Кіріспе
Шалла немесе Шалла (немесе Калла; شالة) – Рабат қаласының оңтүстігінде (Бо Рег сағасының сол жағында) орналасқан ортағасырлық бекінілген мұсылман некрополі және ежелгі археологиялық ескерткіш. Алғашқы археологиялық зерттеулер финикиялықтардың б.з.б. бірінші мыңжылдықта осы жерде сауда орталығын құрғанын көрсетеді. Кейіннен ол антикалық дәуірде тасталып кеткен. Қазба жұмыстарын жүргізген Жан Буб б.з.б. 3 ғасырға дейінгі неопуникалық артефакттарды тапты, бұл сол кезде шағын сауда бекеті болған болуы мүмкін екенін көрсетеді. Алайда, мұндай ерте заттар сауда арқылы әкелінген болуы мүмкін, бұл осы жерде тұрғандығының нақты дәлелі емес. Сол кезде бұл аймақты ежелгі бербер Мавритания патшалығы бақылап отырған. Оның соңғы екі билеушісі – Юба II және Птолемей кезінде Мавритания патшалығы Римнің қарауында болды. Хеллада осы патшалар тұсынан қалған кейбір жәдігерлер табылған. Птолемейдің б.з. 40 жылы қайтыс болғаннан кейін аймақ Римге қосылып, Мавритания Тингитана провинциясы атанды. Қазба жұмыстары римдік құрылыстар салынғанға дейін осы жерде мавританиялық құрылыстар болғанын көрсетті. Рим дәуірінде бұл жерде римдік сәулет элементтерімен, соның ішінде декуманус максимус (басты жол), форум және триумф аркасы бар маңызды портовый қала орналасқан. Бүгінде қазылған және көрінетін форум аймағы уақыт өте келе көптеген өзгерістерге ұшырады және оның нақты хронологиясы әлі де талқыланып жатыр. Сала 4 ғасырда Рим легиондары Тингис (Танжер) және Септем (Сеута) қалаларына Мавританияның солтүстігіне (Тингитана) кеткеннен кейін де Рим империясымен байланыста болды. Римдік әскерлік бөлімдер 5 ғасырдың соңына дейін осы жерде қалды. Аймақта табылған вестготтар мен византиялықтардың археологиялық заттары Сала мен Рим Еуропасы арасындағы сауда немесе саяси байланыстардың сақталғанын көрсетеді. 4-6 ғасырларға жататын бұйымдардың арасында христиандық мотивтері мен граффитилері бар қыш ыдыстардың сынықтары да табылды. Бұл аймақтың византиялық губернаторы, Сеута графы Юлиан 683 жылы Уқба ибн Нафиге бағынды. Аймақ 10 ғасырда ғана қайтадан қоныстанды, сол кезде тарихи дереккөздерде осы жерде рибат болғаны айтылады. 11 ғасырдың басында Аль-Андалуста Омейяд халифатының құлауынан кейін Альморавидтер аймақты бақылауға алып, өзен сағасына жаңа рибат салды. Бұл рибат кейіннен жойылды, бірақ 12 ғасырдың ортасында олардың ізбасарлары, Альмохадтар, оны қайта салып, қазіргі Удайлардың Касбасы ретінде танымал болды. Оның ұлы және мұрагері Әбу Яғұб Юсуф 1307 жылы қайтыс болғаннан кейін осы жерде жерленді, ал оның мұрагері Әбу Табит Әмір 1308 жылы Әбу Яғұб Юсуфтың қасына жерленді. Бұл кесене оның ұлы және мұрагері Әбу Инан (1348-1358 жылдары) аяқтаған болуы мүмкін. Әбу Инан мешіт пен мавзолейге іргелес орналасқан медресе (ислам колледжі) мен көрнекті минарет салуға немесе аяқтауға жауапты болған болуы мүмкін. Ол діни кешеннің жұмысын қаржыландыру үшін қайырымдылық қор (вакф) құрды. Әбу әл-Хасан осы жерде жерленген соңғы сұлтан болды. Әбу Инан Фес әл-Ждидтің Ұлы мешітінде, ал одан кейінгі Маринид сұлтандары Фестегі немесе басқа да жерлердегі Маринид қабірлерінде жерленген деп есептеледі. Әбу Инанның әпкесі және басқа да әмірлер сияқты басқа да Маринид отбасы мүшелері кейде Челлаға жерленген. 1360 және 1363 жылдар аралығында Насрид сұлтаны Мұхаммед V-нің уәзірі Ибн әл-Хатиб өз қожайынының Гранададан жер аударылуы кезінде бұл жерге барған және оны өз жазбаларында атап өткен. Ол қабірлердің сәнді безендірілуін сипаттап, Әбу әл-Хасанның қабірінің үстінде кисваның (Меккедегі Каабаны жауып тұрған матаның) үлкен бөлігі жабылып тұрғанын атап өтті. Алауи сұлтандары одан әрі тонаудың алдын алу үшін мұнда сарбаздарды орналастырды, бірақ 18 ғасырдың аяғында араб тайпасы, Шабба, 1790 жылы сұлтан Мулай Язид Сале губернаторы Әбу Яза әл-Касталиге оларды алып тастауды тапсырғанға дейін қоршауды иеленді. Осы оқиға кезінде некрополь тағы да тоналды. Жерленген қазыналар туралы аңыздар кейде заңсыз қазбаларға әкеліп соқты, бұл 20 ғасырда билік органдарын некропольдегі ең маңызды заттарды Рабаттағы мұражайларға көшіруге итермеледі. Ислам дәуірінің қалдықтарын зерттеуді және зерттеуді алғаш рет 1922 жылы Анри Бассе және Эварист Леви Провансал жүргізді. Бұл жерде ағаштарда және қираған зауияның минаретіне ұя салатын үлкен ақ лелектердің колониясы да бар.
The Chellah or Shalla ( or Calla; شالة), is a medieval fortified Muslim necropolis and ancient archeological site in Rabat, Morocco, located on the south (left) side of the Bou Regreg estuary. The earliest evidence of the site's occupation suggests that the Phoenicians established a trading emporium here in the first millennium BC. before it was abandoned in Late Antiquity. Jean Boube, who led some of the modern excavations at the site, discovered neo Punic artifacts dating as far back as the 3rd century BC, which suggests there must have been a small trading post here around that time. but it is possible that such early items were imported by trade rather than being evidence of occupation. At this time the area was occupied by the ancient Berber Mauretanian Kingdom. Under its last two rulers, Juba II and Ptolemy, the Mauretanian kingdom became a client state of Rome. Some relics from the time of these two kings have been discovered at Chellah. After the death of Ptolemy in 40 AD the region was annexed by Rome and became the province of Mauretania Tingitana. Excavations have revealed that older Mauretanian structures existed on the site before Roman structures were built over them. For the Roman period, they show a substantial port city with ruined Roman architectural elements including a decumanus maximus or principal roadway, a forum and a triumphal arch. The area around the forum, excavated and visible today, was subjected to many transformations over time and the exact chronology of these is still debated. Sala remained linked to the Roman Empire even after the withdrawal in the 4th century of the occupying Roman legions to Tingis (Tangier) and Septem (Ceuta) in northern Mauretania Tingitana. A Roman military unit remained there until the end of the 5th century. Archaeological objects of Visigothic and Byzantine origin found in the area attest to the persistence of commercial or political contacts between Sala and Roman Europe, up to the establishment of a Byzantine presence in North Africa during the 7th century. Fragments of pottery with Christian motifs and graffiti have also been found among objects dating from the 4th to 6th centuries. The Byzantine governor of the area, Count Julian of Ceuta, surrendered to Uqba ibn Nafi in 683. The area was only occupied again in the 10th century, when historical sources mention the existence of a ribat in the area. After the end of the Umayyad Caliphate in Al Andalus in the early 11th century, the Almoravids assumed control of the region and built a new ribat at the mouth of the river. This ribat was in turn destroyed and then rebuilt by their successors, the Almohads, in the mid 12th century, becoming what is now known as the Kasbah of the Udayas. His son and successor, Abu Ya'qub Yusuf, was buried at the site after his death in 1307, and his successor, Abu Thabit 'Amir, was buried near Abu Ya'qub Yusuf in 1308. This mausoleum may have been finished by his son and successor, Abu Inan (r. 1348–1358). Abu Inan may have also been responsible for building or completing the madrasa (Islamic college) and the prominent minaret that adjoin the mosque and mausoleums. He set up a charitable endowment (waqf) to fund the operations of the religious complex. Abu al Hasan was the last sultan to be buried here. Abu Inan is believed to have been buried at the Great Mosque of Fes el Jdid and other Marinid sultans after him were mostly buried at the Marinid Tombs in Fez or other sites. Other Marinid family members, such as Abu Inan's sister and other princes, were still occasionally buried at Chellah. Between 1360 and 1363 Ibn al Khatib, the vizier of the Nasrid sultan Muhammad V, visited the site during his master's exile from Granada and mentioned it in his writings. He described the luxurious decoration of the tombs and noted that a large fragment of a kiswah (the cloth that covers the Ka'ba in Mecca) was draped over the tomb of Abu al Hasan. The 'Alawi sultans stationed soldiers here afterwards to prevent further looting, but in the late 18th century an Arab tribe, the Ṣabbaḥ, took possession of the enclosure until in 1790 sultan Moulay Yazid charged the governor of Salé, Abu Ya'za al Qasṭali, with removing them. During this episode the necropolis was again looted. Legends about buried treasures also led to illegal excavations at times and pushed authorities in the 20th century to move some of the most important objects in the necropolis to museums in Rabat. The first investigation and study of the Islamic era remains were carried out by Henri Basset and Évariste Lévi Provençal in 1922. It's also notable for hosting a large colony of storks, who nest in the trees as well as on the minaret of the ruined zawiya.
Римдіктердің қалдықтары
Римдік қаланың қазба жұмыстарынан ашылған бөлігі шамамен 1,2 гектарды құрайды және форум төңірегіндегі "монументалды" ауданға сай келеді, осы ауданда ең маңызды мемлекеттік ғимараттар орналасқан. Халва негізінен мешіт, медресе, көптеген кесенелері бар зират және бірнеше ауладан тұрады. Оның жоспары әртүрлі кезеңдерде қосылған түрлі элементтердің нәтижесінде дұрыс емес және күрделі болып келген.
Қабырғалар мен бас қақпа
Жермен қаланған (немесе пизе) қабырғалары нысанды қоршап тұр. Оларда үш қақпа бар, және олар қорғаныс мұнараларымен тізбектеліп орналасқан.
Халва (діндік және жерлеу кешені)
Кешеннің оңтүстік-батыс жартысының ортасында орналасқан мешіт – гипостильді зал. Ол екі қатар атқосшы аркалармен үш бөлікке бөлінген. Тағы екі қатар арка, бұрынғыларына перпендикуляр орналасып, оңтүстік-шығыс қабырғадағы михрабқа қарай созылатын орталық дәлізді шектейді. Мешіттің оңтүстік-батыс бұрышында шаршы негізді және көп жақтан ойылған аркалы терезелері бар, ішінара қираған шағын минарет орналасқан. Ол кіреберістегі киім ауыстыратын бөлмеден (Римдік аподитериумға балама), одан кейін суық бөлмеден (фригидариумға балама), жылы бөлмеден (тепидариумға балама) және ыстық бөлмеден (кальдариумға балама) тұрады. Ыстық бөлменің артындағы тағы бір бөлмеде дәстүрлі гипокауст жүйесі арқылы ванналарды және олардың суын қыздырған пеш орналасқан. Киім ауыстыратын бөлмеге жақын шағын бөлмеде, әдетте, дәретханалар болған. Осындай ғимараттардың бірі – VII ғасырда өмір сүрген деп саналатын Сиди Яхья ибн Юнус қабірі орналасқан қасиетті орын.
Археологиялық жәдігерлер
Рабаттағы Тарих және өркениеттер мұражайында Сала-Колониядан Рим дәуіріне қатысты кейбір артефакттар сақталған. Мұражайда сонымен қатар некропольден алынған бірнеше Маринид кезеңінің туындылары бар. Олардың бірі – Әбу Якуб Юсуфтің қабір тасы, тіктөртбұрышты мәрмәр тақта. Бұл тақта Рим дәуіріндегі Испания Баетика аймағынан алынған сполия болып табылады, оның арт жағындағы рим жазуында сол провинцияның римдік губернаторы, біздің эрамыздың 3 ғасырының екінші жартысында өмір сүрген Аулус Кейцина Тацит есімі көрсетілген. Тас бастапқыда Кордовадағы Омейядтардың бұлағы үшін қайта пайдаланылған, шамасы 10-шы ғасырдың соңында немесе 11-ші ғасырдың басында, содан кейін Солтүстік Африкаға көшіріліп, ақырында Маринидтер қолданған. Олар тастың екінші жағына сұлтанның жерлеу жазуын қашап салған. Бұдан өзге, мұражай қазір Рабатта жыл сайын өткізілетін Mawazine музыка фестивалінің алаңы болып табылады, онда әлемнің түкпір-түкпірінен келген танымал заманауи музыка орындалады.