Кіріспе

АҚШ-тағы заңдық шағымның түрі. Аралық шағым (немесе уақытша шағым) соттың бір шешіміне қатысты іс әлі аяқталмағанда беріледі. Аралық шағымдарды қалай және қашан беруге болатынын анықтайтын ережелер юрисдикцияға қарай өзгеше болады.

Америка Құрама Штаттары

Шағым барлық тараптарға қатысты барлық талаптар шешілмей тұрып берілсе, аралық шағым деп аталады. Мысалы, егер сот ісі келісімшартты бұзу, алаяқтық және келісімшарттық үстемдікке кедересі келтіру туралы талаптарды қамтитын болса және егер бұл сот ісінде үш жауапкер болса, онда барлық үш талап барлық үш жауапкерге қатысты шешілгенше, кез келген тараптың кез келген шағымы аралық шағым болып есептеледі. Американдық соттар мұндай шағымдарды ұнатпайды, тараптарға барлық тараптарға қатысты барлық талаптар шешілгенше күтуді талап етеді, содан кейін ғана соттың іс жүргізу барысында қабылдаған шешімдерінің кез келгеніне шағымдануға болады. "Жалпы ереже бойынша, іс шағымдану үшін түпкілікті болуы керек, бірақ белгілі бір жағдайларда аралық мәселелерді шағымдануға рұқсат беретін сот ережелерінен туындайтын ерекшеліктер бар". Бұрын аралық шағымдардың іс жүргізу тәртібі соттарға "бірқатар кемшіліктері бар тыңдаулар" негізінде "жылдам шешімдер" қабылдауға мүмкіндік берген. Дегенмен, егер шағымдануды күту тараптардың бірінің құқықтарына ерекше зиян келтірсе, аралық шағымдануға болады. Сот судьясы өзінің бір бұйрығын дереу аралық шағымдану үшін "растай" алады. Егер барлық талаптар мен мәселелер жауапкерлердің біріне қатысты шешілсе, бірақ қалған тараптар тағы бір жыл немесе он жыл бойы дауды шешуге тырысса, сот судьясы сот деңгейінде аяқталған істің бір бөлігіне шағымдануға рұқсат беру үшін "растауға" (яғни келісім білдіруге) құқылы.

Мемлекеттік соттар

Калифорнияда аралық шағымдар көбінесе Апелляциялық сотқа мандат алу туралы өтініш беру арқылы ізделеді. Рұқсат берілсе, бұл мандат тиісті жоғары сотқа белгілі бір бұйрықты күштен жоюды бұйырады. Мандаттар дискрециялық шара болып табылады; мұндай өтініштердің 90% астамы штаттың азаматтық істерді тиімді сотта қарау саясатының нәтижесінде қабылданбайды. Нью-Джерсиде «Апелляциялық бөлімнің төменгі соттардың және мемлекеттік әкімшілік органдар мен мекемелердің аралық шешімдерінен келіп түскен шағымдарға қатысты дискрециялық юрисдикциясы конституциялық ережелер мен сот ережелерінің үйлесімділігінің нәтижесінде туындайды». «Сот регламентінде аралық шешімге шағымдануға рұқсат беру мәселесін анықтау стандарты қарапайым түрде «Апелляциялық бөлім әділеттілік мүддесінде шағымдануға рұқсат бере алады» делінген». Нью-Йоркте Азаматтық іс жүргізу заңы мен ережелерінің 5701-бабында әртүрлі аралық шағымдарды табуға болады. Бұл баппен қатар, мандамус бұйрығы сот шешімі шығарылғаннан кейін ғана шағымдануға болатын жалғыз ерекшелік болып табылады. Солтүстік Каролинада сот судьясы апелляциялық шағым үшін уақытша бұйрықты мақұлдай алады. Атап айтқанда, мұндай растау Солтүстік Каролинаның апелляциялық сотына міндетті емес, яғни Солтүстік Каролинаның апелляциялық соты бірінші сатыдағы сот растаған жағдайда да аралық шағымды қараудан бас тарта алады. Екінші жағынан, тіпті бірінші сатыдағы сот шұғыл шағым беру туралы бұйрықты мақұлдамаса да, Солтүстік Каролинаның апелляциялық соты «маңызды құқық» негізінде аралық шағымды қарау үшін куәландыру ордерін бере алады. Солтүстік Каролинаның апелляциялық соты маңызды құқыққа зиян келгендігін анықтап, сот тапсырмасын беру туралы шешім қабылдауы әрқашан болжауға оңай емес. Солтүстік Каролина аралық шешімге шағымданудың орындылығын екі сатылы тест арқылы анықтайды: даулы бұйрық маңызды құқыққа әсер ете ме және бұл маңызды құқық дереу шағымдану болмаған жағдайда жоғалуы, зиян көруі немесе жеткіліксіз сақталуы мүмкін бе. Солтүстік Каролинаның апелляциялық соты өзінің көптеген істерінде айтқандай, «маңызды құқық тестісін айтудан гөрі қолдану қиын». Солтүстік Каролинаның апелляциялық сотының соңғы кезде маңызды деп таныған құқықтардың кейбіреулері: бизнес жүргізу және төлем алу құқығы. Барлық бұйрықтар соңғы мәселе шешілгенге дейін уақытша болып саналатын ереженің ерекшелігі – шешілмеген адвокат гонорары мәселесі. 2013 жылы Солтүстік Каролинаның Жоғарғы соты барлық шағымдар соттың бұйрықтарынан алынып, тіпті адвокат гонорары әлі шешілмеген жағдайда да қабылдалуы керек екенін нақтылады. 2013 жылы Солтүстік Каролинаның заң шығару органы Солтүстік Каролинаның отбасылық соттарының (яғни, ажырасу соттары, N. C. Gen. Stat. § 50 қолданылатын) шешімдерінен шағымдануды едәуір жеңілдетті. 2013 жылға дейін тараптар соттың барлық ажырасуға қатысты мәселелерді шешкенге дейін соттың бұйрықтарының кез келгеніне шағымдануға күтуге міндетті болды. Мысалы, алимент төлеу туралы бұйрық сот балаларды асырау, мүлікті бөлу және балаларды асырау туралы шешім шығарғанша шағымдануға болмайтын. Жаңа заң N. C. Gen. Stat. 50 19.1 ажырасып жатқан жұбайларға осы бір-бірімен байланысты емес бұйрықтардың әрқайсысына олар шығарылған кезде шағымдануға рұқсат береді. Луизианада азаматтық және қылмыстық істердің тараптары штаттың бес географиялық апелляциялық сотының бірінде аудандық соттың шешімін немесе бұйрығын қайта қарау үшін қадағалау ордеріне өтініш бере алады. Апелляциялық соттың өтінішті қарау құқығы, атауынан көрінетіндей, аудандық соттарға қадағалау құқығынан туындайды. Мұндай юрисдикция дискрециялық болып табылады, сондықтан апелляциялық сот өтінішті беру немесе қабылдамау туралы шешім қабылдауы мүмкін немесе өтініштің мәнін қараудан бас тарта алады. Іс жүзінде, қадағалауға жүгіну қылмыстық істерде жиі кездеседі және көбінесе қорғаныс тарапының дәлелдерді, мәлімдемелерді немесе анықтамаларды жою туралы өтініштеріне қатысты аудандық соттың сотқа дейінгі шешімдеріне қарсылық білдіреді. Қадағалау ордері туралы өтініш – аудандық соттың айыптаудан кейінгі жеңілдету туралы өтінішті қабылдау немесе қабылдамау туралы шешімін қайта қарау механизмі болып табылады. Апелляциялық соттың қадағалау ордері туралы шешіміне наразы болған тарап Луизиананың Жоғарғы сотына қадағалау ордерін алуға өтініш бере алады.

Канада

Канадада қылмыстық істерде аралық шағымдану құқығы жоқ. Қылмыстық сот ісі барысында қабылданған шешімдерге тек іс соңында шешім шыққаннан кейін ғана шағымдануға болады. Дегенмен, егер сот процесі облыстық сотта өткізілсе, сот ісі кезіндегі шешімдерге құзыретсіздік қателігі үшін (соттың тек қана бұрыс шешім қабылдағаны емес, сонымен қатар шешім қабылдауға құқығы жоқ шешім қабылдағаны үшін) немесе өте сирек жағдайларда, сертификат арқылы шағымдануға болады.