясы (Deutsche Fortschrittspartei, DFP) – 1861 жылы Пруссияның өкілдер палатасының (Abgeordnetenhaus) либералды мүшелері Отто фон Бисмарк министр-президентіне қарсылық білдіріп, Германиядағы алғашқы заманауи саяси партия ретінде құрылған.

Тарих

1848 жылғы революциялардың сәтсіз аяқталуынан кейін Пруссия Ландтагының бірнеше депутаты Вормерц дәуірінде қалыптасқан конституционализм идеясын сақтап қалды. 1850 жылдары бұл Ескі либералдар бастапқыда консервативті прус чиновнигі және жер иесі (Юнкер) Георг фон Винке төңірегінде парламенттік топ құрды. Винке, Франкфурт Парламентінің бұрынғы мүшесі, шебер тілші және қайраткер, премьер-министр Отто Теодор фон Мантейфельдің реакциялық саясатымен келіспей, 1852 жылы парламенттегі қызу пікір алмасудан кейін Бисмаркпен дуэльге шықты (екеуі де қателесті). 1858 жылдан бастап Пруссияның Вильгельм I регенттігі кезінде жаңа дәуірдің пруссиялық саясаты орталықшыл бағытқа бұрғанда, Макс фон Форкенбектің басшылығымен солшыл топ бөлініп, Германия Ұлттық Ассоциациясының мүшелерімен бірігіп, Германия Прогресс партиясын құрды. Партияның негізін қалаушылар – Рудольф Вирхов, Теодор Моммсен, Вернер фон Сименс, Бенедикт Вальдек, Герман Шульце-Делич, Ханс Виктор фон Унрух, Вильгельм Лове және Иоганн Якоби. Бағдарламасында партия Германия мәселесіне Германия мемлекеттерін Пруссиядағы орталық билікпен біріктіру арқылы (кішкентай Германия шешімі, Австриясыз бірігу) жауап берді. Олар өкілді демократияны (бірақ жалпыға бірдей сайлау құқығын емес), заң үстемдігін және жергілікті басқарудың жауапкершілігін арттыруды талап етті. Социал-демократтардың күшеуінен бұрын, бұл Германиядағы басты солшыл партия болды және кандидаттары мен депутаттары ортақ партиялық платформада әрекет еткен алғашқы неміс партиясы еді. Көтеріліп келе жатқан буржуазиялық орта таптың қолдауымен прогрессивтер 1861 және 1865 жылдар аралығында Пруссияның Төменгі палатасындағы ең ірі фракция болды. 1862 жылы соғыс министрі Альбрехт фон Рун бастаған Пруссия армиясын қайта ұйымдастыру үшін үкіметтік бюджетті мақұлдаудан бас тартуы орталықшыл премьер-министр Карл Антон, Гогенцоллерн князінің отставкаға кетуіне әкелді. Патша Вильгельм бас тарту алдында болғанда, Рун жас консерватор Отто фон Бисмаркты Пруссияның министр-президенті етіп тағайындауға көндірді. Бисмарк парламенттің кедергісін елемеді, өзінің "үзіліс теориясын" (Lückentheorie) жариялады, содан кейін король мен жиналыс арасындағы даулы жағдайда, Пруссия Конституциясында көзделмегендіктен, монархтың шешімі тепе-теңдікті бұзды. Бисмарк Пруссия парламентіндегі "Қан мен темір" сөзімен халықтың наразылығын басып тастады. Ол парламенттік көпшілікке қарсы билік етуді жалғастырды, ал Прогресс партиясының парламенттік мүшелері оның үкіметін құлатуға күш жеткізбеді. 1866 жылы Кенигграц шайқасында Пруссияның жеңісімен Аустрия-Пруссия соғысы аяқталғаннан кейін, Бисмарк парламенттің қаржыны бақылауын растайтын, сонымен қатар үкіметінің өкілдіксіз әрекеттеріне рақымшылық жасайтын заң қабылдады. Келісуге бағытталған бұл қадамды парламенттің көпшілігі мақұлдады, бірақ либералдар арасында келіспеушіліктер туды, нәтижесінде прогрессивтер партиясы бөлінді. Бисмарк саясатын қолдаған оңшыл қанат 1867 жылы Ұлттық либералдық партияны құру үшін бөлінді, ал Оңтүстік Германиядағы демократиялық республикалық қанат 1868 жылы Германия Халық партиясын құру үшін бөлінді. Бенедикт Вальдек басшылығындағы қалған прогрессивтік парламент мүшелері Бисмарктің Пруссия басшылығымен неміс ұлттық мемлекетін құруға бағытталған Солтүстік Германия конфедерациясын құруын негізінен қолдады, бірақ 1871 жылғы Императорлық Конституцияны демократияға қарсы деп санады. 1871 жылғы алғашқы федералды сайлауда партия 8,8% дауыс алып, Рейхстаг парламентіне 46 орын енді, бірақ Ұлттық либералдық партиясынан кем орын алды. Кейін прогрессивтер жаңа канцлердің саясатына жақындады. Католик шіркеуіне қатысты Бисмарктің саясатын сипаттау үшін патолог және парламент мүшесі Рудольф Вирхов 1873 жылғы 17 қаңтарда Пруссияның өкілдер палатасында алғаш рет "мәдени күрес" (Kulturkampf) терминін қолданды. Бисмарктің билігінің соңғы жылдары прогрессивтер оның үкіметінен тағы да алшақтады. Юген Рихтер, Людвиг Лове, Альберт Хенель және Альберт Трагер басшылығымен партия жалпыгермандық либералды демократиялық партияға айналды, Бисмарктің антисоциалистік заңдарын және оның еркін сауданы шектеуін қабылдамады. 1881 жылғы федералды сайлауда Прогресс партиясы рекордты нәтиже көрсетті – 12,7% дауыс және Рейхстагта 56 орын, католик орталық партиясынан кейін екінші ең ірі фракция атанды. Солшыл либералдық күштерді біріктіру үшін партия 1884 жылғы 5 наурызда Ұлттық либералдардан бөлініп шыққан Либералдық Одақпен бірігіп, Германияның еркін ойлы партиясын құрды.

Upon the failed Revolutions of 1848, several deputies in the Landtag diet of Prussia maintained the idea of constitutionalism as it had been developed in the Vormärz era. In the 1850s, these Old Liberals gathered in a parliamentary group around Georg von Vincke, an originally conservative Prussian official and landowner (Junker). Vincke, former member of the Frankfurt Parliament, a polished orator and firebrand, had fallen out with Prime Minister Otto Theodor von Manteuffel over his reactionary policies and in 1852 even fought a duel with Bismarck after a heated verbal exchange in parliament (both men missed). When under the regency of William I of Prussia from 1858 the Prussian policies of the new era turned towards a more centrist stance, a left wing group under Max von Forckenbeck seceded and allied with members of the German National Association to form the German Progress Party. The founders were Rudolf Virchow, Theodor Mommsen, Werner von Siemens, Benedict Waldeck, Hermann Schulze Delitzsch, Hans Victor von Unruh, Wilhelm Loewe and Johann Jacoby. In its program, the party responded to the German Question by proposing the unification of the German states with the central power in Prussia (Kleindeutsche Lösung, unification without Austria). It demanded representative democracy—though not universal suffrage—implementation of the rule of law and larger responsibility for the local government. Before the rise of the Social Democrats, it was the main left wing party in Germany and it was also the first German party with its candidates and deputies acting on a common party platform. Supported by the rising bourgeois middle class, the Progressives had the largest group in the Prussian Lower House between 1861 and 1865. In 1862, their refusal to furthermore pass the government budget for a re organisation of the Prussian Army instigated by War Minister Albrecht von Roon led to the resignation of the centrist Prime Minister Karl Anton, Prince of Hohenzollern. On the verge of his abdication, King William was persuaded by Roon to appoint the young conservative Otto von Bismarck Prussian Minister President. Bismarck ignored the parliament's blockade by proclaiming his Lückentheorie ("gap theory"), whereafter in a deadlock situation between the king and the assembly, for want of provision by the Prussian Constitution, the decision of the monarch had to tip the balance. Bismarck was able to keep the public indignation covered, accompanied by his famous "Blood and Iron" speech in the Prussian Abgeordnetenhaus. He continued to rule against the parliamentary majority while the parliament members of the Progressive Party found themselves unable to overthrow his government. Upon the Prussian victory at the Battle of Königgrätz ending the Austro Prussian War in 1866, Bismarck initiated a law confirming the parliament's power of the purse, but also granting an amnesty for the arbitrary conduct of his government. Meant as an attempt for reconciliation, a vast majority of the parliament approved it, but the liberals were at strife among themselves and the Progressive Party finally split apart—the right wing which supported Bismarck's policy seceded to form the National Liberal Party in 1867 while a democratic republican wing in Southern Germany seceded to form German People's Party in 1868. The remaining Progressive parliament members under Benedict Waldeck principally supported Bismarck's formation of the North German Confederation, directed at the establishment of a Prussian led German nation state, though they rejected the Imperial Constitution of 1871 as undemocratic. In the first federal election of 1871, the party gained 8.8% of the votes cast and 46 seats in the Reichstag parliament, largely outnumbered by its National Liberal rivals. Later on, the Progressives approached towards the policy of the new Chancellor. To characterize Bismarck's politics toward the Catholic Church, the pathologist and parliament member Rudolf Virchow used the term Kulturkampf the first time on 17 January 1873 in the Prussian House of Representatives. In the later years of Bismarck's incumbency, the Progressives again kept their distance to his government. Under the new board of Eugen Richter, Ludwig Loewe, Albert Hänel and Albert Traeger, the party developed to a pan German liberal democratic party, rejecting Bismarck's Anti Socialist Laws as well as his free trade restrictions. In the federal election of 1881, the Progress Party reached its best results ever with 12.7% of the votes cast and 56 seats in the Reichstag, becoming the second strongest faction after the Catholic Centre Party. To unite the left wing liberal forces, the party finally merged on 5 March 1884 with the Liberal Union (a split off of the National Liberals) into the German Free minded Party.