Кіріспе

Шалла немесе Шалла (немесе Калла; شالة) – Рабат қаласының оңтүстігінде (Бо Рег сағасының сол жағында) орналасқан ортағасырлық бекінілген мұсылман некрополі және ежелгі археологиялық ескерткіш. Алғашқы археологиялық зерттеулер финикиялықтардың б.з.б. бірінші мыңжылдықта осы жерде сауда орталығын құрғанын көрсетеді. Кейіннен ол антикалық дәуірде тасталып кеткен. Қазба жұмыстарын жүргізген Жан Буб б.з.б. 3 ғасырға дейінгі неопуникалық артефакттарды тапты, бұл сол кезде шағын сауда бекеті болған болуы мүмкін екенін көрсетеді. Алайда, мұндай ерте заттар сауда арқылы әкелінген болуы мүмкін, бұл осы жерде тұрғандығының нақты дәлелі емес. Сол кезде бұл аймақты ежелгі бербер Мавритания патшалығы бақылап отырған. Оның соңғы екі билеушісі – Юба II және Птолемей кезінде Мавритания патшалығы Римнің қарауында болды. Хеллада осы патшалар тұсынан қалған кейбір жәдігерлер табылған. Птолемейдің б.з. 40 жылы қайтыс болғаннан кейін аймақ Римге қосылып, Мавритания Тингитана провинциясы атанды. Қазба жұмыстары римдік құрылыстар салынғанға дейін осы жерде мавританиялық құрылыстар болғанын көрсетті. Рим дәуірінде бұл жерде римдік сәулет элементтерімен, соның ішінде декуманус максимус (басты жол), форум және триумф аркасы бар маңызды портовый қала орналасқан. Бүгінде қазылған және көрінетін форум аймағы уақыт өте келе көптеген өзгерістерге ұшырады және оның нақты хронологиясы әлі де талқыланып жатыр. Сала 4 ғасырда Рим легиондары Тингис (Танжер) және Септем (Сеута) қалаларына Мавританияның солтүстігіне (Тингитана) кеткеннен кейін де Рим империясымен байланыста болды. Римдік әскерлік бөлімдер 5 ғасырдың соңына дейін осы жерде қалды. Аймақта табылған вестготтар мен византиялықтардың археологиялық заттары Сала мен Рим Еуропасы арасындағы сауда немесе саяси байланыстардың сақталғанын көрсетеді. 4-6 ғасырларға жататын бұйымдардың арасында христиандық мотивтері мен граффитилері бар қыш ыдыстардың сынықтары да табылды. Бұл аймақтың византиялық губернаторы, Сеута графы Юлиан 683 жылы Уқба ибн Нафиге бағынды. Аймақ 10 ғасырда ғана қайтадан қоныстанды, сол кезде тарихи дереккөздерде осы жерде рибат болғаны айтылады. 11 ғасырдың басында Аль-Андалуста Омейяд халифатының құлауынан кейін Альморавидтер аймақты бақылауға алып, өзен сағасына жаңа рибат салды. Бұл рибат кейіннен жойылды, бірақ 12 ғасырдың ортасында олардың ізбасарлары, Альмохадтар, оны қайта салып, қазіргі Удайлардың Касбасы ретінде танымал болды. Оның ұлы және мұрагері Әбу Яғұб Юсуф 1307 жылы қайтыс болғаннан кейін осы жерде жерленді, ал оның мұрагері Әбу Табит Әмір 1308 жылы Әбу Яғұб Юсуфтың қасына жерленді. Бұл кесене оның ұлы және мұрагері Әбу Инан (1348-1358 жылдары) аяқтаған болуы мүмкін. Әбу Инан мешіт пен мавзолейге іргелес орналасқан медресе (ислам колледжі) мен көрнекті минарет салуға немесе аяқтауға жауапты болған болуы мүмкін. Ол діни кешеннің жұмысын қаржыландыру үшін қайырымдылық қор (вакф) құрды. Әбу әл-Хасан осы жерде жерленген соңғы сұлтан болды. Әбу Инан Фес әл-Ждидтің Ұлы мешітінде, ал одан кейінгі Маринид сұлтандары Фестегі немесе басқа да жерлердегі Маринид қабірлерінде жерленген деп есептеледі. Әбу Инанның әпкесі және басқа да әмірлер сияқты басқа да Маринид отбасы мүшелері кейде Челлаға жерленген. 1360 және 1363 жылдар аралығында Насрид сұлтаны Мұхаммед V-нің уәзірі Ибн әл-Хатиб өз қожайынының Гранададан жер аударылуы кезінде бұл жерге барған және оны өз жазбаларында атап өткен. Ол қабірлердің сәнді безендірілуін сипаттап, Әбу әл-Хасанның қабірінің үстінде кисваның (Меккедегі Каабаны жауып тұрған матаның) үлкен бөлігі жабылып тұрғанын атап өтті. Алауи сұлтандары одан әрі тонаудың алдын алу үшін мұнда сарбаздарды орналастырды, бірақ 18 ғасырдың аяғында араб тайпасы, Шабба, 1790 жылы сұлтан Мулай Язид Сале губернаторы Әбу Яза әл-Касталиге оларды алып тастауды тапсырғанға дейін қоршауды иеленді. Осы оқиға кезінде некрополь тағы да тоналды. Жерленген қазыналар туралы аңыздар кейде заңсыз қазбаларға әкеліп соқты, бұл 20 ғасырда билік органдарын некропольдегі ең маңызды заттарды Рабаттағы мұражайларға көшіруге итермеледі. Ислам дәуірінің қалдықтарын зерттеуді және зерттеуді алғаш рет 1922 жылы Анри Бассе және Эварист Леви Провансал жүргізді. Бұл жерде ағаштарда және қираған зауияның минаретіне ұя салатын үлкен ақ лелектердің колониясы да бар.

Римдіктердің қалдықтары

Римдік қаланың қазба жұмыстарынан ашылған бөлігі шамамен 1,2 гектарды құрайды және форум төңірегіндегі "монументалды" ауданға сай келеді, осы ауданда ең маңызды мемлекеттік ғимараттар орналасқан. Халва негізінен мешіт, медресе, көптеген кесенелері бар зират және бірнеше ауладан тұрады. Оның жоспары әртүрлі кезеңдерде қосылған түрлі элементтердің нәтижесінде дұрыс емес және күрделі болып келген.

Қабырғалар мен бас қақпа

Жермен қаланған (немесе пизе) қабырғалары нысанды қоршап тұр. Оларда үш қақпа бар, және олар қорғаныс мұнараларымен тізбектеліп орналасқан.

Халва (діндік және жерлеу кешені)

Кешеннің оңтүстік-батыс жартысының ортасында орналасқан мешіт – гипостильді зал. Ол екі қатар атқосшы аркалармен үш бөлікке бөлінген. Тағы екі қатар арка, бұрынғыларына перпендикуляр орналасып, оңтүстік-шығыс қабырғадағы михрабқа қарай созылатын орталық дәлізді шектейді. Мешіттің оңтүстік-батыс бұрышында шаршы негізді және көп жақтан ойылған аркалы терезелері бар, ішінара қираған шағын минарет орналасқан. Ол кіреберістегі киім ауыстыратын бөлмеден (Римдік аподитериумға балама), одан кейін суық бөлмеден (фригидариумға балама), жылы бөлмеден (тепидариумға балама) және ыстық бөлмеден (кальдариумға балама) тұрады. Ыстық бөлменің артындағы тағы бір бөлмеде дәстүрлі гипокауст жүйесі арқылы ванналарды және олардың суын қыздырған пеш орналасқан. Киім ауыстыратын бөлмеге жақын шағын бөлмеде, әдетте, дәретханалар болған. Осындай ғимараттардың бірі – VII ғасырда өмір сүрген деп саналатын Сиди Яхья ибн Юнус қабірі орналасқан қасиетті орын.

Археологиялық жәдігерлер

Рабаттағы Тарих және өркениеттер мұражайында Сала-Колониядан Рим дәуіріне қатысты кейбір артефакттар сақталған. Мұражайда сонымен қатар некропольден алынған бірнеше Маринид кезеңінің туындылары бар. Олардың бірі – Әбу Якуб Юсуфтің қабір тасы, тіктөртбұрышты мәрмәр тақта. Бұл тақта Рим дәуіріндегі Испания Баетика аймағынан алынған сполия болып табылады, оның арт жағындағы рим жазуында сол провинцияның римдік губернаторы, біздің эрамыздың 3 ғасырының екінші жартысында өмір сүрген Аулус Кейцина Тацит есімі көрсетілген. Тас бастапқыда Кордовадағы Омейядтардың бұлағы үшін қайта пайдаланылған, шамасы 10-шы ғасырдың соңында немесе 11-ші ғасырдың басында, содан кейін Солтүстік Африкаға көшіріліп, ақырында Маринидтер қолданған. Олар тастың екінші жағына сұлтанның жерлеу жазуын қашап салған. Бұдан өзге, мұражай қазір Рабатта жыл сайын өткізілетін Mawazine музыка фестивалінің алаңы болып табылады, онда әлемнің түкпір-түкпірінен келген танымал заманауи музыка орындалады.