Кіріспе
Құс түрі Чатамдық қазылқан (Pterodroma axillaris) немесе рангуру (маори тілінде) – орташа мөлшердегі, сұр, ақ және қара түсті қазылқан. Ол Жаңа Зеландиядағы Чатем аралдарында ғана көбейеді және бұған дейін 218 гектарлық Рангатира немесе Оңтүстік-Шығыс аралымен шектелген болатын.
The Chatham petrel (Pterodroma axillaris) or ranguru (Maori) is a medium sized, grey, white and black gadfly petrel. It only breeds on the Chatham Islands, New Zealand, and until recently was restricted to the 218 hectare Rangatira or South East Island.
Сипаттама
Чатем қазтауы орташа мөлшердегі, ала-құра қара сұр және ақ маңдайлы, қара сұр арқасы мен үстіңгі қанаттары, ал төменгі жағы ақ түсті құс. Қанаттың астыңғы жағының алдыңғы жиегінен қара "қояншақ" аймағына дейін қара диагональ жолақ созылады. Иықтары мен үстіңгі қанат жамылғысы терең сұр түсті, бұл жайылған үстіңгі қанаттарда қара М үлгісін құрайды. Мұнығы қара түсті және ұшы күшті иілген. Көзі қара, аяқтары мен тырнақтары қызғылт, сыртқы саусақтары мен аралықтары қара. Екі жынысы да бірдей. Чатем қазтаулары колониядан алыс сирек кездеседі; теңіздегі шамалы байқаулар мұхит суларындағы кемелерден жасалған.
Өсіру
Чатам аққұмы ұяларын орман жапырағының астындағы қуыстарда салады және оларға ұзақ уақыт бойы адал болады. Ұя салу үшін жапырақтар қолданылады. Әр жұп желтоқсан не қаңтар айларында бір ақ жұмыртқа туады, ал балапандар мамыр не маусым айларында қанаттанды.
Қалып және қауіптер
Халық саны шамамен 2000 құсқа бағаланады және ұлттық деңгейде осал деп жіктеледі. Адамдар келгенге дейін Чатем тобының барлық аймақтарында кездесетін бұл түр, адамдардың және жаңадан әкелінген сүтқоректілердің (тышқандар мен мысықтардың) жыртқыштығы мен орманды мекен орындарының жоғалуы салдарынан Рангатира аралына дейін шектелді. Қорғау шаралары басталғанға дейін, Рангатирадағы популяцияның мөлшері кең мүңкілікті прион (Pachyptila vittata) құсымен ұя орындары үшін бәсекелестікке байланысты болды, аралда олардың шамамен 330 000 жұбы мекендейді.
Қорғауды басқару
Чатем қызылқарнының қорғау жұмыстары 1980 жылдардың соңында басталды, оның бастапқы мақсаты – ұяларды табу және көбейтудің сәтсіздігіне себеп болатын факторларды анықтау. Кең мүңкілді приондардың ұялар үшін бәсекелестігінің салдарынан көптеген көбейту әрекеттері сәтсіз аяқталды, сондықтан назар ұялар мен балапандарды приондардың араласуынан қорғауға аударылды. Ұялар телеметрия көмегімен анықталады. Жер бетінде ұсталған ересек құстарға кішкентай транслятор орнатылып, олардың ұяларына дейін қадағаланады. Ұялар пластик немесе ағаштан жасалған жасанды ұя орнату арқылы (кұлаудан қорғау үшін) және ұя кіреберісіне неопрен жапсырмасын бекіту арқылы приондардың кіруінен қорғалады. Сондай-ақ, көбейту маусымынан тыс кезеңде приондардың ұяларды мекендемеуін қамтамасыз ету үшін ұялар жабылады. 2005/06 жылғы көбейту маусымында Рангатирадағы 155 белгілі жұптың 83%-ы балапандарын сәтті ұшырып жіберді. 2002-2005 жылдар аралығында Питт аралы/Рангиауриядағы жыртқыштардан қорғалған аумаққа 200 балапанды көшіру нәтижесінде, аз ғана құстар осы жерге қайта оралды және 2005/06 маусымында алғашқы көбейту (1 балапанның ұшып шығуымен) және 2006/07 маусымында төрт жұп көбейді. Чатэм аралының оңтүстік жағалауындағы жыртқыштардан қорғалған аумаққа төрт жыл ішінде 200 балапанды көшіру 2008 жылдың сәуір айында 47 балапанды көшірумен басталды.