Кіріспе

1998 жылы Спенсер Р. Уерттің "Ешқашан соғыс болған емес: Демократиялар бір-бірімен неге соғыспайды" атты кітабы – тарихшы және физик Спенсер Р. Уерттің 1998 жылы Йель университетінің баспасында жарық көрген еңбегі. Кітап адамзат тарихындағы саяси және әскери қақтығыстарды зерттейді және даулы демократиялық бейбітшілік теориясының бір тұжырымын – жақсы орныққан либералды демократиялар бір-біріне ешқашан соғыс жарияламағандығын – жоққа шығаратын ешбір мысал таба алмайды. Демократиялық бейбітшілікпен қатар, Уерт олигархиялық бейбітшілік те бар екенін айтады және демократиялық және олигархиялық бейбітшіліктің себептерін жаңаша түсіндіреді. Бұл кітап академиялық пікірталастарда жиі еске алынады және мақтау мен сынға ұшырады.

Нәтижелер

Осы анықтамаларды пайдаланып, Верт бірдей және әртүрлі типтегі қоғамдар арасындағы көптеген соғыстарды, сондай-ақ екі ерекшелікті анықтайды. Демократиялар ешқашан бір-бірімен соғыспаған, ал олигархиялар да дерлік соғыспаған. Дегенмен, демократиялар мен олигархиялар арасындағы соғыстар жиі болған. Бұл үлгі кітапта анық көрінеді, мысалы, ежелгі грек тарихының 300 жылы, 14-шы ғасырдан бергі Швейцария кантондары, 14-шы ғасырғы Фландрия графтығы, Ханза лигасының үш жарым ғасыры және Ренессанс Италиясы. Бұл кезеңдерде тәртіп түрлерін жиі өзгертетін көптеген қоғамдар болды. Олар олигархияға айналғанда басқа олигархиялармен күресуді тоқтатты және демократияға айналғанда басқа демократиялармен күресуді тоқтатты. Тәртіп түрі өзгерген жағдайда бұл үлгі дереу кері қайтады. Верт олигархиялар арасындағы жалғыз нақты соғыс – 1656 жылғы Берн мен Люцерн арасындағы шайқас екенін айтады, ол Реформация кезіндегі діни ынтақтың салдарынан болды. Тынық мұхиты соғысы да сондай болуы мүмкін, бірақ Чили мен Перуде де жетекшілердің билік негізін отбасы мен жеке адалдық құратын күшті анократиялық бейімділіктер болды. Саяси наразылыққа төзімділік, ең жақсы жағдайда, шектеулі болды. Демократиялар кейде басқа демократияларға қарсы ресми түрде соғыс жариялады, әдетте уақытша одақтас демократия емес мемлекет пен басқа демократия арасындағы соғыс салдарынан. Мұндай жағдайларда демократиялар бір-бірімен нақты шайқасқа түсуден мұқият сақтанды. б.з.д. 369–362 жылдардағы Фива мен Афина арасындағы соғыста дерлік өлім болған жоқ, бірақ сонымен бірге Спарта мен Фива көптеген қанды шайқастар өткізді. 362 жылғы басты шайқаста афиналық жаяу әскерлері шабуылға қосылудан жалтарды. Финляндия мен Ұлыбритания Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде ресми түрде соғыс жариялағанына қарамастан, бір-біріне шабуыл жасаудан сақтанды.

Түсіндірме

Верт демократиялық және олигархиялық бейбітшілікті адамдардың басқаларды «өзіміздің топқа» және «шетелдік топқа» жіктеуге бейімділігімен түсіндіреді, бұл көптеген психологиялық зерттеулерде дәлелденген. «Шетелдік топтың» мүшелері кемсіз деп есептеледі, сондықтан оларды пайдалану әділдікке сай деп саналады. Демократиялық мемлекеттердің азаматтары басқа демократиялық мемлекеттердің азаматтарын да «өзіміздің топқа» жатқызады. Олигархиялардың элитасы «өзіміздің топқа» басқа олигархиялардың элиталарын қосады. Дегенмен, олигархиялық элиталар мен демократиялық азаматтар бір-бірін «шетелдік топқа» қарастырады. Демократиялықтар элиталарды халықтың қалған бөлігін қанаушы деп санайды, ал олигархиялық элиталар демократияны кемсіз адамдар басқарады деп есептейді және демократиялық идеалдар өз мемлекеттеріне таралуынан қорқады. Демократиялық және олигархиялық бейбітшілік демократия мен олигархиядағы төрелік мәдениетімен және «өзіміздің топтағы» оппозицияға құрметпен нығаяды. Сыртқы саясатта да «өзіміздің топқа» жататын мемлекеттермен қарым-қатынас жасау үшін ұқсас тәсілдер қолданылады. Ал автократиялық режимдердің басшылары қарсыластарына қарсы зорлық-зомбылық мәдениетінде өмір сүргендер. Олар басқа мемлекеттермен қарым-қатынас жасау үшін сондай-ақ әдістерді қолданады, бұл көбінесе соғысқа алып келеді. Кітапта демократия мен олигархияның автократиядан өзгеше дипломатиялық тәсілдер қолданатынын көрсететін бұрынғы статистикалық зерттеулер мен жағдайлар келтірілген. Верт демократиялар арасындағы сауданың көбеюі сияқты түсіндірмелерге қарсы шығады, себебі ол осы үлгінің тым жылдам өзгеретінін анықтады. Бұрынғы демократиялар мен олигархиялар еуропалық емес халықтарды «өзіміздің топқа» жатқызбады, себебі оларды нәсілдік тұрғыдан кемсіз деп санады және автократия мен анократияда өмір сүреді деп есептеді. Бұл отаршылдық және империалистік соғыстар мен қанаушылыққа жол ашты. Кітапта сондай-ақ «жұбату тұзағы» туралы айтылады. Автократиялық басшылар демократия мен олигархияның келісімге келу әдістерін дұрыс түсінбейді және оны аз тәуекелмен пайдалана алатын әлсіздікті мойындау деп қабылдайды. Келісімге келу әдістері кенеттен тоқтатылып, соғыс басталғанда, автократиялық басшылар көбінесе таңғалады, содан кейін екінші тарап соғысты бастапқыда жоспарлаған деген қорытындыға келеді.

Ерекше қақтығыстар

Кітаптың көп бөлігі белгілі бір қақтығыстарды сипаттайды, олар шегінен өткен жағдайлар, онда маңызды ерекшеліктер пайда болуы мүмкін. Келесі мәліметтерде айтылған кейбір қақтығыстар мен олардың неліктен жақсы қалыптасқан либералды демократиялар арасындағы соғыс емес екендігі туралы Верттің аргументтері келтірілген. Америка революциялық соғысы: АҚШ Континенттік конгрестен кейін либералды демократия деп есептелуі мүмкін, бірақ үш жылдан аспады. Георг III патшалығы британ саясатының соңғы төрешісі болып қала берді, мысалы, отарлық лауазымдарға тағайындау және соғыс жариялау билігі. Сайлау құқығы аз ғана адамға берілді. Шамамен 200-ден аз жауынгерлік қаза болды, бірнеше ондаған. Францияда сайлау құқығы бай француз азаматтарының аз бөлігіне ғана берілді. 1797 жылы төңкеріс жасалып, қарсыластарға қарсы әскерлер қолданылды, қарсыластар газеттерін жапты, сайлау нәтижелерін жоққа шығарды және жүздеген қарсыластарды жер аударылуға немесе өлімге кесті. 1812 жылғы соғыс: АҚШ-та сайлау құқығы ақ нәсілді ер адамдарға ғана берілді. Британдық патшазайым әлі де министрлер мен соғыс туралы соңғы сөзді сақтап қалды. Ашық сынға ұшырағандар патшаны қорлау деп айыпталды және елден қуылды. Сайлау құқығы аз ғана адамға берілді. Жасқырлар жолы: 1827 жылы чероки тайпасы теориялық тұрғыдан көптеген демократиялық құқықтарға ие болған республикалық конституция құрды. Алайда, олар құлдар ұстауға рұқсат берді және барған сайын авторитарлық болып, ерікті түрде көшірілуді жақтағандарды ұрып-соқты, цензуралады және тіпті өлтірді. Грузия штаты конституция қабылданғаннан кейін үш жыл өткен соң, 1828 жылы үкіметті тарату туралы жарлық шығарды. Соғыста қаза болғандар жоқ. Мексика-Америка соғысы: Мексика президенті Мариано Паредес – төңкеріс арқылы билікті басып алған генерал. Зондербунд соғысы: 200-ден аз жауынгерлік қаза болды. Демократия Цюрихте үш жылдан аспады, ол жетекші протестанттық кантон болды. Католик кантондары сайлау құқығын тек католик ер адамдарға және көбінесе түпкі тұрғындарынан тараған топқа ғана берді. Протестанттар мен либералдар католиктік Люцернде көтеріліс жасауға тырысты, бірақ жеңіліске ұшырады. Кейбіреулер католиктердің «террорлық билігінен» қашып кетті. Люцерн білім беру жүйесіне иезуиттердің жауапты болатынын жариялады. Бұл Люцерннің енді автократиялық Папаның қол астындағы режим екендігінің дәлелі ретінде қарастырылды. Еріктілердің жеке экспедициясы Люцернді «азат етуге» тырысты, бірақ сәтсіз аяқталды. Демократияның жоқтығы туралы түсінік католик кантондары Швейцария Федералды Кеңесінің көпшілігін орындаудан бас тартқанда және Габсбургтер сияқты шетелдік католик күштерінен көмек сұрағанда күшейді. Екінші француз Республикасы мен Рим Республикасы арасындағы соғыс: екі жас демократия үш жылдан аспады. Рим Папасы сайлауға қатысқандарды қауымнан шығаруға уәде берген, Рим үкіметінде бірнеше ай ішінде тәжірибесіз радикалдар ғана қалды. Француз президенті, кейіннен император Луи Наполеон консервативті католиктер мен әскерилердің қолдауына мұқтаж болды. Француздар француз экспедициясын жай ғана тәртіпті қалпына келтіру үшін полициялық әрекет деп ойлады. Сол жердегі әскер офицерлері республикашылдыққа деген сенімін жоғалтып, күтпеген жағдайға қарамастан, қарсылық білдіргендерге шабуыл жасап, француз ассамблеясының өкілеттігісіз Римді басып алды. Бұл жаңалық Францияда зорлық-зомбылық көтерілістерін тудырды. Сыншылар әскери репрессияны «римдіктердің ішкі аймаққа шабуыл жасауы» деп атады. Америка Конфедерациялық Штаттары соғыс басталғанда үш жылға толмаған еді. Конфедерацияда еркек тұрғындардың үштен екісі ғана дауыс бере алды, бұл құрама қара нәсілді құлдарды қанау үшін құрылған. Бай плантаторлар кедей ақ адамдардан сын-пікір алудан қашу үшін нәсілдік қорқыныштан пайдаланды. Аболиционистер Авраам Линкольн сайланбастан бұрын да цензураға ұшырап, түрмеге жабылды, ал ол оңтүстіктің көп бөлігінде дауыс беру бюллетенінде жоқ еді. Конфедерациядағы алғашқы сайлауда көптеген аймақтардағы сайлаушылар кандидаттарды таңдауға мүмкіндік алмады. Тынық мұхиты соғысы: Чили мен Перуде елуден бір адам ғана дауыс бере алды. Бірінші Буер соғысы: Ұлыбритания 1884 жылғы Халықты өкілдік ету туралы заңға дейін либералды демократиялық мемлекет болған жоқ. Жаңа Бур мемлекеті үш жылдай бұрын құрылған болатын, ал қара нәсілділерге сайлау құқығы берілмеді. Испан-Америка соғысы: Испаниядағы барлық ер адамдар дауыс бере алатын, ал конституция теориялық тұрғыдан көптеген азаматтық бостандықтарды қорғады. Алайда, сайлауды өздерінің партиясынан көбірек өкілдерді сайлау үшін манипуляциялайтын жемқор шенеуніктердің «турно» жүйесі болды, қарсыластар түрмеге жабылды, монархия маңызды өкілеттіктерді сақтап қалды және келіссөздер кезінде Испания ұступ жасаса, әскери төңкеріс жасалуынан қорқылды. Фашода оқиғасы: соғыста қаза болғандар жоқ. Филиппин-Америка соғысы: Филиппинде демократиялық сайлау өткізілмеді. Филиппин режимі үш жылдан аспады. Филиппин азаматтарының бір тобы конституция жариялады, ол билікті шағын жер иелері мен мамандық иелерінің тобына берді. Эмилио Агинальдо сайлаусыз президент деп жарияланды және екі негізгі саяси қарсыласын өлтірді деген күдік туды, ал барлық шетелдік бақылаушылар нағыз басқару мүмкіндігі жоқ екенін, тек әртүрлі аймақтық топтар мен қарақшылар бар екенін көрді. АҚШ президенті Уильям МакКинли филиппиндерге қолдау көрсетпеудің әдепсіздік боларын мәлімдеді және олар бір-бірімен соғысса немесе еуропалық держава басып алса, оларға қолдау көрсетпеудің әдепсіздік боларын мәлімдеді. Екінші Буер соғысы: Бур мемлекеттерінде тек ақ нәсілді ер адамдардың ғана дауыс беру құқығы болды. Трансваальде ақ «үйландерлерге» сайлау құқығы берілмеді. Бірінші дүниежүзілік соғыс: Германия Рейхстагы барлық ересек ер адамдармен сайланды және соғысты қаржыландыруға үлкен көлемде дауыс берді. Алайда, Германия императоры көптеген өкілеттіктерді сақтап қалды. Бюрократия, қарулы күштер және дипломатиялық қызметке барлық тағайындамалар оның қалауынша жасалды. Армия оны қатты қолдап, қарсыластарын қамауға алуға дайын екені жалпыға мәлім болды. Ашық сынға ұшырағандар патшаны қорлау деп айыпталды және жазаланды. 1913 жылғы Германия канцлері Рейхстагтың сенімсіздік дауысына қарамастан, ол тек императордың қалауынша қызмет ететінін түсіндіріп, оны елемеді. Рейхстаг соғыс жариялау туралы кеңес алған жоқ, тек қаржыны қорғау үшін қолдау қажеттігі туралы хабарланды. Ирландия тәуелсіздік соғысы: Верттің пікірінше, ирландиялық мемлекет үш жылдан аспады. Бастапқы зорлық-зомбылық демократиялық бақылаусыз өздігінен әрекет ететін бүлікшілерге қатысты. Кейінірек, Ирландия Республикалық Армиясының демократиялық бақылауы күмәнді болды және соғыстан кейін оның бір бөлігі Ирландия азаматтық соғысы кезінде үкіметті құлатуға тырысты. Алайда, соғыс Ирландияның 103 парламент мүшесінің 73-інің қолдауына ие болды. Рурының оккупациясы: соғыста қаза болғандар жоқ. Ылғи соғысы: соңында Ұлыбритания Финляндияға қарсы формалды соғыс жариялады, себебі Кеңес Одағының қысымы болды. Ұлыбритания неміс бақылауындағы кендерді тоқтату үшін бомбалаушылар жіберді, бірақ британдықтар финдерге шабуыл жасамады. Формалды жариялау тек кейбір қаржылық шектеулер мен кемелерді тәркілеуді білдірді. Сондай-ақ, Верт Финляндия соғыс кезінде авторитарлық болып, демократиялық мемлекет емес екенін айтады, себебі оппозициялық көшбасшыларын құпия түрмеге қамаған және көптеген шешімдерді шағын жетекшілер тобы қабылдаған. Балық соғыстары: соғыста қаза болғандар жоқ. Кипрге түрік шабуылы: бастапқы қақтығыстар Кипрде төңкеріс болғаннан кейін болды. Кипрдегі және Түркиядағы кейінірек формалды демократиялық режимдер үш жылдан аспады. Әскерилер екеуінде де маңызды ықпалға ие болды. Пакиша соғысы: екі жас демократия үш жылдан аспады және әскерилерге демократиялық бақылау болмады. Шамамен 200 жауынгерлік қаза болды.

Демократия үшін жауынгерлік іс-қимыл

Уирт мемлекеттердің өздерінің саяси жүйесін басқа елдерге таратуға жиі тырысқанын анықтайды. Ол демократияны әскери араласу арқылы орнатуға жасалған көптеген сәтсіз әрекеттерді көрсетеді. Мысалы, 20-шы ғасырдың басында АҚШ Орталық Американың көптеген елдеріне бос сайлау өткізу үшін әскер жіберді, бірақ бұл ұзақ мерзімді табысқа әкелмеді. Сәтті болған әрекеттер, екінші дүниежүзілік соғыстан кейінгі оккупацияланған Жапония сияқты, бүкіл саяси мәдениеттің түбінен өзгеруін қажет етті. Уирт демократияны дипломатиялық жолмен және ішкі саяси өзгерістерді біртіндеп дамыту арқылы таратудың көбінесе тиімдірек екенін айтады.

Сындар

Кітап туралы пікірлер оңнан теріске дейін ауытқып келді.

Статистикалық негіздегі сын-пікірлер

Бір сын – Верт нәтижелердің статистикалық маңыздылығын дәлелдеу үшін статистикалық мәліметтерді пайдалануға тырыспайды. Егер барлық адамзат тарихы қарастырылса, мұны істеу өте қиын болар еді. Осы тақырыптағы көптеген статистикалық зерттеулер көбінесе 1815 жылдан кейінгі кезеңмен шектеледі. Мысалы, барлық елдердегі барлық шайқастағы қазалардың тізімін қамтитын, алдын ала дайындалған деректер жиынтықтары бар. Верт оның орнына тарихшылар мен әлеуметтік ғалымдар жиі қолданатын "кішкентай N" әдісін қолданады: салыстырмалы зерттеулер. Әсіресе көптеген күмәнді жағдайларды қарастыру арқылы, екі үкіметтің соғысқа түсуіне немесе одан қашуына шешім қабылдайтын ерекшеліктерді анықтауға болады. Верт мұны формалды түрде жасамаған, бірақ кітаптағы жағдайлар негізінде оны оңай жасауға болар еді.

Әдістемеге сын

Кейбіреулер Верттің дереккөздерді пайдалануын күмәнді деп санайды, әсіресе ежелгі қақтығыстарға қатысты. Ол Римнің бұрынғы соғыстарын, соның ішінде Пуникалық соғыстарды жоққа шығарады, себебі негізгі және сенімді екінші дәрежелі дереккөздер жоқ, мысалы, Карфагеннен пуника тілін білетін тарихшы, бұл осы соғыстардың басындағы үкімет түрін нақты анықтауды мүмкінсіз етеді. Дегенмен, ол басқа да қақтығыстар үшін Ксенофонтты қолданады, ол да сенімді көз ретінде күмәнді, бірақ басқа себептермен. Сондай-ақ, көптеген қазіргі классиктер Рим мен Карфагеннің олигархиялық республикалар болғанымен келіседі, «бұл оларды алып тастаудың негізінен кездейсоқ шешім болғанын көрсетеді, ол Верттің негізгі тұжырымын өзгеріссіз қалдырды». Бірақ Верт олигархиялар арасында соғыстар болғанын және олар тізіміне қосылатынын, бірақ оның тұжырымын жоққа шығармайтынын айтады. Сицилиялық экспедиция кейде демократиялық мемлекеттер арасындағы соғыс ретінде еске алынады. Кейбір демократиялық бейбітшілік зерттеушілері Ежелгі Грекиядағы мемлекеттерді шектеу арқылы және көптеген үкімет басшыларын таңдау үшін кездейсоқ тағайындауды қолдану арқылы тізімнен шығарды. Бұрын айтқандай, Верт Афинаны демократия ретінде жіктейді және соғыс шын мәнінде демократия мен олигархия арасындағы соғыстың мысалы болды деп санайды. Дегенмен, ол былай дейді: «Афиналықтардың қате болу мүмкіндігі біздің қағидамызға қатысты шектеулерді білдіреді. Жақсы орналасқан демократиялар өздеріне ұқсас мемлекеттерге қарсы соғыс жасай бермейді деудің орнына, олар демократия деп санайтын басқа мемлекеттерге қарсы соғыс жасай бермейді деуіміз керек». Сыншылар мұндай түсінікке ежелгі дәлелдердің жоқтығын және Сиракуза демократиясының негізгі көзі афиналық Фукидид екенін айтады. Верт Аристотель, афиналық метикт, Сиракуза конституциясын зерттеу үшін қажетті құжаттарға ие болған жалғыз ғалым, Сиракузаны демократия деп атаудан сақтанғанын айтады. Сицилиялық экспедицияның негізгі себептерінің бірі Сиракузадағы зорлық-зомбылыққа толы фракциялық күрес туралы хабарлар болды. Гректерде тиімді қоршау машиналарын болмағандықтан, ішкі топтан көмек алу маңызды болды, ал экспедиция қорғаушыларды аштықтан өлтіру үшін ұзақ күтуге ыңғайлы болмады. Афина әскеріне қалалардың сатқындыққа ұшырауының барлық басқа белгілі жағдайларында, бұл демократиялық фракциялардың ісі болды. Сонымен қатар, ғалымдар Фукидидтің демократияны ұнатпағанын, бұл оның сипаттамалары мен бағалауларына әсер еткенін айтады. Верттің Сицилиялық экспедиция туралы пікірі белгілі ғалым Г.Е.М. де Стэ. Круксқа ұқсас. Сондай-ақ, осы шолуда грек олигархиялары арасындағы ықтимал соғыстардың тізімі бар, соның ішінде Спарта мен Аргос арасындағы қайта-қайта болатын соғыстар. Верт соғыстарды сілтемелермен жазылған төменгі жазбада атап өтеді, онда ол Аргостың демократиялық ел болғанын айтады.

Демократиялық бейбітшілікке арналған баламалы түсіндірмелер

Дж.М. Оуэн, көбінесе жақсы көңілмен жазған сыннда, Уэрттің жалпы демократия тұрақты бейбітшілікке алып келеді деген қорытындысына күмән келтіреді. Егер Уэрттің демократиялық бейбітшілік туралы түсіндірмесі дұрыс болса және қабылдауға да байланысты болса, демократиялық көшбасшылар бір-бірін авторитарлық деп жаңылысуы мүмкін. Көбірек алаңдатарлығы, егер олигархтар тобы жойылса, демократиялардың жаңа «біз» және «олар» топтарына бөлінуіне ешқандай кедергі бола ма? (Кейін Уэрт қылмыскерлер, іздеушілер немесе террористер сияқты ішкі «олар» тобын жаңғыртуға бейімділік болатынын ұсынды.) Демократиялық бейбітшілікке қатысты тағы да көптеген түсіндірмелер бар. Мысалы, ойын теориясы тұрғысынан қарағанда, демократиялардағы ашық пікірталас және қоғамдық пікір басқа мемлекеттерге ниеттер туралы нақты және сенімді ақпарат береді. Керісінше, демократиялық емес көшбасшылардың ниеттерін, жасалған жеңілдіктердің нәтижесін және уәделер орындалатынын білу қиын. Осылайша, егер даудың ең болмағанда бір тарапы демократиялық болмаса, сенімсіздік пен келісімге келуге құлшынбаушылық туындайды.