Кіріспе

1554 жылы Англияда болған халықтық көтеріліс Уайттың көтерілісі - 1554 жылдың басында Англияда төрт адам бастаған, олардың бірі сэр Томас Уайт бастаған шектеулі және сәтсіз көтеріліс. Бұл оқиғаға Уайтты айыптау кезінде адвокаттың аты берілген, ол "бұл оқиға Уайттың көтерілісі деп аталады" деп мәлімдеді. Бұл бүлік королева Мэри І-нің шетелдік Филипп ІІ-ге үйленіп, Англияны католик шіркеуіне және папалық билікке қайтару шешімі туралы алаңдаушылықтан туындады. Көтеріліс сәтсіз аяқталды, көтерілісшілерге өлімнен кешірімге дейін созылулары мүмкін.

Себептер

Дэвид Лоадес "көтерілістің негізгі себептері зайырлы және саяси болды" деп мәлімдейді, бірақ екінші жағынан Малкольм Торп "бірнеше ерекшеліктермен, жетекші заговоршылар протестанттар болды және діни мәселелер Мэриге қарсы тұру шешімінің маңызды бөлігі болды" деп атап өтті. Бұл пікірлер айырмашылығы таңқаларлық емес, өйткені 16 ғасырдағы Англияда дін мен саясат арасындағы күрделі өзара байланыс болды.

Саясат

Императрица Матильданың, ағылшындықтардың ханымның және леди Джейн Грейдің қысқа және даулы билігінің билігінен басқа, королева Мэри Англияда өз құқығында (жетістікпен) билік құрған алғашқы әйел болды. Англиялықтар оның үйленетінін күткенмен, жалпы пікір бойынша, патшайым шетелдікпен үйленбеуі керек еді, өйткені бұл ағылшын істеріне шетелдік биліктің араласуына әкелуі мүмкін еді. 1553 жылы 16 қарашада Парламент делегациясы королеваға барып, оның ағылшын күйеуін таңдауын ресми түрде сұрады. Оның анық, бірақ жасырын кандидаты оның туысы Эдвард Куртенэй, жақында Девон графы болып тағайындалды. Бірақ Марияның туысы император Карл V, сонымен қатар Испания королі, Англиямен одақтасу оған Еуропадағы үстемдікті береді деп көрді; ол өзінің министрін Англияға жіберді, ол өзінің ұлы Филиппен бірге Марияға арналған әлемнің діни және саяси мүдделері ұсынған адам ретінде ұсынылды. Мэри Англияның қауіпсіздігі үшін Чарльздің отбасы, Габсбургтермен тығыз қарым-қатынас орнатуды талап ететіндігіне сенімді болды және ол Филиппен некеге тұруға шешім қабылдады. 1553 жылы 7 желтоқсанда Англияның құпия кеңесіне неке туралы келісім ұсынылды. Бұл келісімнің шарттары Англияға жағымды болып, бірнеше кепілдіктер енгізілгенімен, көптеген адамдар Англия Филипп соғыстарына тартылады және Габсбургтер империясының қарапайым провинциясына айналады деп ойлады. Бұл Англияның шетелдегі соғыстарға қатысу шығындарын өтеуге үлкен субсидия төлеуді көздеген жер иелері мен парламенттік сыныптарды ерекше алаңдатты. Сондай-ақ, испан инквизициясының тұтқындары төтеп берген азаптау мен қатыгездік туралы әңгімелер де көпшілікке белгілі болды, тіпті "инквизиторлардың сөресінен зардап шеккендер" де болды. Мэри мен Филиптің үйлену тойынан тек ағылшындар ғана үрейленбеді. Франция да Англия мен Испанияның одақтасуынан қорықты. Англиядағы француз елшісі Антуан де Ноаль "соғыспен" қорқытып, кез келген наразылықпен бірден интригалар бастады. 1553 жылы Рождество қарсаңында Лондон көшелерінде испанға қарсы балладалар мен парақшалар тарады.

Дін

Мэри I Рим католиктік дініне берілгендігі белгілі болды, және көптеген адамдар ол папаны Англия шіркеуінің басшысы ретінде қалпына келтіреді және әкесі Генрих VIII енгізген және оның орнын басушы, Мэридің туғаннан туған ағасы Эдуард VI кезінде жалғасқан папаға қарсы діни саясатты бұзады деп қорқынышты. Мария Генрихтің ғибадат түрінде жасаған өзгерістерін қатты мақұлдамады және папаның ісіне өз ісі ретінде қарады. Мэридің сенімі соншалықты берік болғандықтан, Эдуардтың парламенті барлық шіркеу қызметтерінің ағылшын тілінде болуын талап ететін Бірыңғайлық туралы акт қабылдағанда, ол өзінің жеке шіркеуінде дәстүрлі латын массасын өткізуді жалғастырды. Бұл әрине тыйым салынған кезде, Мэри Чарльзға жүгінді, ол "Егер Мэридің дініне кедергі келтірсе, Англияға соғыспен қауіп төндіретін шектен шықты". Бұл протестанттардың қорқынышын растап қана қоймай, Римге қарсы шыққан және англия шіркеуінің басында папаны көргісі келмеген басқалардың да алаңдаушылығын оятты. Рим папасының қайта қалпына келтіру қорқынышы Мэридің Филиппен күтіп тұрған некесімен күшейтілді, ол "Еуропадағы ең күшті және ең католик" билеушісі деп саналды, бірақ оның әкесі оны 1556 жылға дейін Испания королі етіп тағайындамады.

Басқа

Басшылардың сенімінен тыс, көтеріліс төменгі таптардың өздерінің ренжігендерін білдіру жолы ретінде әрекет етті. Нақты айтқанда, егіншілер, шаруалар және қалалық жұмысшылар көтеріліс арқылы әлеуметтік және экономикалық күйзелістерін білдіре алды. Бұл қақтығыстар жалпыға бірдей тарамағанымен, ағылшын халқының арасында кеңінен тараған наразылықтың белгісі болды.

Қатысушылар

Басты көтерілісшілер Томас Уайт, сэр Джеймс Крофт, сэр Питер Кереу және Генри Грей, Саффолк герцогы болды.

Сэр Томас Уайт

Уайт Кент қаласында үлкен жерлерге ие болды және сол жерде үлкен ықпалға ие болды. Уайт бастапқыда Мэриді қолдап, оны патшайым деп жариялаған сияқты, бірақ ол оның Филиппен некеге тұруына қарсы болды, бұл "ең өкінішті құлдыққа" әкеліп, папалық дінді орнатады деп айтты. Алайда, Уайт, дінді бүлік шығарудың себебі ретінде пайдаланудан сақтанды. "Бұл бізден адам жүрегін қайтарып алады: сіз өз дауларыңызды тек күштілердің күшімен ғана жасауыңыз керек". Ол "досымның кеңесінде" тек протестантизмге қайта оралуды мақсат еткенін айтты. Уайт "қызыл басы" ретінде сипатталған, ол жауыздық пен ащылық танытумен танымал болды, және бірде Лондонның Тауэрінде бір ай бойы Лондонның көшелік шабуылға қатысқаны үшін тұтқында болды. Бір кезде ол және оның Кенттегі көршілері жергілікті отаршылдықты құру жоспарын жасады, бұл Уайатқа қарулы күштерді тез жұмылдырудың жолын берді. Уайт, көптеген адамдар сияқты, кеңселер мен табыс үшін құпия кеңеске тәуелді болды; Мэри кезінде католик емес болу оны қауіпке ұшыратуы мүмкін, және бұл оның бүлік шығаруға шешім қабылдауының себебі болуы мүмкін.

Сэр Джеймс Крофт

Джеймс Крофт Херефордширдің ықпалды отбасынан шыққан. Уайттан айырмашылығы, Крофт Мэридің Филиппен некеге тұруы туралы дәл осындай күшті мәлімдеме жасаған жоқ, сондықтан оның көтеріліске қатысуға деген мотивациясы түсініксіз. Ол діни сенімдерінде ерекше күшті болған жоқ, бірақ 1551 және 1552 жылдары Ирландияның лорд-депутаты болған кезде протестанттық күш-жігерді қолдау мәселесі болмағандықтан, ол протестантизмді жақтырған болуы мүмкін. Ол жерде ол "Біздің рәсімдерімізге сәйкес, Құдайға қызмет көрсетуді" жүзеге асыруы керек еді, соның ішінде Ирландия шіркеуінде Англикандық дұғалар кітабын енгізу керек еді. Крофттің әскери мансабы мен қызметі оның көтеріліске қатысу туралы шешімін білдірген болуы мүмкін, және ол Уайтпен бірге өзінің болашақ қаржылық жағдайына қатысты уайымдаған болар еді.

Сэр Питер Кару

Кейру (Девон депутаты) теңіздегі авантюрист болды, оның замандасы өмірбаянының жазушысы бойынша, ол "Құдайдың шынайы дінін ынталы насихаттаушы" және "Протестанттық істі алға жылжытуда тұрақты". Испан елшісі Филипке Керью "Англиядағы ең үлкен еретик және бүлікші" екенін және парламентте ол Мэридің әлеуетті күйеуі ретінде Куртенені қалай қолдағанын (Куртенэйлер Девон отбасы) және католик дінін қалпына келтіруге қарсы екенін айтты. Уайт пен Крофт сияқты, Карю испандық неке оның мансабына қауіп төндіреді деп қорықты. Ол Мэридің патшалық билікке кіруіне жол бермеу үшін Эдуард VI қайтыс болғаннан кейін патшалық кеңес патшаны патша етіп жариялаған Леди Джейн Грейдің әкесі болды.

Уильям Томас

Томас "қызыл евангелист" ретінде танылған және кейбір тарихшылар оны көтерілістің алғашқы көшбасшысы деп санайды.

Эдвард Куртенэй

Куртенэ Эдуард IV-нің шөбересі болды. Ол сонымен қатар Эксетер маркизі мен немересі және соңғы тірі Плантагенеттің тұтқынға түскен ұлы болды. Өзінің отандастарының көзінде Куртенэйдің ұзақ уақыт қамауда болуы оған "ой мен дене рақымын" берді және ол Мэридің ағылшынға үйленуін қалаған көптеген адамдардың таңдаулысы болды.

Басқа бүлікшілер

Көтерілісшілердің жалпы саны одан да көп болғаны белгілі болса да, әртүрлі жазбалардан олардың есімдері, көбінесе олардың мәртебесі мен кәсіптері, сондай-ақ олардың еншілес жерлері туралы мәліметтер табылған. Олардың көтерілістегі рөлі негізінен болжамға жатады, бірақ ең танымалдардың бірі сэр Николас Трокмортон, ол "барлық діндер үшін ар-ожданға сәйкес қауіпсіз өмір сүру үшін заңды болғанын қалайды" деп айтқан. Сэр Генри Айсли, Лорд Джон және Томас Грей (Суффолк ағайындары), сэр Николас Арнольд және математик Леонард Дигггс.

Жоспар

Бірқатар тарихшылар Томасты бүліктің бастапқы басшысы деп атады, оның жоспары Мэридің Джон ФицУильямс тарапынан өлтірілуін қамтиды. Кімнің кімге айтылғаны туралы тізбекте айырмашылықтар бар, бірақ Уайт бұл туралы біліп қалды. Ол ФицУильямсты (немесе Томасты, тарихшыға байланысты) жеңуге бел буған идеяға қарсы болды. 1553 жылы 26 қарашада Уайт, Крофт, Кэрью және Саффолк бастаған басқа жоспар қалыптаса бастады. Бірінші идеясы - Девонширде көтеріліс болуы керек еді, онда Филипптің жерлеуі күтілуде және онда Кару мен Куртенэйдің ресурстары бар. Алайда, 1553 жылдың Рождествосына қарай төрт басшының әрқайсысы өздерінің округтерінде бүлікші күштерді көтеретіндігі және олар 1554 жылдың 18 наурызында Лондонда жиналатын болады, бұл Филип Испаниядан кетеді деп күтілгенге дейін болды. Содан кейін олар Мэридің орнына оның туғаннан туған әпкесі Елизаветаны алады, ол содан кейін Куртенэйге үйленеді. Бұл арада француз кемелері Испания патшасы Филиптің Англияға жетуіне кедергі жасады. Бірнеше тарихшы көтеріліспен байланысты "қабырғадағы дауыс" туралы айтады. Бұл Уайатт көтерілісінің жоспарланған бөлігі ме, әлде басқалар жасаған нәрсе ме, бұл туралы келісім жоқ. Алайда, әр жағдайда, бұл жас қызға қатысты, Элизабет Крофт, Лондондағы үйдің қабырғасында жасырынып, рух болып көрінеді. Оның ішінде Мария мен Филип, католиктік месса және күнәларды мойындау сияқты нәрселер бар. Ақыры ол өз рөлін мойындап, анықталды. Елизавета сэр Джеймс Крофтпен туысқан болған сияқты емес, өйткені О.Г.С. Крофттың "Крофт замогының Крофт үйі" родословиесінде Елизавета есімді дұрыс жастағы ешкім жоқ.

Көтеріліс

Көтеріліс сәтті өту үшін оған көп адам қатысуы керек еді, ал құлақтандырылатын хабарлар әртүрлі дәрежеде тез тарады. 1553 жылдың 29 желтоқсанында Испанияның Англиядағы елшісі Саймон Ренард Мэриге "белгілі бір адамдар Куртенэйді Лондон мұнарасын басып алуға көндіруге тырысып жатқан" деген күдікті жоспар туралы хабарлаған.

Қарау құс

Кейбір аңыздар Девоннан келген, онда Кару көтеріліске қолдау табу үшін өзінің күшін жасыруға тырысқан. Ол Эксетер қамалының билігін басып алу үшін жеткілікті қолдау таба алды, бірақ Керью Девонда бүліктегі рөлін атқаруға жеткілікті ықпал ете алмады, кем дегенде, 1549 жылы дұғалар кітабының бүлігін басудағы рөліне байланысты. Кейрудің қызметі патша кеңесінің назарын аударды, ал 7 қаңтарда 1554 жылы ол оған "көрініс хат" жіберді, егер ол көрінсе, оны Лондон мұнарасына қамауға алу немесе көрінбеу арқылы өз қолын көрсетуге мәжбүр ету ниетімен. Кейру келмеді, бұл Кеңеске Девон шерифіне Кейруды Кеңеске әкелу туралы хат жіберуге әкелді. Шериф Керевке хат туралы айтып, оған фермасын сатып, 1554 жылы 25 қаңтарда Францияға қашуға уақыт берді. Карью Францияда қуана қарсы алынды және оған Францияның көтеріліске қолдау көрсетуіне көмектесу үшін басқаларды шақыру міндеті берілді. Француздар оларға қару-жарақ, кемелер мен ақша берді. Мэри дезертирлердің саны мен олардың ықтимал қауіп-қатерінен қорқып, Франция королі Генрих II-ден оларды тұтқындап, оған тапсыруды талап етті, ол бұдан бас тартты. Бірақ уақыт өте келе, Францияда көтерілісшілер "олардың қолдарына бос уақыттары өте ауыр, ал қалталарында өте жеңіл" деп тапты және олар Англияға қайта оралуға кірісті. Алайда Кару 1554 жылдың жазына дейін Францияда қалып, содан кейін Италияға барды.

Куртенэй тұтқындалды

Кару қашып кетуден аз уақыт бұрын Куртенэй тұтқындалып, "дін мен некеге қатысты бірнеше мәселе" туралы адамдармен сөйлескенін мойындады. 21 қаңтарда оның ашылуынан кейін осы мақсатқа ұмтылған екі-үш адам тұтқындалды, және көтеріліс 18 наурызға дейін күте алмайтыны анық болды. Келесі күні Уайт өзінің негізгі жақтастарының жиналысын шақырды, және олар үш күн ішінде көтерілісті бастау туралы шешім қабылдады.

Саффолк терісі

25 қаңтарда көтерілістің басталу күнімен сәйкес, Мэриден хабаршы келіп, Саффолкка соттың алдына келуін айтты. Ол өзінің шынайы ниеттерін жасырып, былай деді: "Мен оның рақымына келіп отырдым. Сіз мені аяқкиіммен көруге болады және Рэддиді ат үстінде жүруге шақырды. Ол хабаршыға сыйлық пен сусын берді және қашып кетті. Саффолк мүмкіндігінше көп ақша жинап, Латтервортқа дейін тоқтамай, басқалар қосылды. 29 қаңтар күні таңертең Саффолк Лестерде Уайатттың жариялауын оқыды, ал келесі күні ол әскерлерін Ковентриге қарай бастап кетті, онда көтеріліске сенетін және оған қақпаларды ашады деп күтілген басқалар болды. Бірақ бүлікшілдіктің беті ашылған соң қақпалар жабылып, қабырғалар қорғалды. Саффолк ауырып, іздестіріліп жатқанын білген соң, ағасы лорд Джон Грейге бас сауғалады. Олар Лорд Грейдің аңшылық күзетшілерінің бірінің үйінде жасырынған, олар шетелге қашып кеткенше жасырын қалмақшы болған. Саффольк үй қауіпсіз емес деп шешіп, жақын маңдағы ескі шіріп бара жатқан ағаштың қуысына жасырынды. Ол екі күн, бір түн бойы қыстың суығында тамақсыз отырды. Суфолкқа көмектескені үшін сыйақы немесе жазадан қорқып, аңшылық күзетшісі Суфолктың жасырынған жерін ашты. Әскерлер келгенде, олар Суффолктің отқа жылынып жатқанын көрді, ол енді суыққа төтеп бере алмады. Оның бауыры астық бауларының астында көмілген күйде табылды. Екеуі де тұтқындалып, Лондон мұнарасына қамалды.

Крофт тапсырылады

Крофт Саффолк герцогынан сәл сәтті болды, ол Уэльсте күштерді көтеру үшін Лондоннан кетті. Бірнеше үйретілген жергілікті күштер мен олардың басшылары Крофтқа қосылды, бірақ бұл Кеңес назарын аударды, ол Марш Кеңесінің Лорд Президентіне бүлікшілерді тоқтату туралы бұйрық жіберді. Кеңес әскерлерін жеңе алмай, Крофт пен оның әскерлері Уэльстен келетін күштерді күту үшін өзен жағасына лагерь құрды. Алайда Кеңес әскерлері лагерьді қоршап алып, көтерілісшілерге азық-түлік алуға кедергі жасады. Крофт әскерлері өздерін құтқаруға тырысты, бірақ көпшілігі өлтірілді немесе тұтқынға алынды. Ұрысты жалғастыруға мүмкіндігі болмағандықтан, Крофт беріліп, Лондон мұнарасына қамалды.

Уайт табандылық танытады

Уайт көтерілісті 1554 жылы 25 қаңтарда Мейдстоун қаласында өз байрағын көтерумен және шіркеу қоңырауларының сыңғырлауымен және Мэридің Филиппен некелесуі "бұл патшалыққа ең қасіретті құлдық әкеліп, папалық дінді орнатады" деген жариялауды оқумен бастады. Рочестерде штаб-пәтерін орнатып, Уайт 27 қаңтарда басқа қалалардан келген ер адамдармен бірге шамамен 2000 адамнан тұратын күш жинады. 28 қаңтарда 500-ге жуық бүлікші күштер Рочестерге Уайатқа қосылу үшін бара жатқанда, оларды Лорд Абергавенни мен Кенттің жоғары шерифі сэр Роберт Саутвелл бастаған 600-ге жуық Мэридің жақтастары қарсы алды. Көтерілісшілер жеңіліп, 60 тұтқын қалады. Сол уақытта Лондоннан қарт Норфолк герцогының қолбасшылығымен 500 ақ халатшы (олардың киімдері ақ болғандықтан, осылай аталды) жіберілді. Бірақ олар көтерілісшілерге шабуыл жасамай, "Біз бәріміз ағылшындықпыз" деп айқайлап, көтерілісшілерге қарай қарай қарай түсті. Уайт Филиппен бірге жүретін Мэридің бірнеше кемелерін және бірнеше оқ-дәрілерін басып алды, ал ақ халатшылар қосылған кезде оның күштері шамамен 3000-ға дейін өсті. Ақ халатшылар оны Лондонға тез шабуыл жасауға шақырды. Үш күннен кейін көтерілісшілер Лондонға бара жатқанда, оларды Мэри жіберген делегаттар кездестірді. Олар Уайаттпен шағымдарын талқылауды тапсырды. Уайатты шақырғандар Мэридің бүліктің себебін түсінгісі келетінін, бұл оны сатқын етіп көрсететінін айтты, өйткені ол өзінің жариялауларында өзін патшаға адал деп атады. Бір қарағанда, бұл келіссөздерді бастау әрекеті болып көрінген, бірақ шынайы мақсаттары Мэриге өз күштерінің күшін арттыруға уақыт табу және Уайаттың бүліктің себептерін айтып, оған іс-қимыл жоспарын жасауға көмектесу болды. Егер Уайт келіссөздер жүргізуден бас тартса, Мэри Уайт "тажына ұмтылып, дінді құлатуды, қан төгуді, Лондонды тонауды, патшалықты қиратып, француздарды әкелуді көздеді" деп айта алатын еді. Уайт делегаттарға өзінің сатқын емес екенін және көтерілістің мақсаты бейтаныс адамдардан қорғану екенін айтты, егер неке жасалса, бұл міндетті түрде орын алады. Кейін делегаттар Мэридің Уайатты өзіне келіп, тыңдауға ұсынысын берді, оған Уайат "Мен сенімді емес, сенімді боламын" деп келісті және оған Лондон мұнарасын басқаруды, Мэримен бірге, және Кеңестің кейбір мүшелерін ауыстыруға арналған жалғыз дискрециялық талаптарды қосты. Уайттың жауабы келесі күні (1 ақпан) Мэриге жетті. Франция елшісі Ноэльс Уайаттың Лондонға жауап берген уақытта келгенін ескеріп, қақпалар ашық, "барша халық оны құшақ жая қарсы алуға дайын" болған болар еді деді. Оның орнына Уайатттың кешігуі Мэриге оның сөздерін оған қарсы қолдануға уақыт берді, ол сол күні Гильдия залында сөйлеген сөзінде Candlemas болғандықтан толы болды. Мәриям өзінің көтерілісті семсердің әділ күшімен емес, мейірімділікпен басуды қалайтынын айтып, шабыттандырарлық сөз сөйледі. Ол Уайттың "қадірсіз және мақтанышпен жауап бергенін" бөлісті және өзінің неке мәселесін Филиппен талқылап, Англия халқымен некеде тұрғанын айтты және ештеңе "мұның жүрегіме жағымды емес, менің ақыл-ойым үшін жауапсыз, содан кейін байлық пен әл-ауқатта". Мэридің сөзі өте сәтті өтті, өйткені келесі күні оны және Лондонды Уайт пен оның 15000-ға жуық адамнан қорғайтын 25000 адам болды. Мэри Уайтты сатқын деп жариялап, оны тірі немесе өлі ұстағанға 100 фунт сыйлық ұсынады. Саутворк тұрғындары Лондон мұнарасының Саутворкке бағытталған қаруларын көріп, Уайтты кетуін өтінді. 6 ақпанда ол Кингстонға қарай жолға шықты, түнде шеру жасап, таңертең Мэриді таңғалдыруды мақсат етті. Сол жердегі көпір (осы кездегі келесі көпір) бұзылып қалды, бірақ Уайаттың адамдары оны жөндеп, көпірден өтіп, Лондонға қарай жалғастырды. Уайт бұзылған және кетуге қарсы болған оқ-дәрілерді жөндеуден өткізген. Ол сондай-ақ күтпеген жерден соққы беру мүмкіндігін жоғалтты, оның көптеген адамдары табысқа деген үмітін жоғалтып, оны тастап кетті. Уайт алға қарай аттанған кезде, ол және оның қалған көтерілісшілері артиллерия атысына және атлы бригадалардың шабуылдарына тап болды. Қалған әскер Лудгейтке жеткенде, оны қорғалған күйінде тапты. Уайт бұрылып, Вестминстерге қарай қайта оралды, тек Мэриге адал басқа күштермен кездесті және қысқаша шайқас болды. Уайт патшаның кешірімін алу үшін одан әрі қантөгіске жол бермеу керектігін айтқан херальдпен кездесті. Уайт беріліп, өзінің басты жақтастарымен бірге Лондон мұнарасына қамалды.

Елізабет шақырылды

Елізабет бүлікке қатыспаса да, Мәриям мұны білмеді, сондықтан ол солай деп ойлады. Мэри Елизаветаны үнемі бақылап отыратын, бірақ Елизавета оны тұтқындауға жеткілікті дәлел болмай тұрып жасырынып кетуі мүмкін деп уайымдады. Мария Елизаветаға қатерден сақтап қалу деген сылтаумен, 1554 жылы 26 қаңтарда, Елизаветаға хат жазып, өзінің қорғанысы үшін Мариямен бірге болуды өтінді. Алайда, Елізабет келген соң, оны тұтқындау мақсатымен. Елізабет бұл азғырудың тұзағын сезінген болса керек, ол сапарға шығуға тым ауырып қалғандықтан, жолға шықпады.

Жалпы

Көтерілістің соңы 1554 жылы 5 ақпанда Ноаилден Франция патшасына жіберілген хаттың шифрлануымен басталды деп айтуға болады. Бұл бүліктің мақсаты - Марияны патшалықтан алып тастап, Елізабетті патша етіп қою. Елизаветаның қатысы жоқ деген ештеңе жоқ, бірақ ол Куртенэйдің рөлін қамтыды, ол оның "ияғанында" қамтылмаған, ол өзін басқалардың бәріне кінәлайды. Екі күннен кейін өлім жазасына кесілген бүлікшілерге баспана беру тыйым салынады. Жүздеген қашқындар ұсталды, олардың көпшілігі түрмеде ұсталмай қалды, ал шіркеулер оларды асылып өлім жазасына күтіп жатқанда ұстауға арналған. 1554 жылы 12 ақпанда жалпы тұтқындарды өлім жазасына кесу басталды. Бірнеше апта бойы тұтқындар күн сайын сотталып, асылып, көп жағдайда мәйіті шағылып, төрт бұрышты немесе екеуі де кесіліп, көрінеді. Бірақ тұтқындалған 3000-ға жуық көтерілісшілердің тек 150-і ғана өлім жазасына кесілді, ал қалғандары бірнеше күн ғана түрмеде отырды. Түрмеде ұзақ ұсталғандар ақырында 1555 жылы 20 қаңтарда Филипптің өтініші бойынша босатылды. Леди Джейн Грей мен оның күйеуі лорд Гилфорд Дадли де өлім жазасына кесілді, бірақ олар көтеріліске қатыспаған. Сонымен қатар, Мэри өзінің негізгі қолдаушыларына үлкен зейнетақымен марапаттады. Карл V бұл сомаларды беруге асықты, бірақ көптеген алушылар қарт болғандықтан, оларға зейнетақы ұзақ уақыт төленбейді, сондықтан ол оларға келісті. Өлім жазаларының аз болуы және Елизаветаға қарсы айыптайтын дәлелдердің болмауы Ренардты Мэри бүлікшілерге тым жұмсақ болып отыр деп тұжырымдауға итермеледі, бұл Филиптің Англияда болуы қауіпсіз емес. Сондай-ақ, Чарльз егер Елизавета тірі қалса, Англия мен Испания арасындағы одақ бұзылады деп сенді. Бірақ Елизаветаның ықпалды достары және кеңінен танымал болғандықтан, Ренард оның бүлікшілдікке қатысы бар екендігі дәлелденбесе, оған қарсы іс-қимыл жасалуы мүмкін деп сенбеді. Елизаветаға қарсы айыптау дәлелдерін алуға тырысқанда, Елизаветаның рөлі туралы ақпаратқа ие болған деп күдіктілер, оларға не болатынын білместен, кешірім алу үмітімен оны айыптай алу үшін ұсталды. Осы уақыт аралығында дәлелдерді алу үшін азаптау қолданылды. Басшыларды тексергендер де өздеріне керекті жауаптарды, дұрыс немесе дұрыс емес жауаптарды алу үшін "қазақша" сұрақтар қолданған.

Уайт

Көтерілістің жетекшісі ретінде Уайттың соты 1554 жылдың 7 ақпанында берілгеннен 15 наурызына дейін кейінге қалдырылды. Ол сол кезде "мен бірге жұмыс істегеніне" қарамастан, кейбір мәліметтерді ұсынды, бірақ ол шектеулі және сирек кездесетін. Ол Елизаветаның қызметшісі сэр Уильям Сент-Лоуді бүлікті бастаған адам ретінде атап өтті, бұл Елизаветаның қатысы бар екенін білдіреді. Ол сондай-ақ Крофт бұл туралы көбірек білетінін айтты. Уайт соттың алдына шығарылғанда, ол опасыздық жасады деп мойындады, ол Мэриге ешқандай зиян келтіргісі келмегенін және тек "жағадан шығып қалғандар мен испандардың келуін" болдырмақшы болғанын айтты. Ол өзінің өмірін сақтап қалса, "үлкен жаңалықтар" жасауға ұсыныс жасады, Куртенэй көтерілістің бастауышы екенін және ол Куртенэйдің пайдасына жоспарланған деп мәлімдеді. Уайт сонымен қатар Элизабетті заговорға қатысы бар деп айыптады. Сот Уайатт куәлігінен қандай қорытынды шығарса да, ол оны өлтіруге, оның денесін сүйреп әкеліп, төрт бұрышты етіп кесуге үкім шығарудан сақтап қалмады. Алайда, одан көбірек білуге болады деген үмітте, үкімді орындауға біраз уақыт қалды. Уайттың үкімі ақыры 1554 жылы 11 сәуірде Елизаветаны кінәлау үшін ешқандай маңызды нәрсе ұсынбастан орындалды. Алайда, ол асылмас бұрын Елизаветаның да, Куртененың да бүлікке қатысы жоқ екенін мойындады. Ол сот барысында басқаша куәлік бергенін мойындап, "Ол кезде айтқанымды айттым, бірақ қазір айтқаным шындық" деді. Көп ұзамай Уайтттің мүлкі тәркіленді, оның көп бөлігі көтерілісті басуда белсенді болғандарға бөлінді.

Крофт

Сыйлық бергеннен кейін, Крофт 1554 жылы 21 ақпанда Лондон мұнарасына қамалды. Уайатт сияқты Крофт терісі де бір айдан астам уақытқа, 17 сәуірге кейінге қалдырылды, бірақ кейін 28 сәуірге дейін кейінге қалдырылды. Уайт сияқты Крофт та "Елизаветаға қатысты керемет түрде сыналды. Сотта Крофт Уайаттың Елизабеттің қызметшісі Сент-Ло туралы айтқан айыптарын растады. Бір кезде ол француз елшісі Ноальдің фрацуздықтардың көтерілісті қолдауына келіскенін мойындады. Крофт "солы сатқындық" және "нашар шешім" үшін кінәлі деп танылды, бірақ Арундел графты Крофт атынан сөйледі және ол кешірілді және 1555 жылы 18 қаңтарда Тауэрден босатылды, "жақсы сезімге ие болды" және 500 фунт стерлинг айыппұл салынды. Крофтпен қарым-қатынасты растайтын көптеген сенімді дереккөздерге қарамастан, бірде-бір дәлелсіз негіздеме жоқ, "Сэр Джеймс Крофт ешқашан тұтқындалмаған сияқты, бірақ оны тіпті шақырмаған сияқты, бұл оның жалпы жақсы мінез-құлқына байланысты әркімді қуантады".

Қамқорлық

Кейру Италияда 1556 жылдың көктемінде, әйелі Филиппен кеңесі үшін кешірім алуға мүмкіндік алғанға дейін қалды. Бір досымен бірге ол Антверпенге жол тартты, бірақ екеуіне тұзақ қойылып, көздері байланды, жағаға алып кетіп, балық аулайтын қайыққа отырғызылды. Олар қайда әкетіліп жатқанын білмеді, олардың өміріне қауіп төнді. Олар "Қола саңырау" деп танылған қоңырауды естігенде, үміттері арта түсті. Кейру көп ұзамай айыппұл төлеп босатылды.

Саффолк

Суффолктың көтеріліске қатысуына байланысты оның қызы Леди Джейн Грей мен оның күйеуі Гилдфорд Дадли 1554 жылы 17 ақпанда Суффолктың сотына бес күн қалғанда, 12 ақпанда бас кесілді. Суффолк өзін қорғауда менмен болды, ол бірден судьяға қарсы шығып, өзі сияқты тең дәрежелі адам үшін жариялауды және бейтаныс адамдарды патшалықтан тыс ұстауға қолдау көрсетуді талап етті, бірақ судья сұраққа жауап бермеді. Оған қарсы жіберілген күштерге қарсы тұру мәселесі көтерілгенде, Саффолк тағы да менмен жауап берді, бұл сотқа оны айыптау үшін қажет нәрсені берді. Ол Тауэрге қайта жіберілді, оның менмендігі жоғалды, ал алты күннен кейін оның басын шауып тастады.

Елизавета

Көтеріліс аяқталғаннан кейін, Карл V наурыз айында Мэриге хабар жіберіп, Англиядағы ұлы Филипті қорғауға сенетінін айтты. Ол әсіресе Куртенэй мен Элизабет үшін "тезірек және қысқаша" сот жүргізуді талап етіп, Мәриямның шіркеу алдындағы міндетін орындауға мүмкіндігі бар екенін және оны назардан тыс қалдырмауы керектігін атап өтті. Бірақ Елизаветаның кең танымалдылығы және Англияның Лорд-адмирал сияқты күшті достары болды, бұл Чарльзге Елизаветаның кінәлі екендігі дәлелдену керек деген тұжырымға келді. Мэри Елизаветаны Лондонға шақырды, бірақ Елизаветаның ауруы туралы бұрынғы мәлімдемесін айла-шарғы деп есептеп, ол екі дәрігерін және үш құпия кеңес мүшесін жіберді. Дәрігерлер ауруы шын болса да, ол Елизаветаның өлімге әкелуі мүмкін деп қорқатынына қарамастан, Лондонға баруына кедергі жасамауы керек деп шешті. Олар Мәриямның үйін алып келді және күніне сегіз шақырымнан аспайтын сапарға шықты. Елизавета 23 ақпанда Лондонға келді. Ол ақ түсті, мақтаншақ, менмен әйел еді. Мәриям Елізабетті көруден бас тартты және оны сарайдың ешкімге көрінбейтін бір бөлігіне орналастырды. Кеңестің көптеген мүшелері Елизаветаны қолдағандықтан, оған қатысты бөлінді. Бұл қыздың тағдырына қатысты қызу дау-дамайлар мен келіспеушіліктерге әкелді. 16 наурызда Елизавета тағы да тергеліп, бұл жолы оған қарсы болған кеңес мүшелері оны Тауэрге жіберу үшін жеткілікті дәлел бар деп мәлімдеді. Елизаветаның кеңестегі достары оған қарсы болса да, егер ол Тауэрде болмаса, оған кім жауапты болады деген сұрақ туындағанда, олар келісті, өйткені мұндай жауапкершілікті кім алса, үлкен қауіпке ұшырайды және көп күдікке ұшырайды. Бірақ Елізабет бірден көңілінен шықпады. Тауэрдің өзі өлімге ұшырауы мүмкін деп қорқып, Елизавета Мэриге соңғы өтініш жасады, ол Мэри оны әлі де көргісі келмегендіктен жазбаша түрде болды. Бұл жырдың ішінде Елізабет өзінің кінәсіз екеніне және Мәриямға адал болатынына ант берді. Мэри жауап бермеді, ал 18 наурызда, құрма жексенбісінде, Елизавета Тауэрге қамалды. Тауэрдегі тұтқындалғаннан бірнеше күн өткен соң Елизавета тағы да тексерілді. Бұл жолы Крофт қатысқан, өйткені жауап алу оған Крофттың басқа бір меншігіне көшуді ұсынатын хатқа қатысты болды. Елизавета өзін көтерілісшілермен байланыстыратын әрекеттерге наразылық білдірді және өзінің үйлерінің арасында қозғалуды не үшін ақтауы керектігін сұрады. Крофтті алып кетіп жатқанда, ол Елизаветаның алдында тізе бүгіп, оған қарсы куәгер ретінде қаралуы керектігіне қайғысын білдірді. Ол өзіне қарсы куә ретінде әкеліну керек күнді көріп, өкінетінін айтты және ол туралы тергеу кезінде "көрнекті түрде" шатасты. Ол Елізабетті өлім жазасына кесіп, бүлікшілдікке араластыруға тырысуын да жоққа шығарды. Сәуір айында Лондонның барлық жеріне "мүмкіндігінше бүлікшіл және леди Елизаветаның пайдасына" хаттар таратылды, сондай-ақ: "Түзек тұрып, бірігіп, Испания принсінің патшалыққа кіруіне кедергі келтіреміз" деген хаттар таратылды. Бұл хаттар Елизаветаның жағдайына көмектесе ме, жоқ па, бірақ ол 1554 жылы 19 мамырда Тауэрден босатылды, бірақ әлі де тұтқында қалды.

Сент-Ло

Уайт пен Крофт екеуі де айыптап, Сент-Лоу 1554 жылдың наурыз айында тұтқындалып, жауапқа тартылды. Ол айыптауларды қатаң түрде жоққа шығарған және өзінің адал екенін растағанмен, тергеу оның Тауэрге қамалуына әкелді, бірақ кейін босатылды.

Куртенэй

Куртенэй 1554 жылы 12 ақпанда Тауэрде тұтқындалды, онда оны Уайт үш куәгердің алдында қарсы алды. Уайт Куртенэйдің өзіне қатысты жоспарға қатысы бар екенін мәлімдеді. Куртенэй мұны жоққа шығарса да, басқа тұтқындар оны қатысы бар деп айыптап, оның рөлі туралы ақпарат берді. Алайда, қалыптасқан заңда, сатқындыққа келісіп, ешқандай ашық әрекет жасамаған адамға өлім жазасы тағайындалмаған. Оның орнына, адам өмір бойы түрмеде отыруға сотталып, барлық мүлкі тәркіленуі тиіс еді. Куртененың сатқындық жасағанына дәлел таба алмаған үкімет оны Италияға жерлендірді, ол екі жылдан кейін қайтыс болғанға дейін сонда өмір сүрді.

Томас

Тауэрде сотталуды күтіп тұрған Томасты нан бышығымен асқазанына ұрып алды. Бұл өлімге әкелмеді, ол 1554 жылы 9 мамырда сотталды. Томасқа Мэриді өлтіру туралы жоспарын жазбаша түрде жазғаны үшін айып тағылып, кінәлі деп танылып, өлім жазасына кесілді. 18 мамырда ол асылып, бас шағылып, төрттен бөлінді, бірақ Мэриге қарсы қатты үкім шығармай тұрып, "оның елі үшін өлгенін" жариялады.

Трокмортон

1554 жылы 17 сәуірде Трокмортон сотқа тартылып, "патшаның өлімін елестетіп, патшалықта соғыс бастады және патшаның жауларына қосылды", "патшаны патшалық мүлкінен айыру" үшін және Лондон мұнарасын басқару жоспарын ойлап тапты. Оның соты ерекше, өйткені ол ақталған жалғыз көтерілісші болды. XVI ғасырдағы елге опасыздық туралы сот процестері дәлелдемелердің және іс жүргізудің қалыпты ережелерімен бір жақты болды, өйткені судьялар, адвокаттар және айыптаумен айналысатын басқа адамдар айыпталушыны қорлау үшін бір-бірімен жарысты. Олар үшін бұл патшаға адалдық танытудың және оның ықыласына ие болудың жолы болды. Трокмортон мұны білген және оны тікелей талқылаған, тіпті пайғамбары айтқан Құдайдың сөзін сілтеме еткен: "Оның қызметін айлакерлікпен, жемқорлықпен және қаскөйлікпен атқаратын қарғыс атсын". Трокмортон сондай-ақ екінші қол куәлігіне қарсы шығып, айыптаушыларды сотқа әкелуді талап етті. Оған рұқсат берілмеді. Тауэрде болған кезінде берген куәлігі оқылды, бірақ таңдамалы түрде. Трокмортон оны толық оқып беруді сұрады, бірақ бас тартылды. Сот барысында ол өзіне тағылған айыптарға қарсы күресті және "әділетті адвокаттың шеберлігімен куәліктерді бөлді". Бір кезде Трокмортон өзіне қойылған көптеген сұрақтарды "өзінен үлкендерді ұстауға арналған тұзақ" деп қабылдағанын айтты. Сот соңында, алқабилер "күнсіз" деген қорытындыға келді. Сотталушылар өз шешімін қайта қарауға шақырылды, бірақ сот төрағасы олардың үкімін "баршамыздың ар-ожданымызға ұнайды" деп жауап берді. Үкімге қарамастан, Трокмортон "өзге де айыптаулар үшін" қамауда қалды. Алайда, қазылар алқасының тағдыры бұлай болмады. Олар тұтқындалып, қысқа дейін түрмеде ұсталды, содан кейін өте үлкен айыппұл төлеп босатылды. Мэридің өлімінен кейін Трокмортон Елизаветаға Франция мен Шотландияда елші болып қызмет етті. Трокмортонның сот процесінің толық көшірмесін Howell and Hollinshed-те табуға болады.

Мұра

Уайатт көтерілісінің шектеулі әсеріне қарамастан, оның кейбір ұзақ мерзімді әсерлері болды. Көптеген адамдар, оның ішінде кейбір қарсыластары, оның батыллығы мен ерлігін жақсы көреді, ал Уайтты өлтірген кезде адамдар қол орамаларын оның қанына батырып, көптеп жиналды. Оның аңызы тез қалыптасты. Көптеген адамдар Уайтты шейіт деп қарастыра бастады, ал Мэридің Филиппен некелесуін ұнатпағандар Уайтты және оның ізбасарларын еретик емес, патриоттар деп қарастырды. XVI ғасырда өмір сүрген Кристофер Гудман есімді дінбасы былай деп жазды: "Егер Ізгі хабарды және өз елін қатыгез бөтендер мен жаулардан қорғау сатқындық болса, онда Уайт сатқын әрі бүлікші еді. Ал егер ол және араларыңда Мәсіхке сенушілердің бәрі солай істеген болса, онда олар - сатқындар. Олар Мәсіхті алдайтын, әрі Мәсіхтің жолына түсіп, Оның әділ еркін орындауға тырысқан кезде, оған қосылмағандар.